بوکان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بوکان
بۆکان
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان بوکان
بخش مرکزی
سال شهرشدن ۱۲۹۹[۱]
مردم
جمعیت ۱۷۰،۶۰۰ نفر(۱۳۹۰)[۲]
رشد جمعیت ۲/۳ درصد (سالیانه)
مذهب سنی شافعی
اقلیت: شیعه[۳] و کلیمی[۴]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۱۶۸۲/۲۶۴۹ هکتار[۵]
ارتفاع از سطح دریا ۱۳۰۰-۱۳۷۰ متر[۶]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲ درجهٔ سانتی‌گراد[۷]
میانگین بارش سالانه ۴۲۸-۵۰۰ میلیمتر[۸]
روزهای یخبندان سالانه ۴۱ روز
اطلاعات شهری
شهردار سلیمان فیضی[۱۰]
تاسیس شهرداری ۱۳۲۷
ره‌آورد فرش بوکان،[۱۱]صنایع دستی،قالی،ترشی
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۸۲[۹]
وبگاه

شهرداری بوکان

فرمانداری بوکان
شناسه ملی خودرو Flag of Iran.svg ایران ن ۲۷[۱۲]
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به‌شهر فرهیختگان بوکان خوش آمدید.

بوکان (دربارهٔ این پرونده تلفظ ) یکی از شهرهای ایران[۱۳] مرکز شهرستان بوکان که در شمال غربی ایران که در استان آذربایجان غربی واقع شده است.[۱۴] این شهر طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ با ۱۷۰،۶۰۰ نفر جمعیت، پنجاه‌ویکمین شهر پرجمعیت ایران و سومین و چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و کردستان ایران به‌شمار می‌آید.[۲] بوکان با ۱۳۷۰ متر ارتفاع در جنوب دریاچه ارومیه، در دامنه کوه‌ها و دشت‌های استپی و زمین‌های حاصلخیز قرار گرفته است. هوای بوکان در تابستان گرم و خنک ودر زمستان سرد می‌باشد همچنین زبان مردم این شهر کردی سورانی با لهجه مکریانی است.[۱۵]

بوکان از دیرباز محل سکونت اقوام سلسه جبال زاگرس بوده و آثار فراوانی از آنان باقی مانده است، قدیمی ترین آثاری که تاکنون در این منطقه شناسایی شده است، بقایی دورهای نئولتیک، دالما و کلکولتیک می‌باشد که این آثار در ده‌ها تپه مربوط به دوره دالما ۴۸۰۰-۴۱۰۰ ق. م است، پیشینه تاریخی این شهر به دورهای نئولتیک-کلکولتیک،عصر آهن ،عصر برنز، عصر مس،عصر مفرغ،هخامنشی،اشکانی وساسانی می‌رسد. این شهر یکی از قدیمی ترین سایت‌های اسکان بشری واقع در فلات ایران است.تپه قلایچی؛ کهن ترین سایت تمدنی و شهرنشینی در شمالغرب ایران می‌باشد، که یک قلعه با مشخصات تمدن مانایی از زیر خاک بیرون آورده شده است.

برخی از مورخان و باستانشناسان معتقدند که با آثار بدست آمده از این شهر و حومه آن نشان می‌دهد که بوکان همان هگمتانه است، حتی برخی گمان برده‌اند آنچه مورخان یونانی و از جمله هرودت در وصف اکباتان گفته‌اند، ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند، زیرا در قلایچی دیوارهای هفت رنگی وجود دارد که به دیوارهایی که هرودوت در هگمتانه توصیف می‌کند، شباهت بسیاری دارد.[۱۶]

در اواخر سدهٔ نهم دودمان حاکمان محلی، یعنی خاندان مکری، درمیان آنها فردی بنام نام سیف‌الدین (اول) که نسب او به حاکمان بابان می‌رسید، مناطق آختاچی، ایل تیمور، ایل گورک مکری از دهستانهای امروزی بوکان را جزو سرزمینهای تابع خود درآورد، شاه اسماعیل صفوی چندین بارکوشید تا آنان را سرکوب کند، اما موفق نشد و سرانجام صارم، پسر سیف‌الدین به اطاعت سلطان سلیم عثمانی درآمد تا از تحکم شاهان صفوی رهایی یابد، از استقرار مکریان در این نواحی؛ بوکان دست کم از اواخر سدهٔ نهم هجری قمری آباده بوده است همچنین به سبب کوچ‌نشینی طوایف کُرد مکری، هیچ‌گاه مراکز مسکونی بزرگ در این بخش از کُردستان به وجود نیامد.

بوکان دومین شهر مهاجرپذیر ایران[۱۷] دومین شهر باسواد بعد از ارومیه،[۱۸] سومین شهر صنعتی آذربایجان غربی است،[۱۹] همچنین این شهر در میان کُردزبانان به شهر حسن زیرک مشهور است. ،[۲۰]شیرازکردستان[۲۱] عروس کردستان[۲۲] از القاب بوکان می‌باشند.

محتویات

نام

نوشتار اصلی: ریشه نام بوکان

روایات زیادی در مورد ریشه نام این شهر وجود دارد؛ اختلاف نظر در مورد نام بوکان در میان نویسندگان و روایت‌گران از آنجا پدید آمده که بوکان با وجود قدمت فراوان، تاریخ مدونی ندارد. کشفیات گروهی باستان‌شناس در سال ۱۳۵۰ و مطالعات پس از آن نشان داده منطقه بوکان از قدیم پادگان اشکانیان و ساسانیان بوده‌است. آثار باستانی زیادی که در این منطقه به دست آمده مؤید همین نظریه‌است.[۲۳]

  • محمد مهریار محقق ایرانی در مورد ریشه نام بوکان درکتاب فرهنگ جامع نامها و آبادیهای کهن در سال۱۳۸۲چنین نوشته است:

واژه بوکان در ایران به معنای جایی که آب خوب دارد است، هچنین نسبت این واژه به یکی از طوایف آریایی می‌رسد که دوگان، بوگان یا بوکان نام داشته‌اند.[۲۴]

  • بر اساس مستندات تاریخی نام بوکان از دو واژه بغ و یا بک و کان تشکیل شده که واژه اولی به معنی خدا و کان نیز پسوند محل و مکان است که جمعاین دو واژه به معنی شهرخدا است.[۲۵]

این واژه نشان می‌دهد شهر بوکان در دوران قبل از ظهور زرتشت پیامبر باستانی ایران، یک شهر مذهبی برای پرستندگان بغ بوده است.[۸] بغ که در ابتدای نام شهر تاریخی بغداد پایتخت عراق نیز قرار گرفته، از خدایان اقوام آریایی است که قبل از ظهور زرتشت، از حوزه رودخانه سند تا بین‌النهرین مورد ستایش بوده است؛ در این آیین آفتاب و آتش به عنوان دو عنصر مقدس مورد ستایش بوده و آثار و نقوش اساطیری که از معابد پیروان این آیین بدست آمده شباهت زیادی به آثار آیین میترا و مهر پرستی دارد.[۲۶]

  • از دیگر روایات؛ چنین نقل می‌شود که بوکان از دو کلمهٔ «بوک» به‌معنی عروس و «ـان» که علامت جمع یا پسوند مکان (مقایسه کنید با گرگان و کرمان) است تشکیل شده و معنی عروسان یا عروس‌ها (بردن عروس‌ها به خانهٔ داماد) را می‌دهد، گویا بوکان در مسیر چند راه قرار داشته و اغلب روستاییانی که هنگام عروسی، عروسشان را از یک ناحیه به ناحیهٔ دیگر می‌برده‌اند از این مکان (که درآن دوران روستا بوده) عبور می‌کردند و در پیرامون چشمهٔ آب بزرگ و مشهور این شهر، که کُردها آن را حه‌وزه گه‌وره به‌معنی آبگیر بزرگ می‌نامند و به رقص و پایکوبی می‌پرداختند و ازاین‌رو این شهر به بوکان معروف گشتەاست.[۲۷]

پیشینه تاریخی

نفش بزبالدار، مربوط به قلایچی بوکان، نگهداری: در موزه شرق توکیو

پیش از اسلام

نتایج حاصله از کاوشهای باستان شناسان، تاریخ این منطقه را به هزارهٔ نخست ق م می‌رساند.[۲۸] آثار یافت شده از دژقه‌لایچی (قلایچی، قلعه‌چی) واقع در ۷کیلومتری بوکان که قدمت آن به ۲،۸۰۰ سال پیش می‌رسد، نشان دهندهٔ آبادانی این ناحیه و وجود تمدنی مهم در آن است و چنین می‌نماید که اینجا مرکز دولت مانّا بوده است و حتی برخی گمان برده‌اند آنچه مورخان یونانی و از جمله هرودت در وصف اکباتان گفته‌اند، ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند[۲۹]

بوکان در نقشه ایران، موسسه جغرافیایی ادینبورگ، لندن۱۹۲۲

یک باستان شناس بریتانیای بنام (هنری رولینسن) که بعنوان یک افسر تحت آموزش، در ایران و کردستان عراق در سال ۱۸۴۰ تحقیقاتی را برروی آثار تاریخی بوکان و سایر مناطق کردنشین ایران انجام بوده، بدون آنکه در آن زمان، قلایچی بوکان کشف و شناخته شود، درباره بوکان و تحقیقاتش در یادداشتی بنام (اکباتان آتروپاتین) چنین می‌نویسد:[۳۰]

بوکان همان، اکباتان دوم (هگمتانه) است چراکه در اطرف این منطقه، آتشکده‌های مربوط به عهد زردتشت وجود دارد و در مجاورت تخت سلیمان قرارگرفته است.

[۳۱]

اسماعیل یغمایی نیز باستانشناس و سرپرست تیم کاوش‌های قلایچی در سالهای ۱۳۶۰، این موضوع را در مصاحبه با روزنامهٔ سرمایه[۳۲] در سال ۱۳۸۵ چنین بیان می‌کند:

بامشاهده آثاربدست آمده از قلایچی، بوکان همان هگمتانه است نه همدان

[۳۳]

این منطقه از دیرباز محل سکونت اقوام سلسه جبال زاگرس بوده و آثار فراوانی از آنان باقی مانده است، قدیمی ترین آثاری که تاکنون در این منطقه شناسایی شده است، بقایی دورهای نئولتیک، دالما و کلکولتیک می‌باشد که این آثار در ده‌ها تپه مربوط به دوره دالما ۴۸۰۰-۴۱۰۰ ق. م است، پیشینه تاریخی این شهر به دورهای نئولتیک-کلکولتیک،عصر آهن[۳۴] ،عصر برنز، عصر مس،[۳۵]عصر مفرغ،[۳۶]هخامنشی،اشکانی وساسانی[۳۷] می‌رسد. این شهر یکی از قدیمی ترین سایت‌های اسکان بشری واقع در فلات ایران است.[۳۸]تپه قلایچی؛ کهن ترین سایت تمدنی و شهرنشینی در شمالغرب ایران می‌باشد، که یک قلعه با مشخصات تمدن مانایی از زیر خاک بیرون آورده شده است.[۳۹]

پیشینه تاریخی این شهر به ۳۰۰۰ سال قبل برمیگردد که طبق شواهد بدست آمده، بوکان همان ایزیرتو،ایزیرتا پایتخت تمدن مانناییان بوده‌است. این تمدن در مناطق کردنشین شمال‌غربی ایران سکنی داشته‌اند.[۴۰]

وجه بارز هنر ماننایی، ظرافت و زیبایی وصف‌ناپذیر آن است که در تمدن‌های معاصر آنها کم‌نظیر است.[۴۱] هنر معروف آنها ساخت آجرهای لعابدار بوده‌است. آجرهای با طرح‌های رنگین، که پس از گذشت حدود ۳۰۰۰ سال تقریباً سالم باقی‌مانده‌اند. نمونهٔ بسیار زیبایی از این آجرها در موزهٔ شرق کهن توکیو نگهداری می‌شود.[۴۲]

دورهٔ ساسانی

بوکان به پادگاه اشکانیان وساسانیان نیز منتسب می‌باشد. زیرا تپه‌های خاکستری نشانگر آتشکده‌های عهد زرتشت می‌باشد. طبق بررسیهای به عمل آمده درروند وخاستگاها پیدایش شهرها معلوم می‌گردد که خاورمیانه ومخصوصا مناطق کردنشین جزءکهن ترین تمدنهایی هستند که سابقه شهرنشین آنها محرز گردیده‌است بر همین اساس شهر کنونی بوکان نیز با توجه به قراگیری در حیطه جغرافیایی فوق ونیز وجود دهها بنا، تپه وسایت تاریخی در داخل واطراف خود از کهنترین مکانهایی است که دارای سابقه شهرنشینی می‌باشد.[۴۳] این سرزمین به سبب موقعیت حساس سپاه‌گردانی خود که میان دولتهای آشور، اوراتو و ماد قرار داشت، در کشمکشهای این دولتها دست به دست می‌گشت، یافته‌های باستان‌شناسان مؤید این نظر است که سرزمین بوکان در دوره‌های بعدی نیز موقعیت سپاه‌گردانی خود را همچنان حفظ کرد و در دوره‌های اشکانیان و ساسانیان، از این منطقه به عنوان پادگان نظامی بهره‌برداری می‌شده است.[۴۴]

دورهٔ اسلامی

از تاریخ این منطقه در دورهٔ فتوحات اسلامی آگاهیهای روشنی دردست نیست؛ اما با توجه به نزدیکی بوکان به شیز(تخت سلیمان امروزی)، و فتح شیز در ۲۲ق/۶۴۳م، این منطقه نیز همچون دیگر نواحی کردستان - آذربایجان، می‌بایستی در همان تاریخ به دست مسلمانان گشوده شده باشد،[۴۵] از رویدادهای تاریخی این بخش از ایران در دورهٔ اسلامی منابع زیادی موجود نیست و از منابع تاریخی نیز در این باره اطلاعات مهمی به دست نمی‌آید، اما نامهای مغولی که بر نقاط جغرافیایی و طوایف منطقه اطلاق می‌شده، و همچنان در گویش کردی مکری باقی مانده است، نشانهٔ چیرگی مغولان و مبین حضور دراز مدت آنان بر این نواحی از جمله بوکان است.[۴۶]

در دروه صفویه بوکان به عنوان یک روستا کوچک و گلین شناخته می‌شود، حال این که مشایخ و ایلهای مختلفی در آن زندگی و سکونت یافته بودند. یکی از مشایخ بزرگ جد جلال طالبانی (آغا رستم خان) رئیس جمهور عراق است. که از بی رحمی شاه عباس صفوی از بوکان به عراق رفت و در قره داغ سکنی گزید.[۴۷]

ملک سیف الدین خان، بوکان در دوره قاجاریه اولایل ۱۹۰۰ میلادی

در اواخر سدهٔ نهم دودمان حاکمان محلی، یعنی خاندان مکری، درمیان آنها فردی بنام نام سیف‌الدین (اول) که نسب او به حاکمان بابان می‌رسید، مناطق آختاچی، ایل تیمور، ایل گورک مکری از دهستانهای امروزی بوکان را جزو سرزمینهای تابع خود درآورد، شاه اسماعیل صفوی[۴۸] چندین بارکوشید تا آنان را سرکوب کند، اما موفق نشد و سرانجام صارم، پسر سیف‌الدین به اطاعت سلطان سلیم عثمانی درآمد تا از تحکم شاهان صفوی رهایی یابد،[۴۹] از استقرار مکریان در این نواحی؛ بوکان دست کم از اواخر سدهٔ نهم هجری قمری آباده بوده است همچنین به سبب کوچ‌نشینی طوایف کُرد مکری، هیچ‌گاه مراکز مسکونی بزرگ در این بخش از کُردستان به وجود نیامد.[۵۰]

بوکان در زمان ناصرالدین شاه قاجار(۱۲۶۹) روستایی کوچک متشکل از خانه‌های کوچک گلین در پیرامون چشمه‌ای بیش نبوده‌است.[۵۱]اهمیت آن به واسطهٔ ارتباط این شهر با خاندان عزیزخان مکری بوده‌است، درآن دوران ایل‌های مختلفی در منطقه مکریان زندگی و برروستاهای اطراف حکمرانی میکرند.[۵۲] تا اینکه عزیز خان مکری فرمانده کل قوای عساکر منصوره نظام و غیر نظام دوره ناصرالدین شاه، بوکان را در سال ۱۲۶۶ به مبلغ ۱۸۵۰ تومان از مارفاغای دهبکری (بزرگ ایل دهبکری) خریداری نمود.[۵۳]

  • پس از مرگ عزیزخان مکری، فرزندارشد وی سیف‌الدین که در آن دوران کودکی بیش نبود، برمسند پدرش نشست و مادرش که نیابت او را برعهده داشت، از خردسالی وی به نفع خود استفاده نمود و هنگامی که سیف‌الدین به سن بلوغ رسید، از ۸۰۰ پارچه آبادی قلمرو پدرش، تنها بوکان برای او باقی‌مانده بود، از این زمان بوکان به عنوان مرکز قلمرو مکریان نقش و اهمیت سیاسی و فرهنگی بیشتری یافت.[۵۴]

درسال ۱۳۰۶ منطقه بوکان برای مدتی توسط امیراسعد (رئیس ایل دهبکری) درآن دوران اداره می‌شود.[۵۵]

سیف الدین خان مکری، برای مدتی کوتاه حاکم ساوجبلاغ مکری بود.[۵۶]اما بعداز ورود به منطقه بوکان در آنجا ساکن می‌شود و به‌آبادی این منطقه می‌پردازد، والی بوکان - قبل ازتقسیمات۱۳۱۶ و تبدیل به بخش مهاباد، این شهر دارای حاکم محلی بود.

بوکان و منطقه مکریان در دورهای قاجاریه و پهلوی تحت حکمرانی خاندان مکری بوده‌است، در زمان حکمرانی سیف‌الدین خان، در بالای تپه مرتفعی که امروزه در وسط شهر قرار دارد قلعه با شکوهی در عرصه‌ای به مساحت تقریبی یک هکتار بنا شد، سیف الدین خان در سنین جوانی درگذشت.[۵۷] این قلعه که به نواحی اطراف مشرف بود دارای دو برج مرتفع بود که در روز به علت فلزکاری بالای برجها از مسافت دور قابل رویت بود، در سال ۱۳۱۰ هجری قمری در کنار دو عامل مهم جمعیت پذیری یعنی عمارت سردار وچشمه آب، مسجد جامع بوکان نیز بنا نهاده شد.[۵۸]

دورهٔ معاصر

پس از کودتای ۱۲۹۹ و همچنین آغاز سلطنت رضا شاه پهلوی، بوکان به صورت شهر کوچکی درآمد و ادارات دولتی از قبیل پست و تلگراف، دارایی، گمرک و ژاندارمری دایر گردید. در سال ۱۳۰۷اولین مدرسه دولتی در این شهر تأسیس و سپس با دایر شدن سایر ادارات دولتی از قبیل دخانیات، ثبت احوال، بخشداری، شهر بوکان بعنوان شهر پررونق و قابل توسعه در این منطقه پا به عرصه وجود گذاشت.[۵۹]

در فاصله سالهای ۱۳۲۸تا۱۳۳۰بعداز تشکیل اسرائیل درفلسطین یهودیان ساکن این شهر نیز همانند بسیاری از یهودیان نقاط دیگر ایران به این کشور مهاجرت نمودند؛ اکثریت یهودیان کردستان مابین جنگ‌های جهانی اول و دوم به شهر بوکان مهاجرت نموده‌اند.[۶۰]کلیمی‌ها درسطح شهر و حومه سکونت داشته‌اند، همچنین تعداد قابل توجهی نیز در روستایی بنام ارمنی بلاغی در بوکان ساکن بودند.[۶۱]با تشکیل اسرائیل بسیاری از آنها که حدود(۲۰۰نفر)[۶۲]املاک و اثاثیه خود را فروخته به اسرائیل مهاجرت نموده‌اند، از افراد سرشناس در این منطقه می‌توان به خاتون «ملت باشی، سیمین توپ، دانیال ملت باشی و امیر کلیمی» اشاره نمود.[۶۳] کلیمیان عمدتا در بوکان در محلهٔ بنام (گه‌ره‌کیی جوولکه‌کان) که امروز چهارراه شهرداری نام دارد سکونت داشتند.[۶۴]از دوره‌قاجار تا اواخر دوره‌پهلوی ۱۲هزار یهودی در کردستان ایران ساکن بوده‌اند.[۶۵]قوم یهود ایران بیشتر در تهران، اصفهان، همدان، شیراز، مشهد و کردستان در بوکان وبانه زندگی می کنند.[۶۶]

بوکان در جنگ جهانی اول هم در امان نماند؛ پیشروی روس‌ها و عثمانی‌ها به منطقه بوکان سبب ویران شدن این منطقه گردید. سپس بعد از عقب‌نشینی عثمانی‌ها و روس‌ها سبب شد که منطقه به تاراج برود. همچنین در این سلسه از جنگ‌ها بوکان دست روس‌ها بود و پس از انقلاب اکتبر و تخلیه ایران از قوای روس، ترک‌ها جان روس‌ها را گرفتند و تا پایان جنگ، بوکان در اشغال آنها بود.[۶۷]

در سال ۱۳۳۳هجری قمری با اشغال مناطق مختلف کردستان در محاربه قشون روس‌ها و دولت عثمانی در اثر دسیسه‌ها موجب شد عثمانی‌ها و روس‌ها از نفوذ و قدرت حاکمان مکری در منتطقه مکریان جلوگیری کنند.[۶۸] در این هنگام عثمانی‌ها به ایران تجاوز کردند و چندی از سرداران مکری را دستگیر نمودند.

مکری‌ها به اتهام همکاری با قشون روس در آن اوضاع آشفته مملکتی ایران و این مناطق دستگیرشدند که از افراد مشهور آن می‌توان به محمدحسین خان مکری (حام ساوجبلاغ مکری و بوکان) سیف الدین خان سقز حاکم آن زمان شهر سقز، محمدخان بانه از خوانین بانه و اطراف آن، شیخ باباسعید برزنجی که یکی از شیوخ منطقه و شاعر و خوشنویس، اشاره نمود. محمدخان بانه را مقارن با تاریخ اعدام محمدحسین وسیف الدین خان سقز در بانه توسط ارتش عثمانی به دار آویخته شد.[۶۹] محمدحسین خان مکری از مهاباد همراه میرزا محمود افخم منشی و پیشکارش و سیف الدین خان نیز را در سقز به دستور حزب فرمانده عساکر دولت عثمانی با دست و کتف کاملا بسته، آنها را درحالی که سوار بر شترلخت و بدون جهاز کرده بودند و به طرف شهر مراغه که مقر فرماندهی قشون عثمانی‌ها بود بردند. در این راه بابا شیخ سعید برزنجی را در قریه کهریزه ایوبی که مشهور به کهریزه گلی است در سه فرسخی جنوب غربی شهر بوکان واقع شده؛ را به قتل رساندند.[۷۰]

جسداو را به غوث آباد برده و در آنجا دفن کردند، شیخ باباسیعد برزنجی فرزند شیخ اسماعیل کلاه قوچ و مرشد طریقه قادری بود.

حاکم بوکان و محمود افخم منشی را به شهر مراغه برده، وبعد از چندروز بازداشت در مقابل یکصدنفر از سربازان دولت عثمانی اعدام شدند، اجساد این افراد هریک به شهرهای سقز و بانه منتقل کردند و جسد حاکم محلی بوکان را به محدودهٔ نزدیک به شهربوکان (پارک ملت امروزی مرکزاین شهر) در آرامگاهی که پدر وی سیف الدین خان مکری قرارداشت دفن نمودند.[۷۱]

بعد از تحولات سیاسی و اجتماعی در منطقهٔ بوکان شش سال بعداز خودمختاری یازده‌ماهه کُردها[۷۲]در سالهای ۱۳۳۰تا۱۳۳۲ در این منطقه همواره شورش‌های متعددی به‌پا شده است توسط عده‌ای از اهالی بوکان و دهقانان.[۷۳] یحیی صادق وزیری در کتاب گفتمان تاریخی فرهنگی کُردها در این باره می‌گوید: پس انتخابات سال ۱۳۲۹ در دوره هفتم مجلس، جنبشی دهقانی که نتیجه بلافصل و منطقی مبارزات انتخاباتی بود علیه مالکین درست در این مناطق (بوکان و حومه آن) اوج گرفت.[۷۴] که توسط ارتش پهلوی سرکوب می‌شد.

دورهٔ انقلاب

بعداز انقلاب ۱۳۵۷ بوکان نیز درگیر جنگهای داخلی شد و در جنگ ایران و عراق که هشت بطول انجامید، بارها توسط گروهای اپوزیسون کردی همچو کومله و حزب دمکرات، تصرف شد. موقعیت استراتژیک و سیاسی این شهر موجب اهمیت قرارگرفتن آن برای حزب‌های کردی شده بود. در بوکان صدماتی بسیاری به سپاه پاسداران وارد شد، درگیری شدید در این شهر به سال ۱۳۶۱ مربوط است که به گفته خود منابع سپاه پاسداران بوکان آخرین شهر کردنشین ایران بود که به سختی آزاد شد.[۷۵]

کمترین خسارات و تخریب وارد شده به شهرهای آذربایجان غربی در طول جنگ ایران و عراق مربوط به شهر بوکان است که میزان تخریب آن ۲۴۰۹ واحد که مجموعا پنج درصدازکل استان اعلام گردیده است.[۷۶]

در سالهای شروع تشنجات منطقه‌ای و بخصوص جنگ ایران و عراق به شکلی موثر تحت تاثیر مهاجرین مناطق جنگی قرارگرفته است و رشد جمعیتی سریعی را تجربه کرده است، درسال ۱۳۶۸ طبق تصویبنامة هیئت وزیران وهمچنین تلاشهای نماینده آن زمان، بالاخره در سال ۱۳۶۹ بوکان از بخش به شهرستان ارتقاء یافت و مشتمل بر دو بخش تشکیل شد.[۷۷]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

موقعیت ممتاز جغرافیایی[۷۸] و امنیت نسبی،[۷۹] بوکان را بعنوان مرکز منطقه جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه تبدیل کرده است، این شهر باقرارگیری برسرراهایی ارتباطی سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، و کردستان از موقعیت ویژه‌ای برخورداراست.[۸۰]بوکان از باختر به مهاباد، و از جنوب به سقز محدود است، بوکان در دشت‌های استپی و هموار قرارگرفته[۸۱] و در میان کوه‌های نالشکینه و برده‌زرد واقع شده است.[۸۲]

موقعیت


سراسرنمای بخشی از بوکان در سال ۱۳۹۱ در روز

رودخانه‌ها

سیمینه‌رود

نقشهٔ آب و هوایی ایران؛ شهر بوکان در شمالغرب کشور-جنوب مرکزی دریاچه ارومیه قرار گرفته و آب و هوای آن مدیترانه‌ای است.
نوشتار اصلی: سیمینه‌رود

این رودخانه در زبان کردی به نام تاتاهو معروف است که از ارتفاعات منگور و ترجان سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری دهستان ترجان وارد بوکان می‌شود از وسط این شهر عبور می‌کند، این رود سپس به دریاچه ارومیه می‌ریزد، حواشی این رودخانه نیز بویژه در درهای گسترده و دشت‌ها، بسیار زیبا و دیدنی است.[۸۳]

به سبب موقعیت خاص رودخانه سیمینه رود در مرکزیت دشتهای وسیع و حاصلخیز همچون حاجی لک، مجیدخان و بخشی از دشت سرچنار از توابع بوکان و حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار هکتار از زمینهای این دشتها که بیشترین میزان تولید محصولات کشاورزی را به خود اختصاص داده‌اند و به لحاظ منابع آبی در چهار فصل سال از آب این رودخانه تأمین می‌شوند.[۸۴]

آب و هوا

آب و هوای شهر بوکان معتدل است، در زمستانها سرد و پرف و در فصول بهار و تابستان خنک و گرم می‌باشد؛ میزان بارندگی سالیانه بوکان بیش از ۴۰۰ میلمتر است و روزهای زمستانی این شهر طولانی و بعضنا تا اواخر اسفندماه ادامه دارد و منطقهٔ ی سردسیر بشمار می‌رود.[۸۵] شهر بوکان در ۳۶ درجه و ۳۱ دقیقه عرض شمالی و ۴۶ درجه و ۱۲ دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد ۱۳۷۰متر می‌باشد.[۸۶]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای بوکانNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۱۳ ۱۴ ۱۸ ۲۴ ۳۱ ۳۴ ۳۶ ۳۹ ۳۷ ۳۰ ۲۵ ۲۰ ۳۷
میانگین گرم‌ترین‌ها
۳ ۷ ۱۳ ۱۹ ۲۵ ۳۲ ۳۶ ۳۶ ۳۱ ۲۴ ۱۶ ۸ ۲۱
میانگین سردترین‌ها
۳ ۸ ۱۲ ۱۷ ۲۲ ۲۰ ۱۷ ۱۲ ۵ ۱ ۱۰
سردترین
۱۱ ۱۶ ۲۴ ۲۴ ۱۴ ۰ -۲۱
بارش
mm
۹۰٫۹ ۸۳ ۶۴ ۵۰ ۴۲ ۱۰ ۴ ۰ ۰ ۳۰ ۵۹ ۴۴ ۴۷۵


منبع: وب‌گاه Metcheck[۸۷]

زمین‌شناسی

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر از خطر بیشتری برخوردار هستند

بوکان از گسل‌تراستی ارتفاعات بلقیس واقع در شمال خاور تکاب با راستای شمال باختر ـ جنوب خاور و شیب به باختر، پرکامبرین را برروی اولیگومیوسن رانده‌اند، راستای ساختمان‌های پهنه این شهر همراستا با پی‌سنگ پرکامبرین واقع در باختر آن، شمالی و جنوبی است، لبه جنوبی و باختری این پی‌سنگ توسط گسل‌تراستی به طول بیش از صدکیلومتر بر روی سنگهای کرتاسه رانده شده‌اند.[۸۸]

زمین‌لرزه‌ها

براساس آخرین نظریات علمی و تقسیم‌بندی استان آذربایجان غربی برحسب پیشبینی احتمالی وقوع زلزله، بوکان در نواحی بدون تخریب و نواحی تخریب کم قرار گرفته است.[۸۹]

کوه‌ها

طرغه

طرغه(۲۲کلیومتری غرب بوکان، جاده بوکان به مهاباد)، نام کوهی منفرد و زیبا ست، نام این کوه در اشعار هنرمندان کُرد نیز دیده می‌شود، این کوه از دوره قاجاریه تاکنون یکی از کوهای زیبا درمیان مردم مکریان و کردستان عنوان شده است، طرغه بر اثر چین خوردگی‌های لا یه‌های زمین به وجود آمده و جنس سنگهای آن آهکی و از نوع سو خته می با شد و ارتفاع این کوه ۲۲۲۴متر است.

طرغه در خط راس اصلی رشته کوههای زاگرس قرار دارد و مختصات جغرافیایی آن بین ۵۰ / ۰۵. ۳۳ .۳۶ عرض جغرافیایی و ۴۰ / ۲۱. ۵۷ ۴۵ طول جغرافیایی قرار دارد.[۹۰]

شعری در وصف این کوه از عبدالرحمن شرفکندی:

ترغه قله‌ات همچنان بلنداست از جداشدنمان چند فصل می‌گذرد
روزی خواهد بود که هژار نمی‌ماند اما ساز آزادی را روی قله‌ات خواهند زد

مردم

زبان

زبان مردم این شهر کردی سورانی است.[۹۱]زبان سورانی خود به چندین لهجه تقسیم می‌شود. لهجهٔ رایج در سنندج لهجهٔ اردلانی است و لهجهٔ منطقهٔ بوکان نیز مکریانی نام دارد. در عراق نیز دو لهجهٔ اصلی سورانی اصلی (در اربیل و کرکوک و سلیمانیه و سقز) و سلیمانیه‌ای رایج است. به طور کل اردلانی/سلیمانیه‌ای یک گروه و موکریانی/اربیلی نیز یک گروه دیگر را تشکیل می‌دهند.[۹۲] باتوجه به نزدیکی بوکان به شهرهای مراغه و میاندوآب، اکثریت مردم این شهر به زبان ترکی نیز مسلط هستند.[۹۳]

مناطق کردنشین برروی نقشه ایران (زردرنگ)

قومیت

بوکان شهری کاملاً کردنشین و یکی از شهرهای مهم استان آذربایجان غربی بشمار می‌رود.[۹۴] در این شهر اقلیتی از طوایف دیگر کُرد نظیر کلهر[۹۵] و گورک[۹۶] ساکن هستند.

مذهب

در آبان ۱۳۷۵، از جمعیت شهرستان ۹۴ درصد را مسلمانان تشکیل می‌داده‌اند. این نسبت در نقاط شهری ۹۲ درصد و در نقاط روستایی ۹۸ درصد بوده‌است. مردم بوکان عمدتاً سنی و شافعی مذهب می‌باشند.

سال ۱۳۲۹ شمسی در حدود یکصدخانوار کلیمی (یهودی) درشهر بوکان وروستاهای تابعه سکونت داشتند، کلیمان در میان خودبه زبان عبری صحبت می‌کردندوبه زبانهای کردی، فارسی وترکی نیز آشنایی کامل داشتند.[۹۷] روزهای شنبه راتعطیل کرده وبرای انجام مراسم مذهبی به کنیسه می‌رفتند. با تشکیل کشور اسرائیل درسال ۱۳۲۹ شمسی، همه کلیمیان ساختمانها واموال واثاثیه خود را فروخته و به اسرائیل مهاجرت نمودند.[۹۸] درسال۱۳۳۱ آذری‌های شیعه نیز در این شهر ساکن بوده‌اند.[۹۹]

همچنین بوکان در فهرست آلیانس جهانی اسرائیل ثبت شده است.[۱۰۰] همچنین اقلیتی کوچک از پیروان زرتشت هم در بوکان ساکن هستند.

تجارت

بوکان به دلیل موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی فوق العاده و نیروی انسانی تحصیل کرده، در تجارت (صادرات و واردات) از مزیت نسبی برخوردار است، این شهر درمسیر ارتباطی شهرهای ارومیه، تبریز،تهران و شهر مرزی سردشت دارای جاده بین شهری است، بیشتر کالاهای وارداتی اقلیم کردستان عراق از طریق سردشت به شهر بوکان انتقال می‌یابند؛ همچنین بوکان با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است.[۱۰۱]سهم بوکان از صعنت آذربایجان غربی ۶٫۷درصد است.[۱۰۲]

جمعیت

نوشتار اصلی: جمعیت‌شناسی بوکان
تغییرات جمعیت بوکان (۱۳۸۵–۱۳۳۵)

بیشترین افزایش نسبی جمعیت شهر بوکان در دوره‌های ۱۳۵۵ الی ۱۳۶۵ بوده است که طی آن جمعیت شهر بوکان از ۱۳درصد به۲۳درصد رشد داشته است و از رقم ۲۰۵۷۹نفر درسال ۱۳۵۵ به ۶۷۹۳۸نفر در سال ۱۳۶۵ رسیده است که رشد جمعیتی بسیار بالای است و مهمترین دلایل رشد جمعیتی شهر بوکان در این دوره را متیوان اثرات مستقیم انقلاب اسلامی دانست که باآغاز جنگ‌های داخلی کردستان و ناامنی بیشتر روستاها، موج شدیدی از مهاجرت‌های روستا-شهری بوقوع پیوست که با شروع جنگ ایران و عراق این مهاجرت باورود مهاجرین مناطق جنگ زده شدت بیشتری یافت.

در سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت بوکان ۱۷۰٬۶۰۰ نفر بود. از این تعداد ۸۵٬۸۳۵ نفر مرد و ۸۴٬۷۶۵ نفر زن بود. این تعداد در قالب ۴۳،۲۶۹ خانوار بودند.[۲] بوکان سومین شهر پرجمعیت استان آذربایجان غربی[۱۰۳][۱۰۴] و چهارمین شهر بزرگ کردنشین ایران است.[۱۰۴][۱۰۵]

هرم جمعیتی بوکان در سال ۱۳۸۵[۱۰۶]
مردان سن زنان
۳٬۹۸۴  ۷۵+  ۱٬۶۳۰
۳٬۲۹۴  ۷۰-۷۴  ۱٬۵۳۱
۳٬۱۴۷  ۶۵-۶۹  ۱٬۵۶۱
۳٬۴۰۸  ۶۰-۶۴  ۱٬۸۸۴
۴٬۷۰۷  ۵۵-۵۹  ۲٬۵۸۸
۷٬۰۹۵  ۵۰-۵۴  ۳٬۵۹۷
۹٬۸۳۵  ۴۵-۴۹  ۵٬۰۹۸
۱۱٬۵۶۶  ۴۰-۴۴  ۵٬۷۵۳
۱۴٬۶۰۶  ۳۵-۳۹  ۷٬۵۱۰
۱۴٬۸۸۱  ۳۰-۳۴  ۷٬۳۴۵
۲۱٬۳۱۷  ۲۵-۲۹  ۱۰٬۷۹۸
۲۱٬۹۵۱  ۲۰-۲۴  ۱۰٬۰۹۵
۲۷٬۱۰۶  ۱۵-۱۹  ۱۳٬۳۴۵
۲۲٬۸۵۷  ۱۰-۱۴  ۱۱٬۵۲۴
۱۶٬۰۳۱  ۵-۱۰  ۸٬۲۳۴
۱۶٬۴۲۶  ۰-۴  ۸٬۴۶۴

فرهنگ

آداب و رسوم

مراسم و آیین‌هایی که در میان مردم کرد مرسوم است در برگیرنده اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای کهن این مردم دارد واغلب تاریخی، پاره‌ای و اسطوره‌ای است؛ آدب و رسوم کردها کاملا مانند دیگر اقوام ایرانی برگزار می‌گردد.[۱۰۷]موسیقی کردی با موسیقی‌های باستانی ایران نسبتی تمام و کمال دارد.[۱۰۸]

در میان انواع بی‌نظیر موسیقی کردی، هوره،شمشال،دف از قدمت بالای برخورددارند که قدمت برخی از آنها، به بیش از هزار سال و حتی به پیش از ظهور اسلام در ایران می‌رسد و در حال حاضر بسیاری از مولودی‌ها و آهنگ‌های کردی در موسیقی اقوام خاورمیانه شنیده می‌شود و این به علت تأثیرگذاری و غنی بودن این نوع موسیقی در کنار موسیقی همسایگان خود می‌باشد.[۱۰۹]

لباس

لباس مردمان کُرد (وسط: دوخت مرادخانی)

پوشاک مردان و زنان کُرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است، ساخت و کاربرد هریک از این اجزا به نوع فصل، نوع منطقه، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها بستگی و با یکدیگر تفاوت دارند.

لباس زنان و مردان اهالی منطقه مکریان، همان لباس عمومی اهالی کردستان است که جزو یکی از زیباترین و متین ترین نمونه لباس‌های بومی در میان کُردها بشمار می‌رود، جزئیات لباس کردی با توجه به شرایط مختلف جغرافیای و آب و هوایی تفاوت‌هایی در بین دیگر نقاط کردستان ایران دارد، اجزای یک لباس کردی مردانه منطقه بوکان چنین است: که‌وا پانتۆڵ نوعی زیبا از شلوارکردی مردانه (که مردم بوکان آن را پاتول تلفظ می‌کنند) نقش کت و شلوار را دارد ولی دوخت و فرم آنها با کت و شلوار تفاوت کلی دارد؛ که وا بصورت یک ژاکت نظامی دوخته می‌شود، با این تفاوت که جیب‌های آن روی سینه دوخته می‌شود و تنه و آستین‌های که وا چاک دارد، این نوع لباس مردانه را بیشتر در فصل زمستان می‌پوشند که کردهای این منطقه به آن «مرادخانی» می‌گویند.[۱۱۰]

لباس زنان نیز از قسمت سرپوش پوش آن می‌توان به دستمال یا روسری زنان کُرد اشاره کرد.[۱۱۱]دستمال، پارچه‌ای است بسیار نازک و سه گوش که تارهایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند و بدین وسیله بر زیبایی آن می‌افزایند، اغلب پولکهایی نیز با آن تارها می‌دوزند تا زیبایی آن را چند برابر کنند. هر چند در مراسم عروسی و فلکلور اکثراً روسری در اولیت قرار قرار نمی‌گیرد و الزامی نیست.

همچنین؛ شال نوعی پارچه‌ای زیبا است که بر ریو لباس در ناحیه کمر بسته می‌شود در رنگ و ابعاد مختلف.[۱۱۲]امروزه نمونهٔ لباس زنانه، بیش از یک میلیون تومان قیمت دارد، ولی با این وجود، یکی از محصولات پرفروش در میان مردم کرد بشمار می‌رود لذا بیشتر زنان کُرد به این لباس‌ها علاقه خاصی دارند.[۱۱۳]

مشاهیر

بوکان دارای پیشینه‌غنی فرهنگی، تاریخی، سیاسی و معنوی می‌باشد بطوری که در طول یکصدسال اخیر به عنوان مرکز فرهنگ و ادب وهنر کُردی شناخته شده است و به شیرازکردستان معروف گشته‌است.[۱۱۴][۱۱۵]بزرگانی همچون، حسن زیرک از هنرمندان نامدار در میان کردها،عبدالله بیگ ملقب به مصابیح الدیوان از شاعران کرد و عضوهئیت کنسولگری فرانسه در تبریز، رضاکریم مجاور[۱۱۶] از نویسندگان و شاعران مشهور بوکانی، قادر عبدالله‌زاده نوازنده‌بلندآوازه‌ای شمشال (نوعی نی)، عباس حقیقی شاعر بزرگ کُرد،[۱۱۷] محمدسیعدنجاری و امین گردیگلانی از نوسیندگان برجسته[۱۱۸] و حاجی باباشیخ نخست وزیر جمهوری کردستان[۱۱۹] و سیدیاسین قریشی نویسنده و کاریکاتوریست برجسته بوکانی را می‌توان نام برد.

برخی دیگر از مشاهیر و نامداران شهر بوکان که می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

سیاست

نماینده‌مجلس

در ۲۲فوریه ۱۹۶۱ برابر با ۲اسفند۱۳۳۹ شمسی، اولین نماینده رسمی بوکان در دوره بیستم مجلس شورای ملی شخصی بنام عبدالله خان ایلخانی زاده بود.[۱۲۰] باتوجه به اینکه این شهر در آن زمان بعنوان یک بخش شناخته می‌شد اما بعد از این سال همواره بصورت مستقل در دوره پهلوی دوم دارای یک نماینده در مجلس ایران بوده است.[۱۲۱]هم اکنون نماینده این شهر در مجلس شورای اسلامی محمدقسیم عثمانی می‌باشد.[۱۲۲]

فرمانداری

اکثریت وزیران عضو کمیسیون سیاسی-دفاعی هیأت دولت در تاریخ ۱۳۶۸/۱۲/۲۳ باطرح تشکیل شهرستان بوکان موافقت نمودند و بوکان از بخش به شهرستان ارتقایافت.[۱۲۳]

این شهر از قابلیت، فرمانداری ویژه برخورادر است که فرمانداری آن حکم معاونت استاندار را داشته و سطح مدیران ادارها و زارتخانه‌های مسکن و شهرسازی، جهاد کشاورزی،آموزش و پرورش، امور اقتصادی و دارایی، کار و رفاه اجتماعی، تعاون و... همچنین دستگاه‌های امنیتی آن دارای معاونت استاندار می‌باشد.[۱۲۴]

مراکز آموزشی

عمومی

اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷ بانام شاپور بامدیریت مهدی شیبانی (یکی از اهالی شهر تبریز) تاسیس گردید.[۱۲۵]که قبل از آن مکتب خانه‌های قدیمی وجود داشت و عموماً دانش آموزان برای فراگرفتن کتبهای مقدماتی و ساده نظیر گلستان ،بوستان سعدی و منشئات امیرانظام و نصاب الصبیان مشغول بودند و تاآن تاریخ هیچ مدرسه دولتی در بوکان وجود نداشته است.[۱۲۶]درسال۱۳۹۰ تعداد آموزشگاههای موجود بوکان در مقطع متوسطه ۲۹واحد و پیش دانشگاهی ۲۷ واحد می‌باشد.[۱۲۷]همچنین تراکم دانش آموز در کلاس تشکیل شده در کلیه مقاطع تحصیلی این شهر ۳۳ نفر می‌باشد که نسبت به میانگین استان در رتبه هشتم قرار دارد.[۱۲۸]بوکان دارای بیش از ۴۲هزار نفر دانش آموز است.[۱۲۹]

عالی

بوکان داری سه دانشگاه شامل پیام نور، آزاد و دانشگاه علمی کاربردی است.[۱۳۰] دانشکده پرستاری و پیراپزشکی در شهر بوکان نیز دایراست.[۱۳۱]در دانشگاه پیام نور بوکان ۳۲۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند.[۱۳۲]دانشگاه جامع علمی کاربردی بوکان دارای ۱۴۰۰ دانشجو در ۲۰ رشته کارشناسی و ۱۶ رشته کاردانی است.[۱۳۳]همچنین در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان بیش از ۱۲۶۰ دانشجو مشغول به تحصیل می‌باشد.[۱۳۴]

مدارس علوم دینی

نخستین مدرسه علوم دینی بوکان در سال ۱۳۵۵ شمسی به مساحت چهارهزار متر مربع در جنوب این شهر تاسیس شد، تعداد طلاب اولیه این مدرسه بیش از پنجاه نفر بود که تحت نظارت سرپرست مدرسه علوم دینی مشغول به تحصیل بودند.[۱۳۵] موسس اولین مدرسه دینی بوکان روحانی بنام ملاعبدالله هادی افخم زاده نام داشت.[۱۳۶]در شهر بوکان و حومه آن بیش از ۳۰ مدرسه علوم دینی فعال وجود دارد.[۱۳۷]

صنعت

بوکان در آذربایجان غربی رتبه سوم صنعت پس از ارومیه و خوی را به خود اختصاص داده است.[۱۳۸] و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی[۱۳۹] فعالیت دارد. همچنین از لحاظ سرمایه‌گذاری ۷/۶ در صد سرمایه‌گذاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده است.[۱۴۰]همچنین در شهرک صنعتی بوکان هم اکنون ۵۳ کارگاه تولیدی مشغول به فعالیت هستند.[۱۴۱]

نمایی از کارخانه سیمان کاوان

قالی بافی یکی از مهم‌ترین صادرات صنایع دستی بوکان در آذربایجان غربی بشمار می‌رود که به خارج از ایران نیز صادر می‌شود.[۱۴۲] درهمین رابطه مجلس فرانسه با فرش قالیبافان بوکانی با ۳۵۰ متر مربع مساحت[۱۴۳] تزیین شده است.[۱۴۴] فرش بوکان به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت است.

واحدهای صنعتی

اکثریت کارخانجات و واحدهای صنعتی و تولیدی بوکان محدود به دوره جمهوری اسلامی است که بعداز پایان یافتن جنگ هشت ساله ایران و عراق و خاتمه جنگهای داخلی در مناطق کردنشین ایران، بوکان به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی واحدهای صنعتی گوناگونی دراین منطقه تاسیس شده‌اند و هم اکنون باداشتن ۱۵۰ واحدصنعتی در رتبه سوم صنعت استان آذربایجان غربی قراردارد.[۱۴۵]

کارخانه سیمان کاوان یکی از بزرگترین کارخانه‌های بزرگ آذربایجان غربی و منطقه می‌باشد که روزانه توانایی تولید چهارتن سیمان را دارد.[۱۴۶]

این کارخانه بدلیل موقعیت خاص جغرافیای و نزدیکی به مرز الخصوص باکشور عراق و به‌جهت رشدصنعت در سال ۱۳۸۵ فازاول و سال ۱۳۹۰ فازدوم آن ساخته و افتاح گردیده‌است و بیش از ۵۰۰ نفر بصورت مستقیم و ۴۰۰۰ هزارنفر بصورت غیره‌مستقیم در این کارخانه مشغول به‌کار می‌باشند.[۱۴۷] برای احداث این کارخانه ۲۵ میلیون یورو و۵۴۵ میلیارد ریال تسهیلات هزینه شده‌است.[۱۴۸]

۳۲ درصد محصولات کارخانه‌سیمان کاوان بوکان به خارج از ایران صادر می‌شود.[۱۴۹]

در سال ۱۳۸۵ طرح احداث بزرگ ترین کارخانه قند خاورمیانه در بوکان به تصویت رسید که باگذشت ۷سال بااینکه زمین آن دراین راستا تحت تملک قرارگرفته است ولی هنوز کلنگ زنی نشده و به مرحله اجرا نرسیده است.[۱۵۰]

برخی از صنایع مهم شهر بوکان
نام سال تاسیس رده فعالیت صادرات وضعیت
کارخانه سیمان کاوان ۱۳۸۵ سیمان تیپ۱ و تیپ۲ پرچم عراقپرچم ترکیه فعال
شیشه ۱۳۸۸ شیشه دوجداره و.. پرچم عراقپرچم ترکیه فعال
پلی اتیلن ۱۳۷۶ پلی اتیلن پرچم عراق فعال
ماشین سازی ۱۳۷۴ تجهیزات و قطعات صنایع سبک پرچم عراق فعال
نساجی خاتم الانبیاء دوره۷۰ نساجی خاورمیانه تعطیل

مشکلات صنعت

یکی از مشکلات صنایع و واحدهای صنعتی بوکان نقدینگی و تسیهلات بانکی و نبود سرمایه‌گذار فعال است.[۱۵۱] کارخانه‌نساجی خاتم الانبیا در دروان فعالیت خود یکی از بزرگترین کارخانه‌های نساجی خاورمیانه بود که به دلیل مشکلات نقدینگی و اعتبارات از ۲۳اردبیهشت ۱۳۸۶ تعطیل شد. نساجی خاتم الانبیا روکش مخصوص صندلی خودروهای سبک و سنگین و پوشاک را تولید می‌کرد که توانایی تولید ۱۸هزارمتر در ۱۵روز را دارا بود، همچنین این کارخانه ریسندگی در ایران و خاورمیانه باتولید محصولات ممتازخود از جایگاه رفیعی برخورداربود.[۱۵۲]

معضلات شهری

آلودگی هوا

آلودگی هوای بوکان، بیشتر بصورت گردوغبار می‌باشد و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.[۱۵۳]این نوع آلودگی هنگامی خطرساز است که غلظت آن از حد مجاز بگذرد که می‌تواند مواردی همچون کاهش دید درشهر و مشکلات تنفسی را برای مردم به وجود آورد.[۱۵۴]

زباله شهری

کل زباله‌های تولیدی شهربوکان در سال۱۳۹۲در هرروز۱۵۷۸۰۲تن است (میزان سالیانه ۵۷۵۹۷۷۳۰می‌باشد)[۱۵۵]که بیشترین مقدار اجزای زباله مواد فسادپذیر است که مقدار متوسط آن درشهر۷۷/۹درصد و کمترین مربوط به فلزات است با۳/۱درصد کل زباله‌های شهری می‌باشد، باتوجه به جمعیت ۱۷۰،۶۰۰(۱۳۹۰)، هیچگونه سیستم مکانیزه جمع آوری زباله در این شهر وجود ندارد[۱۵۶] نه تنها اقدامی صورت نگرفته بلکه در حال حاضر نیز باروش سنتی به جمع آوری و دفع زباله‌ای شهری اقدام می‌شود.[۱۵۷]

آب شرب

بوکان باآنکه یکی از شهرهای پرآب ایران بشمارمی آید[۱۵۸] اما بامشکل جدی کم آبی در مناطق مختلف این شهر روبه رو است.[۱۵۹] بزرگترین سد آذربایجان غربی در این شهرستان قرار دارد. مردم این شهر از مشکل کمبود آب رنج می‌برند، درحالی که این شهرستان آب شهرستان‌های تبریز، بناب، ملکان،[۱۶۰]میاندوآب و بخشی ازمراغه را تامین می‌کند.[۱۶۱] مسئولان و مدیرکل آب و فاضلاب استان آذربایجان غربی به هیچ عنوان پاسخگو نیستند.[۱۶۲] این شهر تنها دارای دو مخزن ذخیره آب ۵هزار و ۱۰هزار مترمکعبی است. در هرثانیه در بوکان ۳۳۰لیتر و پیک مصرف ۶۰۰لیتر می‌باشد مطالعات جدیدی برای انتقال آب از سد بوکان انجام گرفته که پیش بینی شده است مشکل آب شرب۳۰سال آینده این شهر را برطرف خواهد کرد.[۱۶۳]

حاشیه‌نشینی

مطالعات و بررسی شاخص‌های کالبدی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیست محیطی در سطح محلات شهر بوکان و ارزیابی و اولویت بندی پهنه‌های سکونت غیررسمی و ایجاد حاشیه نشینی به روش تحلیل سلسه مراتبی نشان می‌دهد که محلات امیرآباد (شمال محله) (۲۶سکونتگاه)، امیرآباد (۶سکونتگاه)، اسلام‌آباد (۱۰سکونتگاه)، کوی اندیشه (۴سکونتگاه)، عشایر (۴۵سکونتگاه) ضرایب نامطلوب ترین محلات را کسب نموده‌اند، بوکان به علت شرایط خاص مهاجرپذیری و قومیتی، ویژگی اقتصادی، اجتماعی و همچنین فضای کالبدی و محیطی موجودش باعث وجود و پیداش حاشیه نشینی و مداخله مستقیم این روند در شهر شده است.[۱۶۴]

اماکن تفریحی

بوستان ساحلی

دریاچه‌سد

نوشتار اصلی: سد بوکان

سد بوکان جزو مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی می‌باشد[۱۶۵]سدی خاکی با هسته رسی است که در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بوکان در میان دشتهای استپی و سرسبز قراردارد.[۱۶۶]از این سد ابتدا برای تنظیم و استفاده از آب و سیلابهای رودخانه زرینه استفاده می‌شد و در جهت آبیاری اراضی پایین دست سدی در محل جنوب‌شرقی بوکان بر روی این رودخانه بسته شده است.[۱۶۷] کار احداث این سد در سال ۱۳۴۷ با هدف تامین آب کشاورزی، شرب و برق منطقه توسط شرکتی اتریشی آغاز و در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد. این سد در مسیر رودخانه زرینه‌رود قرار دارد.[۱۶۸] نام پیشین آن کوروش کبیر بوده که بعداز انقلاب۱۳۵۷ به نام شهید کاظمی تغییر یافت.[۱۶۹]

طول تاج این سد ۵۳۰ متر و ارتفاع آن از پی ۵۰ متر است. با افزایش حجم مخزن سد در سال ۱۳۸۴، حجم کل مخزن سد به ۷۶۲ میلیون مترمکعب رسید. این سد علاوه بر تامین آب شهرهای بوکان٬میاندوآب و عمده آب شهر تبریز، سالیانه بیش از یکصد میلیون متر مکعب آب شرب و صنعت و در حدود ۵۵ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی مناطی از استان آذربایجان شرقی نیز آبیاری می‌کند. همچنین این سد هرساله پذیرای هزاران نفر از سرتاسر کردستان،آذربایجان و دیگر نقاط ایران می‌باشد.[۱۷۰][۱۷۱]

بوستان ساحلی

نوشتار اصلی: بوستان ساحلی بوکان

یکی از بزرگترین پارک‌های واقع در استان آذربایجان غربی است و در قسمت غربی بوکان قرارگرفته است و به سه‌بخش تقسیم شده است که عبارتند از :بخش مجتمع تفریحی برده‌رش (کوه‌سیاه)؛ کوه‌هی درچندصدقدمی این پارک قراردارد و دارای طبیعت بکر و سرسبزی است. بخش شمالی پارک؛ باغ‌های امیرآباد قرارگرفته‌اند باغهای معروف آلبالوی امیرآباد هر ساله پذیرای عده زیادی از مردم کردستان است .[۱۷۲]همچنین از حاشیه این پارک رود سیمینه رود عبور می‌کند.

شمال این پارک نیز دارای امکاناتی همچون: زمین بسکتبال،شهربازی، زمین اختصاصی فوتسال، امکانات ورزشی، مسیرهای جهتدار دوچرخه سواری است.

بخش جنوب پارک نیز به پیست اسکی، بوفه، امکانات تفریحی،سینماچندبعدی، شهربازی و نمایشگاههای صنایع دستی اختصاص دارد.[۱۷۳]

رسانه‌ها

اولین مجله منطقه‌ای به زبان کردی سورانی و فارسی در بوکان سال ۱۳۲۴ بنام هلاله

نشریه‌ها

نوشتار اصلی: روزنامه‌های کردی

اولین نشریه کُردی در ایران توسط یکی از اهالی بوکان شخصی بنام ملا محمد قزلجی (ترجانی زاده) در سال ۱۹۲۲ و به نام روز کُرد که با نام کردستان هم شناخته می‌شود، در ارومیه منتشر گردیده است.[۱۷۴]

بسیاری از روزنامه‌ها ومجلات کُردی مستقل در دوران جمهوری کُردستان و جمعیت احیای کُرد (ژک یا ژکاف) انتشاریافته‌اند.

که اسامی آنها عبارتند از: ۹شماره مجله نیشمتان، ۳شماره مجله هه‌لاله، ۳شماره مجله گروگالی مندالان و تک مجله ئاوات می‌باشند.

وضعیت سیاسی کردستان و ایران در فاصلهٔ جنگ‌های اول و دوم جهانی به فراوانی تعداد روزنامه‌ها است. یکی از قدم‌های اولیه کُردها، راه‌اندازی حزب (ژک) بود که تصیمیم گرفته بودند بجای لولهٔ تفنگ از نوک قلم استفاده کنند.[۱۷۵]

این حزب کردی که کُردها از آن انقلاب روشنفکرانه یاد می‌کنند با حرکتهای فرهنگی آغاز شد لیکن درهمان زمان نمایش تئاتر و نشر روزنامه به شیوه ساده انجام می‌گرفت و بعضی از شعرهای ملی گرایانهٔ قادر کویی و محمد کویی و عبدالرحمن شرفکندی(هژار) را حزوه‌ای کوچک جمع آوری می‌کردند.

علاوه بر این‌ها از دیگر اقدامات مدنی در این دوره می‌توان به چاپ و نشرمجله نیشتمان اشاره نمود، چاپ مجله نیشتمان در آن وضعیت که چاپخانهٔ وجود نداشت در منطقهٔ مکریان کاری بسی دشوار بود که می‌بایست روانهٔ تبریز شود و پس از چاپ به مهاباد برگردانده شود تا به صورت مخفی آن را پخش کنند.

در وضعیت پیش آمده در دوران جنگ جهانی دوم، دوچاپخانه در مهاباد و یک چاپخانه در شهر بوکان دایر و تاسیس شد، در بوکان مجلهٔ هه‌لاله درسال۱۳۲۴ به سرپرسی حسن قزلجی منتشر شد(۲۱مارس۱۹۴۶) قبل از این که روزنامه کوردستان منتشر شود ،۲شماره از مجلهٔ کردستان انتشار یافته بود، سپس آغاز نوین و مژده بخشی در عرصهٔ روزنامه نگاری کُردی آغاز شد که منشاء انتشار روزنامهٔ کردستان بود.[۱۷۶]

ساختار شهری

گسترش

خاستگاه اولیه بوکان درپیرامون چشمه یا حوضخانه آن بود.[۱۷۷]درحدود ۱۱۵ سال قبل مرحله‌ای از جذب جمعیت وتوسعه آبادی دراطراف هسته اولیه آن یعنی قلعه سردار، مسجد جامع و استخر آغاز شد.[۱۷۸]

گسترش بوکان حول هسته اولیه وعمومأ درامتداد شمال وجنوب تشکیل یافته وباعث پدید آمدن قصبه بوکان شده است، دراوایل سلطنت محمدرضاپهلوی ودربحبوحه جنگ دوم جهانی(۱۳۲۰) آغاز شده وتاحدود سال ۱۳۴۶ ادامه پیدا کرده است، توسعه شهری که سال ۱۳۴۶ آغاز وتاحدود سال ۱۳۵۵ادامه پیداکرده است.[۱۷۹]

از سال ۱۳۴۰ تااکنون این شهر گسترش زیادی را تجربه نموده‌است و در حال حاضر تاپای کوه نعل شکن و زمین‌های اطراف سیمینه رود به زیرساخت و سازهای شهری قرارگرفته است، گسترش شهربوکان بیشتر در جهت شمالی-جنوبی بوده و زمین‌های حاصلخیز برای کشاورزی را اشغال نموده است.[۱۸۰]

تااین تاریخ رشد شهرنشینی آن سریعتر شده وبه علت وجود عوامل باز دارنده توسعه از قبیل رودخانه وارتفاعات درقسمت غرب وشرق بوکان، این توسعه اکثراً درجهت خط معینی در امتداد شمال جنوب شکل گرفته است.

همچنین قدیمی ترین محله بوکان قلعهٔ سردار نام دارد.

شهرداری

بلدیهٔ بوکان در اوایل دوره پهلوی دوم در سال ۱۳۲۷ تاسیس شد، اولین شهردار بوکان شخصی بنام عبدالله کاظمی مکری بود.[۱۸۱]باآنکه این شهر در سالهای ۱۲۹۸-۱۲۹۹ با احداث ادارات دولتی مختلف به یک شهر کوچک تبدیل گردید ولی تاسیس شهرداری آن به دوره پهلوی دوم بازمیگردد. شهرداری بوکان در سال۱۳۹۰ در میان ۴۲شهر استان آذربایجان غربی درجه هشت(۸) را بخود اختصاص داده است.[۱۸۲]

سلامت و بهداشت

اولین درمانگاه بوکان در سال ۱۳۲۶ باسپرستی دکترفریدریش که یکی از یهودی‌های آلمانی تبار بود درجنوب این شهر ساخته و پس از تکمیل آن رسما فعالیت خود را آغاز نمود.[۱۸۳] در سال ۱۳۳۰ درمانگاه ۳۰ تخته‌خوابی در بوکان در زمینی به مساحت ۳۰۹۶ متری با سپرستی دکتر فریدریش و باتلاش جمعی از اعضای شیروخورشید (هلال احمر) ساخته شد و این درمانگاه تاسال ۱۳۵۰ مشغول به فعالیت بود.[۱۸۴] سپس در سال ۱۳۴۵ نخستین بیمارستان بوکان با پنجاه تخت باساختمانی یک طبقه در شمال شهر تاسیس گردید.[۱۸۵]بیمارستان شهیدقلی پور در سال ۱۳۸۲ با ۹۶ تختخواب در شرق شهر احداث و تاسیس گردید.[۱۸۶]در سال ۱۳۸۸ طرح توسعه این بیمارستان از ۹۶ تخت به ۲۴۰ تصویب به مرحله اجرا رسید و هم اکنون در حال احداث است.[۱۸۷]شهر بوکان باجمعیت بالغ بر ۱۷۰هزار نفر تنها دارای یک بیمارستان فعال می‌باشد که کمبود پزشک، امکانات و تختخواب موجب ناراضایتی مردم این شهر شده‌است.[۱۸۸]

مناطق دارای شهرداری

هم‌اکنون بوکان دارای ۳ منطقه شهرداری می‌باشد.

فضای سبز

مساحت کل فضای سبز بوکان ۷۷۰٬۰۰۰ مترمربع برابر با ۷۷ هکتارمیباشد که سرانه فضای سبز بوکان برای هرنفر ۴٫۳۸ مترمربع است.[۱۸۹]

گردشگری

بناها

بناهای تاریخی و مساجد بوکان طول قدمتشان محدود به دوره قاجاراست که عبارتند از: آرامگاه حمامیان ،آرامگاه سرداران مکری،قلعه سردار،مسجد حمامیان و مسجد جامع بوکان می‌باشند.[۱۹۰]بوکان با داشتن۸۰ اثر تاریخی ثبت شده درفهرست آثار ملی بعنوان یکی از شهرهای تاریخی ایران بشمار می‌آید.[۱۹۱]

غارقلایچی، عمیق ترین غار آبی-آهکی ایران

غار عمیق قلایچی

غار عظیم غار قلایچی با دهانه‌ای بزرگ به قطر ۸ متر، سالها با داستانهای فراوان پر رمزو رازترین مکان نامشکوف بوکان بود تا اینکه در سال ۱۳۸۱ نخستین تیم منتخب از کوهنوردان بوکان موفق به فرود از چاه نخست این غار به طول ۱۱۰ متر شدند، سپس در سال ۱۳۸۴ تیم مجهزتری به سرپرستی مقبل هنرپژو کوهنوردی عضو تیم ملی توانست سه تالار عظیم این غار را بعد از چاه مورد شناسایی و طول مسیر پیمایش شده این غار را به حدود ۳۰۰ متر برساند. ازآن سال به بعد تیمهایی وارد این غار شده و هرکدام مقداری از آن را بازدید کردند تا بالاخره تیمی از باشگاه سنگنوردان بوکان موفق به پیشروی بیشتر و نقشه برداری حدود ۴۰۰ متر ازاین غار برای اولین بار شدند.[۱۹۲]

غار قلایچی در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی شهرستان بوکان و در مجاورت محوطه باستانی قلایچی که از مراکز تمدن مانایی هاست قرارگرفته و از جمله غارهای طبیعی به شمار می‌آید که در اثر نفوذ آب به درون لایه زمین شکل یافته و از نظر ساختاری می‌توان آن را از جمله غنی ترین غارهای مکشوف در ایران به شمارمی رود. دهانه غار با قطر ۸ متر در ارتفاع ۰ ۱۷۵ متری کوهی با همین نام قراردارد. گفته می‌شود این غار عمیق‌ترین چاه طبیعی کشف شده در ایران است.[۱۹۳]

تپه قلایچی

بوکان هویت تاریخی خود را از قلعه قلایچی در مجاورت روستای قلایچی در هشت کیلومتری شمال شرقی بوکان می‌گیرد؛ که بازمانده یکی از مراکز بسیار مهم تمدن ماناها در هزاره اول پیش از میلاد مسیح در حوزه شمال غرب ایران که برخوردار از تمدن و قانون بودند است. حاکمان قلعه تاریخی قلایچی معبد این قوم متمدن بودند که نزدیک به سه هزار سال پیش مدت زمانی در این ناحیه سکونت و حکم رانی کرده‌اند وآنچه از اجزای معماری این تمدن کهن در این قلعه باستانی به دست آمده با تمدن‌های مشابه و هم‌زمان خود (از جمله حسنلو) در نقده و (زیویه) در سقز که از نظر جغرافیایی با قلعه قلایچی هم حوزه‌است، قابل مقایسه و برابر دانست به گونه‌ای که آثار معماری مکشوفه از نظر مشخصات و نقشه بیش از هر چیز بیانگر یک معبد بزرگ است.[۱۹۴]

دژ تبت

تپهٔ تبت که از آنِ هزارهٔ نخست پیش از میلاد است، اکنون در زیر روستایی به همین نام در نزدیکی بوکان قرار دارد. آثاری هم‌چون دژی سنگی با برج‌هایی نیم‌دایره‌ای، پله‌هایی سنگی، خانه، آرام‌گاه‌هایی صخره‌ایی و … بر فراز کوه تبت دیده می‌شود.[۱۹۵]

آرامگاه سرداران مکری

گورستان تاریخی خانواده سردار (محل دفن خاندان مکری) که مربوط به دوره قارجه‌است، امروزه در پارک عمومی ملت شهربوکان قرارگرفته‌است.[۱۹۶] این مقبره در انتهای پارک قراردارد. مقبره در سطح ۱۹۸ متر مربع و دارای یک گنبد مرکزی، ایوان و دو دهلیز در طرفین است. مصالح به کار رفته در پی بنا از سنگ لاشه به صورت، دیوارها، گنبد و طاق‌ها از آجر چهار گوش است.

در ضلع جنوبی – ورودی بنا – ایوانی با دو ستون سنگی قرار دارد. این مقبره محل دفن خانواده «عزیز خان مکری» داماد امیرکبیر و فرمانده کل قشون ناصرالدین شاه بوده‌است.[۱۹۷] گورستان خانواده سردار به عنوان یکی از مکان‌های مهم تاریخی شهر در سال ۱۳۸۲ توسط میراث فرهنگی کشور ثبت شده‌است. مقبره اصلی سردار عزیزخان مکری در رواق پایین پا مقبره سید حمزه در پارک مقبرةالشعرا تبریز قرار دارد.[۱۹۸]

مساجد

شهر بوکان دارای بیش از ۶۵ مسجد است که از مساجد مهم آن می‌توان به مسجدایلخانی زاده،صلاح الدین ایوبی، سیدقطب، خانقا، شیخ حسام الدین،عزیزخان سردار، امام شافعی، بلال حبشی،جامع، نور و قدس اشاره کرد.[۱۹۹]

مسجد حمامیان

این مسجد در نزدیکی شهر و در کنار روستای حمامیان قرارگرفته‌است، بافت این مسجد به دهه‌های ۱۳۲۸ و قبل از جنگ جهانی اول ساخته و بنا شده‌است، موسس این مسجد «محمود آقا ایلخانی زاده» و معمار آن معمارباشی مراغه‌ای بوده‌است.[۲۰۰] بنای مسجد بابلان مربع شکل و بصورت تک گنبدی با مصالح سنگ لاشه‌ای در پی و آجر چهارگوش در بدنه و گنبد پوششی بصورت دو لایه با ظرافت خاصی بنا گردیده و بعد از احداث بنای مسجد واحدهایی تحت عنوان مدرسه متصل به بنای مسجد ساخته شده‌است.[۲۰۱]

در کنار تپهٔ قدیمی قلعه سردار و در ضلع شرقی رود سرآب قرار گرفته‌است؛ بعدتر، در سال ۱۳۴۵، بنای مسجد گسترش یافت و ۴ گنید آجری و ۳ ستون به آن اضافه شد، در حال حاضر این بنا برای برگزاری نماز جمعه بوکان مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۰۲] مسجد جامع بوکان را علی اصفهانی در سال ۱۳۱۰ هجری قمری با ۱۲ گنبد و ۶ ستون از جنس سنگ‌های آهکی تراشدار بنا کرد.[۲۰۳]

خانه‌ها

قلعه سردار بوکان یکی از مکان‌های مشهور در بوکان می‌باشد که قدمتی تاریخی دارد. این مکان تاریخی مقر سرداران مکری؛ عزیزخان و سیف الدین خان نیز بوده‌است. با آغار انقلاب ایران حدود سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ این قلعه تخریب شد، و بالاخره در سال ۱۳۸۹ به کلی نابود شد.[۲۰۴]

غذاهای سنتی

مردم بوکان همانند مردم دیگر شهرهای کُردنشین ایران در فصول مختلف غذاهای گوناگون و سنتی مختص بخود را دارند که می‌توان به ئه‌سپه‌ناغ(اسفناجدلمهٔ برگ مو، گیلاخه، دۆکڵێو(آش دوغ) و که‌ڵانه اشاره نمود.[۲۰۵]

سوغات

از سوغات بوکان می‌تواند به ماهی، کلوچه‌های محلی، تخم آفتابگردان، ترشی محلی و لبنیات اشاره کرد.[۲۰۶]

صنایع دستی

صنایع دستی بوکان قالی بافی،سجاده بافی، پارچه بافی،فرش دستباف، کلاش (نوعی کفش کردی) و طرحهای چوبی می‌باشند.[۲۰۷]

ترابری

فاصلهٔ شهر بوکان با برخی از مناطق پر رفت‌وآمد:[۲۰۸]

در طرح جامع حمل و نقل ایران، براساس آن کشور به پنجاه‌وچهار منطقه تقسیم شده است که شهر بوکان در منطقه هشت(۸) این تقسیم بندی قراردارد.[۲۰۹]

بوکان مرکز ناحیه جنوب و جنوب شرقی دریاچه ارومیه عنوان شده‌است و بر سر راهای ارتباطی سه استان آذربایجان غربی،آذربایجان شرقی و کردستان از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است بطوری که ارتباط، در شهرهای ناحیه‌ای شمالغرب کشور نظیر تبریز و سنندج بایکدیگر بدون عبور از این شهر امکان پذیرنیست.[۲۱۰]

شهر مقصد فاصله(KM) زمان تقریبی سفر
تهران ۶۱۰ ۹ ساعت
تبریز ۲۲۰ ۲ ساعت
ارومیه ۱۸۳ ۲:۳۰ ساعت
کرج ۵۵۴ ۸ ساعت
شیراز ۱۵۱۸ ۱۷ ساعت
سردشت ۱۲۵ ۱:۳۰ ساعت
مریوان ۱۷۵ ۲:۳۰ ساعت
اهواز ۸۷۲ ۹ ساعت
اراک ۵۲۲ ۶ ساعت
اربیل (اقلیم کردستان-از مرز تمرچین) ۳۲۸ ۵ ساعت
سنندج ۲۲۸ ۳ ساعت
سلیمانیه (اقلیم کردستان-از مرز باشماق) ۲۹۸ ۶ ساعت
کرمانشاه ۳۹۱ ۶ ساعت
رشت ۴۵۴ ۴:۳۰ ساعت

فرودگاه

راه‌آهن

در مرداد۱۳۹۰ طرح مطالعاتی راه‌آهن مراغه-میاندوآب به بوکان شروع شد.[۲۱۱] این مصوبه از سوی محمدرضا رحیمی معاون اول دولت احمدی نژاد برای اجرا ابلاغ شد اما باگذشت بیش از دوسال هنوز این طرح معلق مانده و به مرحله اجرا نرسیده است.[۲۱۲]

پایانه مسافربری

شهر بوکان دارای شش پایانه مسافربری بین شهری فعال می‌باشد که نخستین پایانه مسافربری متمرکز برروی شهر در سال۱۳۹۰باوسعت ۱۵۸۰۰ مترمربع با زیربنای ۱۰۰۰مترمربع[۲۱۳] به بهره‌برداری رسیده است، این ترمینال بهمراه یک جایگاه اختصاصی سوخت CNG می‌باشد.[۲۱۴]هرچند به علت مکان یابی اشتباه و عدم کارشناسی برای این پایانه مسافربری اعتراضاتی دربین مردم این شهر صورت گرفت.[۲۱۵]

اتوبوس‌رانی

سازمان اتوبوسرانی بوکان در سال۱۳۸۱افتتاح گردیده است.[۲۱۶] بیش از۴۹دستگاه اتوبوبس در سطح شهر و حوزه‌های استحفاظی به فعالیت اشتغال دارند وهمگی آنها به بخش خصوصی واگذار شده‌اند.[۲۱۷][۲۱۸] تعدا ۲۷دستگاه از اتوبوس‌های این سازمان بنز۳۵۵ و تعداد۲۲دستگاه دیگر بنز۴۷۵ می‌باشند.[۲۱۹]در روز تعداد ۱۹۹۲۰نفر و در ماه۵۹۷۶۶۰۰نفر توسط اتوبوسهای سازمان اتوبوسرانی بوکان جابجا می‌شوند.[۲۲۰]

تاکسی‌رانی

در شهر بوکان بیش از یک هزار تاکسی فعال وجوددارد، که حدود ۷۵درصد جابجائی مسافرین درون شهری را بخود اختصاص داده است، از این تعداد تاکسیهای ویژه و پلاک سفید مختص موسسات وآژانسهای تلفنی سطح شهر ۲۹۹دستگاه و پلاک قرمز۵۵۰دستگاه تاکسی می‌باشند.[۲۲۱]

ورزش

فوتبال

پاس و استقلال جزو اولین تیم‌های فوتبال در قبل و بعد انقلاب در بوکان بودند.

سردار بوکان باشگاه‌ورزشی فوتبال این شهر در سال ۱۳۷۹ تاسیس شد و در سالهای ۱۳۸۰ و۱۳۸۱ نایب قهرمان و قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی بوده‌است.

اکنون تنها تیم فوتبال بوکان در حال حاضر در لیگ‌های کشوری، تیم نوروز بوکان می‌باشد که در لیگ دسته سه کشور حضور دارد، همچنین این تیم در سال ۱۳۹۲ قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی شد.[۲۲۲]باشگاه نوروز در سال ۱۳۸۹ تاسیس شده است.[۲۲۳]

کوهنوردی

ورزش کوه‌نوردی در سالهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ نه‌به‌شکل امروز بلکه بیشتر در آموزشگاه‌ها به صورت گردش درحال انجام بود، اولین گروه‌های کوهنوردی به شیوه نوین در سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۰ توسط دبیرانی که از مرکز و شهرها به بوکان آمده بودند برپا شد و در سال ۱۳۶۷ نخستین هیئت کوهنوردی در این شهر آغاز به فعالیت نمود، درحال حاضر ۱۵ گروه‌کوه‌نوردی در سطح شهرستان بوکان حضور دارند و همچنین باوجود دیواره‌های سنگ نوردی در باشگاه‌ها سنگ نوردی بوکان نیز به صورت فعال زیر نظر هیات کوهنوردی بوکان به فعالیت می‌پردازند. هیات کوه‌نوردی بوکان از فعال ترین هیات‌های ورزشی در سطح استان آذربایجان غربی و ایران است.[۲۲۴]

شطرنج

هیئات شطرنج بوکان در سال ۱۳۶۸ تاسیس شده است و یکی از قطب‌های اصلی شطرنج آذربایجان غربی و کردستان بشمار می‌آید؛ شطرنج بوکان این قابلیت و توانایی را داشته که در سال ۱۳۸۹ میزبان سومین دوره مسابقات کشوری جام چی چست باحضور اساتید بزرگ شطرنج ایران و بازیکنان تیم ملی باشد.[۲۲۵] همچنین بوکان در سال۱۳۹۰ مجوز برگزاری مسابقات بین‌المللی را از فدراسیون شطرنج دریافت کرد و در این تاریخ اولین مسابقات بین‌المللی جام بوکان با حضور بازیکنان ۵کشور مختلف در هتل ایزدی این شهر برگزار گردید.[۲۲۶]

پانویس

  1. سلطانزاده، حسین، مقدمه‌ای بر تاریخ شهر وشهرنشینی ایران در دوره پهلوی، انتشارات دانشگاه علم وصنعت، رویدادهای شهربوکان؛۱۳۷۱
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۲. 
  3. آمارجمعیتی اقلیتهای مذهبی، شهرستان بوکان،۱۳۷۵فرمانداری
  4. Ora Schwartz-Beeri. The Jews of Kurdistan Daily Life Customs Arts and Crafts. Castle Rock, 2003. ISBN 9789652782380. 

  5. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  6. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  7. «هواشناسی شهرستان بوکان». سازمان هواشناسی ایران. بازبینی‌شده در تیر ۱۳۹۲. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  9. «پیش شماره تلفن‌های شهری آذربایجان غربی». آذرنیوز. بازبینی‌شده در تیر۱۳۹۲. 
  10. «شهرداران بوکان و اشنویه منصوب شدند». فارس، ۲۰بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۱بهمن۱۳۹۲. 
  11. «مجلس فرانسه با فرش هنرمندان بوکانی تزیین شد». آزادنگار، ۲۹خرداد۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  12. «مشخصات پلاک خودروهای ایران». آکوفروم. بازبینی‌شده در تیر۱۳۹۲. 
  13. «شهرهای امین خاورمیانه». ورلدگازیتتیر، ٢٠٠٥. بازبینی‌شده در تیر۱۳۹۲. 
  14. Azerbaijan (region, Iran). In Columbia Encyclopedia. Archived from the original on 15 December 2013. Retrieved October 13, 2013. 
  15. کلباسی، ایران. گویش کردی مهاباد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۵. یازده. شابک ‎۹۶۴-۴۲۶-۲۹۱-۳. 
  16. روزنامه سرمایه. «توضیحات یک باستانشناس درباره بوکان». ۲۵/۷/۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  17. خبرگزاری جمهوری اسلامی. «بوکان دومین شهر مهاجرپذیر کشور است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  18. «نرخ باسوادی درشهرستان بوکان در سال ٩٢ به بیش از ٩٢ درصد رسیده است». دُرنیوز. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  19. «بوکان رتبه سوم صنعت آذربایجان غربی». باشگاه خبرنگاران جوان. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  20. کُردپریس. «بوکان شهر خوانندگان و نوازندگان اسطوره‌ای». ۱۳۹۱/۱۲/۷. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  21. «هنرمندان در شیراز کْردستان نمی‌میرند». زریان. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  22. «بوکان؛ عروس غرب ایران-کردستان». شبکه اینترنتی آفتاب، ۱۵آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  23. عنایت الله رضا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ۳۳.
  24. محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهای کهن اصفهان، ۳۹۶-۳۹۷-۳۹۸.
  25. شهرداری بوکان، پیشنه تاریخی بوکان، ۲-۱۱.
  26. انور سلطانی، تحقیق در مورد نام بوکان، ۱۵.
  27. «بوکان عروس آذربایجان». ایرانشھر، ۳۱ تیر۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۱بهمن۱۳۹۲. 
  28. ابراهیم افخمی، ۱۷۱.
  29. محمودپدرام، ۳۰-۳۵.
  30. انور سلطانی. «قه‌ڵایچی بۆکان، هه‌مان هه‌گمه‌تانهٔ کۆنه (کردی)». بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  31. روزنامه سلطنتی بریتانیا، جامعه، ص٦٥-١٥٨، شماره‌١٠، لندن(انگلیسی)
  32. روزنامهٔ سرمایه، چاپ/شماره ۳۰۰، تابستان ۱۳۸۵، صفحهٔ ۷، در گفتگو با اسماعیل یغمایی
  33. احسان یغمایی. «اهگمتانه در بوکان است نه همدان». روزنامه سرمایه، ۲۵/۷/۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  34. «تپه قلایچی مربوط به عصر آهن I- II». میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  35. «سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران». بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  36. «کشف آثار فرهنگی عصر مفرغ در تپه علی‌آباد بوکان». ۱۴دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  37. «معرفی بوکان، لیست آثار تاریخی». مرجع شهرهای ایران. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  38. «کشف آثار فرهنگی با بیش از پنج هزار سال قدمت در تپه علی‌آباد بوکان». کردپرس، ۱۳۹۲/۱۰/۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  39. خبرگزاری شبستان. «تپه باستانی قلاپچی بوکان یادگار هزاره اول قبل از میلاد ا». ارومیه، ۱۳۹۱/۵/۲۳. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  40. Yousef Hassanzade. Yousef Hassanzade,Nader Farji, Parvin Qadernezhad. Introducing The Historical Monuments Of Bukan. Shomeztehran, 2006. ISBN 978-960-40-14-08. 

  41. زبان آرامی - بوکان و منابع تاریخی است، ١٩٩٨، گزارش شمارهL آکادمی پاریس کتیبه بیلیس۲۹۳-۳۰۱(انگلیسی)
  42. کتیبه بوکان آرامی: ملاحظات تاریخی. اسرائیل مجله اکتشاف در کتیبه ابیهکال(انگلیسی)
  43. یگانه. «کشف یک معبد سه هزار ساله در بوکان». روزنامه کیهان، پنجشنبه، مارس١٩٨٥. 
  44. زبان آرامی دستگیره بوکان: نشانه جغرافیایی توسعه یافته است، اخبار اثرلوژی، آب و برق(فرانسوی)
  45. بلاذری و ، طبری، ٤٥٥-٤٥٧.
  46. ولادیمیر مینورسکی، مکریان، ٥٨-٧٥.
  47. «یک کرد ایرانی‌الاصل رییس‌جمهور عراق». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  48. نیکیتین، ٣٥٥.
  49. مردوخ، تاریخ مشاهیرکُرد جلد۲، ٣٧١-٣٧٢.
  50. مرگان، کردستان، ٤٦.
  51. نشریه خاک، تاریخ بوکان، شماره۱۳۰.
  52. رسول پیروتی. «عزیزخان مکری سردارکلّ؛ ستاره‌ای درخشان در آسمان صدارت و وزارت در عهد ناصری». ۷/۹/۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  53. ناصر علیار، ڕه‌خنه له‌سه‌ر کتێتبی بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا، ٦-٧.
  54. مرگان، دانشنامه-ایرانیکا، ۴۳.
  55. علیار, ناصر. بوکان و تاریخ در قرن چهاردهم. بوکان، ناصر علیار ،۱۳۹۲, 1391. ISBN ‎978-964-04-9388-5. 
  56. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۱.
  57. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۱۲۰.
  58. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ١٥٥-١٧٥.
  59. سلطانزاده، حسین. مقدمه‌ای بر تاریخ شهر وشهرنشینی ایران در دوره پهلوی. انتشارات دانشگاه علم وصنعت، ۱۳۷۱. 
  60. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۳.
  61. بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا [بوکان در قرن بیستم]. ج. اول. کوله پشتی, 2009. ISBN ‎9786005816099. 
  62. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۴.
  63. رعوف تکلوی، جغرافیا و تاریخ کردستان -بانه، ۲۷۴.
  64. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۵-۲۷۶.
  65. «بررسی وضعیت و مسائل آموزشی اقلیت‌های دینی در دوره مظفرالدین شاه». مجلس شورای اسلامی، ١۵بهمن١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  66. ساوینا، نام اقوام در جغرافیای ایران، ۱۷۴.
  67. فخمی، ابراهیم، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٠٠-٢٥٠.
  68. محمدجعفر خورموجی، تاریخ قاجار-حقایق الاخبار ناصری، ٣٩-٧٤.
  69. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٢٩.
  70. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣١.
  71. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣٢.
  72. جمهوری کردستان در سال ١٩٤٦، ویلیام ایگلتون، جونیور لندن: انتشارات دانشگاه آکسفورد، ١٩٦٣(انگلیسی)
  73. انتشار از حزب دمکرات کردستان، جمهوری کردستان، ١-٣.
  74. عرفان قانعی، (آهنگ وفا) گفتمان تاریخی فرهنگی کردها، ١٤٩.
  75. معاون بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس خراسان رضوی. «نقش خراسانی‌ها در آزادسازی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱/۷/۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  76. احمدپوراحمد، ویژگیهاوتوزیع جغرافیایی بازسازی مناطق جنگزده استان آذربایجان غربی، ۱۷۱الی۱۷۳.
  77. «ایجاد و تأسیس شهرستان بوکان و بخش سیمینه در تابعیت استان آذربایجان غربی». مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، ۲۳اسفند۱۳۶۸. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  78. «جاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان غربی». سفرمهر. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  79. «آغاز به کار نمایشگاه فرهنگ ترافیک در بوکان». فارس نیوز. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  80. زیستا، فاکتورهای جغرافیای و رشدجمعیت شهری بوکان، ١، ١٢.
  81. «برف و سرما سبب تشکیل کلونی میش مرغ‌های بوکان شد-دشتهای استیپی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۹/۲۴. بازبینی‌شده در ۲۹دی۱۳۹۲. 
  82. جعفری، آذربایجان غربی، ٩٩، ١١٤، ١٦٨، ١٩٠، ٤٣٦.
  83. «دریاچه هاو رودخانه‌ها». سازمان میراث فرهنگی، صنایع و گردشگری استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  84. «بررسی اهمیت و نقش رودخانهٔ سیمینه رود در توسعه بخش کشاورزی». جهادکشاورزی آذربایجان غربی، ١اردبیهشت١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲. 
  85. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۶-۵.
  86. حسن‌زاده یوسف، یادگارهای ایزیرتو، ۲.
  87. «آب و هوای بوکان»(انگلیسی)‎. وب‌گاه. بازبینی‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۳. 
  88. فرمانداری بوکان، خاک شناسی و لرزه خیزی شهرستان بوکان، ١.
  89. فرمانداری بوکان، خاک شناسی و لرزه خیزی شهرستان بوکان، ١تا٤.
  90. «کوه طرغه بوکان». آسمان بوکان، ۱۰ اسفند, ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  91. «کردی سورانی و لهجه‌های مناطق مختلف کردستان». بازبینی‌شده در تیر١٣٩٢. 
  92. ذاکری، مصطفی، بررسی زبان کردی سورانی، مجله «نشر دانش»، سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳ (از صفحه ۶۹ تا ۷۳)
  93. «آشنایی با استان آذربایجان غربی». همشری آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  94. «معرفی شهربوکان». سازمان نظام کاردانی ساختمان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  95. اردشیر کشاورز، واقعیت تاریخ و ایل کلهر، ۳۶۷.
  96. «معرفی سردشت». فرمانداری سردشت. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  97. ، سالنامه پارس، ۹.
  98. امیرخانی، غلامرضا، بررسی زمینه‌های مهاجرت یهودیان بوکان در دوره پهلوی دوم، ۱-۵.
  99. حاجعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران استان آذربایجان، جلد۴-۹۸.
  100. Daniel Tzadik. Religious Desputation of Imami Shiis Against Judaism in the Late E ighteen and Nineteenth Centuries. Studia Iranica, 2005. 

  101. حسن عبدی. «شناسایی اولویت‌های اقتصادی بوکان». آژانس خبری زریان، ۱۳۹۲/۵/۱۱. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  102. «سهم بوکان از صنعت آذربایجان غربی ۶٫۷ درصد است». باشگاه خبرنگاران جوان، ۱۷دی۱۳۹۲. 
  103. «شهر شما چقدر جمعیت دارد؟». پارسینه، ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  104. ۱۰۴٫۰ ۱۰۴٫۱ «نگاهی به ظرفیت‌های سومین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی». خبرگزاری نسیم، ۲ دی ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  105. خالوندی، بهزاد. «"بوکان" شهر خوانندگان و نوازندگان اسطوره‌ای». کردپرس، ۷ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  106. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  107. «آداب و رسوم کردستان (کردها)». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  108. «بخش دوم، موسیقی کردی». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  109. «نگاهی گذرا به فرهنگ، تاریخ و آداب و رسوم مردم کردستان». خبرگزاری تقریب، شنبه۹اردیبهشت۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  110. «ویژگی‌های فرهنگی کردستان». بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  111. سیدمحمدصمدی، تاریخچه مهاباد، ٤٣٦.
  112. صمدی، مهاباد، ٤٣٥.
  113. «لباس‌های میلیونی بر قامت زنان کردستان». ایسنا، شنبه۲۵آبان۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  114. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  115. «"بوکان" شهر آواز و موسیقی اصیل کردی». کُردپرس، ۳۹۱/۱۲/۷. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  116. «آنتولوژی داستان کوتاه کردستان ایران». کتاب نیوز، ۱۳۸۹/۰۴/۲۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  117. «مراسم بزرگداشت عباس حقیقی شاعر کرد در بوکان برگزار شد». خبرگزاری زریان. بازبینی‌شده در ۳۰دی۱۳۹۲. 
  118. «مدرسین آموزشکدهٔ زبان کردی تجلیل شدند». کُردپرس، ۱۳۹۱/۱/۴. بازبینی‌شده در ۳۰دی۱۳۹۲. 
  119. «مردم کُرد». بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  120. صمدی، تاریخ مهاباد، ٢٢٠.
  121. صمدی، تاریخ مهاباد، ٢٢١-٢٢٢.
  122. «محمد قسیم عثمانی پیروز انتخابات مجلس نهم در بوکان شد». پارسینه، ۱۳اسفند۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  123. «ایجاد و تأسیس شهرستان بوکان و بخش سیمینه در تابعیت استان آذربایجان غربی». مرکزپژوهشهای مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  124. «فرمانداری بوکان به فرمانداری ویژه ارتقاء یافت». فرمانداری بوکان، ۱۷/۲/۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  125. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۶.
  126. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۵.
  127. «اطلاعات مدارس در سال تحصیلی». مدیریت آموزش و پرورش شهرستان بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  128. «مدارس و دبیرستانهای بوکان». فرمانداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  129. «٧٠٠ میلیون ریال کتاب از سوی بنیاد علوی به دانش آموزان بوکان اهدا شد». ۲۶دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  130. «ساختمان جدید دانشگاه علمی و کاربردی بوکان به بهره‌برداری رسید». هفته نامه سفید، ۲۲اردبیهشت۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  131. «کمبود هیئت علمی ادامه کار دانشکده پرستاری بوکان را تهدید می‌کند». تسنیم، ۱۸دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  132. «دانشگاه پیام نور بوکان رتبه دوم قبولی در مقطع کارشناسی را دارد». کردپریس، ۱۳۹۰/۲/۲۷. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  133. «افتتاح ساختمان اتاق اصناف و ساختمان اداری آموزشی دانشگاه علمی- کاربردی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۱۱/۱۸. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲. 
  134. «دانشگاه آزاد اسلامی بوکان -آمارنامه». فرمانداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲. 
  135. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۹.
  136. «نگاهی به زندگی و تلاشهای دینی و اصلاحی عالم فرزانه ملاعبدالله هادی افخم‌زاده». اصلاح، ۲۹شهریور۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  137. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۴۴.
  138. «رتبه سوم صنعت آذربایجان غربی». اروم آنلاین، ۱دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  139. «شرکت ماشین سازی بوکان». بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  140. «به منظور حل مشکلات صاحبان صنایع در بوکان جلسه‌ای با حضور مسئولان استانی تشکیل گردید». فرمانداری بوکان، ۲۱دسامبر۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  141. «یک کارگاه صنعتی در بوکان به بهره برداری رسید». ایرنا، ۲۴بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵بهمن۱۳۹۲. 
  142. ایرنا. «سالانه ۵۲ هزار مترمربع فرش و تابلو فرش در بوکان تولید می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  143. «فرش دست بافت۱۲۰ متری سفارشی کشور عمان، در بوکان برش زده شد». خبرگزاری موج، ۱۱بهمن۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  144. «تالار مجلس فرانسه با فرش هنرمندان بوکانی تزیین می‌شود». میراث آریا، ۱۴اردبیهشت۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  145. «بوکان به رتبه ۳ صنعت آذربایجان غربی ارتقاء پیدا کرد». تسنیم، ۳۰آذر۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  146. «فاز دوم کارخانه سیمان بوکان افتتاح شد». ایسنا، شنبه۱۸آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  147. «گام‌های بلند آذربایجانغربی در تولید و صادرات سیمان». سیمان ایران. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  148. «کارخانه بزرگ سیمان کاوان بوکان افتتاح شد». خبرگزاری برنا، شنبه۱۸آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  149. «افتتاح کارخانه سیمان سردار بوکان». پایگاه اطلاع رسانی صنایع سیمان ایران، ۱۹بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  150. «کارخانه قند بوکان هنوز کلنگ زنی نشده است». عرش نیوز، ۲ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  151. «استخراج سنگ‌های معدنی از ۱۹ معدن در بوکان». فارس. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  152. «نساجی خاتم الانبیا بوکان به دلیل قطع آب، برق و تلفن تعطیل شد». شبکه اینترنتی آفتاب، ۲۵اردیبهشت۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲. 
  153. «هوای بوکان بعد از 2روز وقفه دوباره غبارآلود شد». کُردپرس، ۱۳۹۱/۳/۵. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  154. «آلودگی هوا در بوکان به هفت برابر حد مجاز». پرتال تخصصی بهداشت و ایمنی، ۲۵اردبیهشت۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  155. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۱۰۱.
  156. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی ؛شهربوکان، ۹۶.
  157. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی ؛شهربوکان، ۹۸.
  158. «بوکان علی رغم پرآب بودن، دچار مشکل تامین آب است». ایسنا، چهارشنبه۱۱مرداد١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  159. «وعده‌های آبکی، مانع از رسیدن آب به خانه‌های بوکانی‌ها». دانا، ١٣٩٢/٦/٧. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  160. «انتقاد نماینده بوکان از وضعیت آب آشامیدنی و راه‌های این منطقه». ایسنا، چهارشنبه ۲۹ آبان ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  161. «سد شهید کاظمی بوکان سرریز شد». خبرگزاری فارس، ١٣٩١/١/٣٠. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  162. «بحران کم آبی بوکان جدی است». کردپرس، ۱۳۹۱/۸/۲۷. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  163. «آبرسانی به بوکان زیر سایه کمبود اعتبارات/وعده احداث خط انتقال جدید آب». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۱۰/۱۷. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  164. افشین حکیمی، تحلیل پایداری شهری در سکونتگاه‌های غیره رسمی شهر بوکان، ۱-۵.
  165. «مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی». پرتال اداره میراث فرهنگی آذربایجان غربی، نگارش٣١شهریور ماه١٣٨٩. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  166. ابراهیم افخمی، تاریخ ادب مکریان، ٨٨.
  167. «سد بوکان». تیشینه. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  168. «سد شهید کاظمی بوکان (زرینه رود)». شرکت مدیریت منابع آب ایران. 
  169. «دریاچه کوروش کبیر». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  170. «سد شهید کاظمی بوکان در پی بارندگی‌های اخیرسرریز شد». پورتال استانداری آذربایجان غربی. 
  171. «در مراسمی با حضور وزیر نیرو، طرح افزایش ارتفاع سد شهید کاظمی بوکان به بهره‌برداری رسید». شبکه خبری آب ایران. 
  172. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  173. «اولین پارک بانوان شهرستان بوکان افتتاح شد». پرتال شهرداری بوکان، ۱۳۹۰/۰۳/۰۸. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  174. «حسن قزلجی، خانواده قزلجی، نشریات کردی». راه‌توده. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  175. دفترسیاسی حزب دمکرات کردستان ایران، تاریخچهٔ روزنامه نگاری کردی در کردستان، ١-٣.
  176. کردستان میدیا. «سمینار ویژهٔ روزنامهٔ کردستان و آگری». حزب دمکرات کردستان ایران، ۱۰اسفند۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  177. ک‍دخ‍دا م‍ح‍م‍دی، ام‍ی‍ر، طراح‍ی م‍رک‍ز ش‍ه‍ر ق‍دی‍م ب‍وک‍ان ب‍ات‍اک‍ی‍د ب‍رس‍ه ش‍اخ‍ص (ح‍وض‍خ‍ان‍هٔ ب‍زرگ، مسجدجامع بوکان و ق‍ل‍ع‍هٔ س‍ردار)، ۱تا۶.
  178. صدقی بوکانی، ناصر، بوکان، ۱.
  179. اسماعیل علی‌اکبری، گسترش کالبدی شهر بوکان و اثرات آن در دگرگونی کاربری اراضی پیرامون (در دوره ۱۳۸۵-۱۳۳۵)، ۱۵۵الی۱۷۵.
  180. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹.
  181. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریا-بوکان، ۸۰-۸۱.
  182. دفترآمار و فناوری اطلاعات، آمار درجه، جمعیت و سال تاسیس شهرهای کشور بر اساس سرشماری جمعیت سال١٣٨٥ و برآورد جمعیتی سال٩٠، ۴.
  183. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٢.
  184. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٣.
  185. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨١.
  186. «بررسی نقش بیمارستان شهید قلی پور بوکان در رفع نیازهای منطقه». مگ ایران. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲. 
  187. «بیمارستان بوکان سال ٩٢ بهره‌برداری می‌شود». 
  188. «تنها بیمارستان بوکان از امکانات کافی برخوردار نیست». زنان نیوز، ١٣٩٢/١٠/٣٠. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲. 
  189. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۳۳.
  190. حسن یوسف زاده، یادگارهای ایزیرتو، ۱و۲.
  191. «بوکان ٨٠ اثر تاریخی ثبت شده دارد». خبرگزاری فارس، ۱۳۹۱/۴/۱۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  192. «غار قلایچی باعمیق ترین چاه ایران». غارنوردی ایران. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  193. «گزارش ششمین گردهمایی غارنوردان درغار قلایچی "عمیق‌ترین چاه ایران». انسان‌شناسی و فرهنگ، ١٦مرداد١٣٨٩. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  194. «تپه قلایچی». راستخون. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  195. «توریسم و گردشگری». تاریخ ما. بازبینی‌شده در چهاردهم تیر١٣٩٢. 
  196. «نصب تابلوی سر در آرامگاه سرداران مکری از طرف موسسه فرهنگی ادب». کُردپرس، ۱۳۹۱/۱/۹. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  197. «مقبره بزرگان آذربایجان غربی». تیبان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  198. «گورستان سرداران موکری». راهنمایی ایرانگردی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  199. شورش خالدی، گردشگری بوکان، جدول٢چپ.
  200. «مسجد حمامیان». سایت جامع گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  201. «مسجدحمامیان». ایران۹۹. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  202. «بدنه مسجد جامع بوکان مرمت شد». میراث آریا، ۱۸مهر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  203. «مسجدجامع بوکان». پرتال بزرگ گردشگری ایران و جهان. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲. 
  204. «جمعی ازمردم بوکان از تخریب قلعهٔ «سردار»گلایه کردند». خبرفارسی. بازبینی‌شده در ژوئیه ۲۰۱۲. 
  205. «معرفی غذاهای سنتی کُردی». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  206. «سوغات بوکان». اطلاع رسانی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  207. «صنایع دستی بوکان». فرمانداری بوکان، معرفی شهرستان، صنایع دستی. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  208. «وب‌گاه مسافت شهرهای ایران». پایگاه اطلاعاتی ایرانگردی و جهانگردی، ۳ دی ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۹ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳ دی ۱۳۹۱. 
  209. شهرداری بوکان، عمران وتوسعه شهری، ۱۰.
  210. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ٩.
  211. «وزارت راه مکلف به تسریع در تکمیل راه آهن ارومیه-مراغه شد». پایگاه‌اطلاع رسانی دولت، ۱۳۸۹/۵/۳۱. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  212. «وزارت راه مکلف به تسریع در تکمیل راه آهن ارومیه-مراغه شد». هفته نامه بین‌المللی تجارت و توسعه. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  213. «بهره‌برداری ترمینال مسافربری بوکان». معاونت عمرانی استانداری آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  214. «پایانه بین شهری بوکان افتتاح شد». کُردپرس، ۱۳۹۰/۶/۳۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  215. «ساخت جایگاه C.N.G در محوطه ترمینال شهر بوکان». زریان، ۱۳۹۱/۴/۳۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  216. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱.
  217. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۳.
  218. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۲.
  219. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۹.
  220. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱۰.
  221. «تعداد تاکسی‌ها و سهم آنها در جابجایی مسافران در شهر بوکان». سازمان تاکسرانی بوکان. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  222. تیم فوتبال نوروز بوکان قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی شد «تیم نوروز بوکان قهرمان لیگ برتر فوتبال آذربایجان غربی شد». اصلاح وب. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲. 
  223. «یادی از پیشکسوتان فوتبال بوکان به زبان تصویر». زریان، ۱۳۹۲/۹/۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  224. شورش خالدی، گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ١ کوه‌نوردی.
  225. «پایان سومین دوره جام چی چست». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۱۴بهمن۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۹بهمن۱۳۹۲. 
  226. «آغاز نخستین دوره جام بوکان». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۳۰آبان۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۹بهمن۱۳۹۲. 

منابع

  • روژبیانی، محمدجمیل. فرمانروای مکریان در کردستان از دوران باستان تا عصر قاجار. چاپ اول. تهران، ۱۳۸۱. شابک ‎۹۶۴۶۸۷۶۱۰۲. 
  • حسن‌زاده، یوسف. یادگارهای ایزیرتو-بوکان. چاپ اول. تهران: شومیز، ۱۳۸۶. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۴۰۱۴۰۸. 
  • محمدیان، رحمان. بوکان در قرن بیستم، جلداول. چاپ اول. تهران: کوله‌پشتی، تابستان ۱۳۸۹. شابک ‎۹۷۸۶۰۰۵۸۱۶۰۹۹. 
  • محمدی، آیت. سیری در تاریخ سیاسی کُرد، به انضمام پیشینه تاریخی کُردهای قم. چاپ سوم. تهران-پرسمان، تابستان ۱۳۹۰. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۲۸۳۵۱۳۳. 
  • زکی بیگ، محمدامین. زبده تاریخ کرد و کردستان. تهران: توس، زمستان ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۳۱۵۵۶۵۰. 
  • خضری، سعید. جغرافیای تاریخی موکریان در چهار سده اخیر، شمارهٔ ۹۲. تهران، بهار ۱۳۸۸. 
  • سلطانزاده، حسین. مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. چاپ اول. تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، فروردین ۱۳۶۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۷۸۳۷۷۴. 
  • افخمی، ابراهیم. تاریخ فرهنگ و ادب مکریان-بوکان. چاپ اول. سقز: محمدی، ۱۳۶۴. 
  • اورویل، ویلیام. سرزمینی شگفت انگیز و مهربان و دوستداشتنی. ترجمهٔ فریدون سنجر. چاپ اول. تهران: گوتنبرگ، ۱۳۷۷. شابک ‎۹۶۴۶۰۰۶۲۷۲. 
  • علیار، ناصر. بوکان در قرن چهارده‌هم(۱۴). چاپ اول. تهران، ۱۳۹۲. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۴۹۳۸۸۵. 
  • صمدی، سیدمحمد. ضمیمه کتاب نگاهی بخ تاریخ مهاباد. چاپ اول. مهاباد: رهرو، ۱۳۸۰-۱۳۸۱. شابک ‎۹۶۴۶۸۰۶۳۰۹. 

انگلیسی

برای مطالعه بیشتر

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بوکان موجود است.

بوکان در پروژه‌های خواهر

در ویکی‌واژه واژهٔ «بوکان» در ویکی‌واژه
در ویکی‌گفتاورد گفتاوردهای مرتبط در ویکی‌گفتاورد
در ویکی‌انبار نگارخانهٔ مرتبط در ویکی‌انبار
  • دومورگان، ژاک ژان ماری. جغرافیای غرب ایران. ترجمهٔ کاظم ودیعی. چاپ دوم. تبریز: نشرچهر، ۱۳۳۸. 
  • ناهید، ایرج. نظری به خانواده عبدالرحمن بیگ مکری. چاپ اول. تهران، ۱۳۸۶. 
  • قاجری، نعمت. بررسی مهمترین عوامل موثر برتوسعه فیزیکی-کالبدی شهربوکان در دوره ۱۳۳۵تا۱۳۸۵. چاپ اول. تبریز، ۱۳۸۵. 
  • آندره لومر. «کشف یک کتیبه به زبان آرامی مربوط به قرن هشتم قبل از میلاد در بوکان». نشریه هنر و معماری (اثر)، ۱۳۷۷. 
  • ساوینا. نام اقوام در جغرافیای ایران. ترجمهٔ حسین مصطفوی گرو. تهران، پاییز ۱۳۸۰. 

فصلنامه نامه فرهنگستان

پیوند به بیرون