بوکان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بوکان
بۆکان
Bukan in autumn.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان بوکان
بخش مرکزی
سال شهرشدن دوره پهلوی
مردم
جمعیت ۱۷۰،۶۰۰ نفر(۱۳۹۰)[۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۱۸۴۶/۳۵ هکتار[۲][۳]
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۳۰۰-۱٬۳۷۰ متر[۴]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد[۵]
میانگین بارش سالانه ۴۲۸-۵۰۰ میلیمتر[۶]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۰ روز[۷]
اطلاعات شهری
شهردار سلیمان فیضی[۹]
تاسیس شهرداری ۱۳۲۷[۱۰]
ره‌آورد فرش بوکان
صنایع دستی
قالی
ترشی
بامه و زولبیا
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۴۴[۸]
۶۲
۶۳
۶۵
وبگاه شهرداری بوکان
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ن ۲۷[۱۱]
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به‌شهر فرهیختگان بوکان خوش آمدید.
نماینده مجلس محمدقسیم عثمانی

بوکان (دربارهٔ این پرونده تلفظ ) یکی از شهرهای مهم کردنشین ایران و مرکز شهرستان بوکان که در شمال غربی ایران و در استان آذربایجان غربی واقع شده است می‌باشد. این شهر از سمت غرب به کوه‌های برده زرد، برده رش و از سمت شرق به کوه نالشکینه محدود شده‌است و در دشت‌های استپی و زمین‌های حاصلخیز قرار گرفته است. زبان مردم بوکان کردی سورانی با لهجه مُکریانی می‌باشد.

بوکان در جنوب مرکزی استان آذربایجان غربی و در ارتفاع ۱،۳۷۰ متری از سطح دریا و در منطقهٔ کوهستانی واقع و آب وهوای معتدلی دارد و با شهر ارومیه ۱۸۵ کیلومتر فاصله دارد، همچنین با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است.

بوکان از دیرباز محل سکونت اقوام سلسه جبال زاگرس بوده و آثار فراوانی از آنان باقی‌مانده است. شهر بوکان یکی از قدیمی ترین سایت‌های اسکان بشری واقع در فلات ایران است و تپه قلایچی کهن ترین سایت تمدنی و شهرنشینی در شمالغرب ایران می‌باشد که یک قلعه با مشخصات تمدن مانایی از زیر خاک بیرون آورده شده است.

برخی از مورخان و باستانشناسان معتقدند که با آثار بدست آمده از این شهر و حومه آن نشان می‌دهد که بوکان همان هگمتانه است، حتی برخی گمان برده‌اند آنچه مورخان یونانی و از جمله هرودت در وصف اکباتان گفته‌اند، ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند، زیرا در قلایچی دیوارهای هفت رنگی وجود دارد که به دیوارهایی که هرودوت در هگمتانه توصیف می‌کند، شباهت بسیاری دارد.

در زمان ناصرالدین شاه قاجار، بوکان تحت تملک عزیزخان مکری که جمعیت آن در همان سال (۱۲۳۱ خورشیدی) تنها ۱۰۰ نفر بوده است. در سالهای ۱۳۱۵ و ۱۳۲۷ بخشداری و شهرداری آن نیز تاسیس می‌شوند. در اولین سرشماری دوره پهلوی به سال ۱۳۳۵ جمعیت این شهر بالغ بر ۵،۳۰۷ نفر بوده و در طی مدت کوتاهی، یعنی در سال ۱۳۶۵ جمعیت آن به ۶۷،۹۳۸ نفر رسیده‌است و از رتبه هشت جمعیتی در میان شهرهای استان آذربایجان غربی به رتبه سوم صعود کرد. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ جمعیت بوکان ۱۷۰،۶۰۰ تن بوده و پنجاه‌ویکمین شهر پرجمعیت ایران و سومین و چهارمین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی و کردستان ایران به‌شمار می‌رود.

بوکان دومین شهر مهاجرپذیر ایران، دومین شهر بعداز ارومیه نسبت به سطح باسوادی، عروس کردستان، شیرازکردستان، شهر عزیزخان سردار از القاب بوکان می‌باشند.

محتویات

نام

نوشتار اصلی: ریشه نام بوکان

روایات زیادی در مورد ریشه نام این شهر وجود دارد، اختلاف نظر در مورد نام بوکان در میان نویسندگان و روایت‌گران از آنجا پدید آمده که بوکان با وجود قدمت فراوان، تاریخ مدونی ندارد، کشفیات گروهی باستان‌شناس در سال ۱۳۵۰ و مطالعات پس از آن نشان داده منطقه بوکان از قدیم پادگان اشکانیان و ساسانیان بوده‌است. آثار باستانی زیادی که در این منطقه به دست آمده مؤید همین نظریه‌است.[۱۲]

  • محمد مهریار محقق ایرانی در مورد ریشه نام بوکان درکتاب فرهنگ جامع نامها و آبادیهای کهن در سال ۱۳۸۲ چنین نوشته است:

بوکان در ایران به معنای جایی که آب خوب دارد است، همچنین نسبت این واژه به یکی از طوایف آریایی می‌رسد که دوگان، بوگان یا بوکان نام داشته‌اند.[۱۳]

  • بر اساس مستندات تاریخی نام بوکان از دو واژه بغ و یا بک و کان تشکیل شده که واژه اولی به معنی خدا و کان نیز پسوند محل و مکان است که جمعاین دو واژه به معنی سرزمین خدایان است.[۱۴]

این واژهٔ نشان می‌دهد شهر بوکان در دوران قبل از ظهور زرتشت پیامبر باستانی ایران یک شهر مذهبی برای پرستندگان بغ بوده است.[۶] بغ که در ابتدای نام شهر تاریخی بغداد پایتخت عراق نیز قرار گرفته و از خدایان اقوام آریایی است که قبل از ظهور زرتشت از حوزه رودخانه سند تا بین‌النهرین مورد ستایش بوده است؛ در این آیین آفتاب و آتش به عنوان دو عنصر مقدس مورد ستایش بوده و آثار و نقوش اساطیری که از معابد پیروان این آیین بدست آمده شباهت زیادی به آثار آیین میترا و مهر پرستی دارد.[۱۵]

  • از دیگر روایات؛ چنین نقل می‌شود که بوکان از دو کلمهٔ «بوک» به‌معنی عروس و «ـان» که علامت جمع یا پسوند مکان (مقایسه کنید با گرگان و کرمان) است تشکیل شده و معنی عروسان یا عروس‌ها (بردن عروس‌ها به خانهٔ داماد) را می‌دهد، گویا بوکان در مسیر چند راه قرار داشته و اغلب روستاییانی که هنگام عروسی، عروسشان را از یک ناحیهٔ به ناحیهٔ دیگر می‌برده‌اند و از این مکان (که درآن دوران روستا بوده) عبور می‌کردند و در پیرامون چشمهٔ آب بزرگ و مشهور این منطقه، که کُردها آن را (حه‌وزه گه‌وره) به‌معنی آبگیر بزرگ می‌نامند و به رقص و پایکوبی می‌پرداختند و ازاین‌رو به بوکان معروف گشته‌است.[۱۶]
  • در لغت نامه دهخدا، بوکان به نوعی نعل آهنی که به‌هنگام بالارفتن از کوه برف استفاده می‌شود نسبت داده شده‌است.[۱۷]
  • رضاقلیخان هدایت در کتاب فرهنگ انجمن‌آرای ناصری در مورد ریشهٔ نام این شهر می‌گوید: بوکان نام قصبه‌ایست در ولایت ساوج بولاق مکری که گویند آب و هوای نیکو دارد و در برهان بمعنی گلزار نیز نوشته و اگر چنین باشد با کاف عربی خواهد بود و بوکان یعنی کان بوی خوش[۱۸]

پیشینه تاریخی

نفش بزبالدار، مربوط به قلایچی بوکان، نگهداری: در موزه شرق توکیو

پیش از اسلام

نتایج حاصله از کاوشهای باستان شناسان، تاریخ این منطقه را به هزارهٔ نخست ق م می‌رساند.[۱۹] آثار یافت شده از دژقه‌لایچی (قلایچی، قلعه‌چی) واقع در ۷کیلومتری بوکان که قدمت آن به ۲،۸۰۰ سال پیش می‌رسد، نشان دهندهٔ آبادانی این ناحیه و وجود تمدنی مهم در آن است و چنین می‌نماید که اینجا مرکز دولت مانّا بوده است و حتی برخی گمان برده‌اند آنچه مورخان یونانی و از جمله هرودت در وصف اکباتان گفته‌اند، ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند[۲۰]

یک باستان شناس بریتانیای بنام (هنری رولینسن) که بعنوان افسر تحت آموزش در ایران در سال ۱۸۴۰ میلادی تحقیقاتی را برروی آثار تاریخی بوکان و سایر مناطق کردنشین ایران انجام بوده، بدون آنکه در آن زمان قلایچی بوکان کشف و شناخته شود. او درباره بوکان و تحقیقاتش در یادداشتی بنام (اکباتان آتروپاتن) چنین نوشته‌است:[۲۱]

بوکان همان، اکباتان دوم (هگمتانه) است چراکه در اطرف این منطقه، آتشکده‌های مربوط به عهد زردتشت وجود دارد و در مجاورت تخت سلیمان قرارگرفته است.[۲۲]

اسماعیل یغمایی نیز باستانشناس و سرپرست تیم کاوش‌های قلایچی در سالهای ۱۳۶۰، این موضوع را در مصاحبه با روزنامهٔ سرمایه[۲۳] در سال ۱۳۸۵ چنین توضیح می‌دهد:

بامشاهده آثاربدست آمده از قلایچی، بوکان همان هگمتانه است نه شهر همدان[۲۴]

این منطقه از دیرباز محل سکونت اقوام سلسه جبال زاگرس بوده و آثار فراوانی از آنان باقی‌مانده است، قدیمی ترین آثاری که تاکنون در این منطقه شناسایی شده است، بقایی دورهای نئولتیک، دالما و کلکولتیک می‌باشد که این آثار در ده‌ها تپه مربوط به دوره دالما ۴،۸۰۰-۴،۱۰۰ ق. م است. پیشینه تاریخی این شهر به دورهای نئولتیک-کلکولتیک،عصر آهن[۲۵] ،عصر برنز، عصر مس،[۲۶]عصر مفرغ،[۲۷]هخامنشی،اشکانی وساسانی[۲۸] می‌رسد. این شهر یکی از قدیمی ترین سایت‌های اسکان بشری واقع در فلات ایران است.[۲۹]تپه قلایچی؛ کهن ترین سایت تمدنی و شهرنشینی در شمالغرب ایران می‌باشد، که یک قلعه با مشخصات تمدن مانایی از زیر خاک بیرون آورده شده است.[۳۰]

برخی از مورخان و باستانشناسان معتقدند که با آثار بدست آمده از این شهر و حومه آن نشان می‌دهد که بوکان همان هگمتانه است، حتی برخی گمان برده‌اند آنچه مورخان یونانی و از جمله هرودت در وصف اکباتان گفته‌اند، ممکن است با قلایچی بوکان تطبیق کند، زیرا در قلایچی دیوارهای هفت رنگی وجود دارد که به دیوارهایی که هرودوت در هگمتانه توصیف می‌کند، شباهت بسیاری دارد.[۳۱]

پیشینه تاریخی این شهر به ۳،۰۰۰ سال قبل برمیگردد که طبق شواهد بدست آمده بوکان همان ایزیرتو یا ایزیرتا پایتخت تمدن مانناییان بوده‌است اما تا قبل از انقلاب سال ۱۳۵۷ باستان شناسان آمریکایی گمان می‌کردند تپه باستانی حسنلو مرکز حکومت ماناها، پادشاهی بسیار قدرتمند هزاره نخست پیش از میلاد بوده است.[۳۲] تمدن مانا در مناطق کردنشین شمال‌غربی ایران سکنی داشته‌اند.[۳۳]

وجه بارز هنر ماننایی ظرافت و زیبایی وصف‌ناپذیر آن است که در تمدن‌های معاصر آنها کم‌نظیر است.[۳۴] هنر معروف آنها ساخت آجرهای لعابدار بوده‌است. آجرهای با طرح‌های رنگین، که پس از گذشت حدود ۳،۰۰۰ سال تقریباً سالم باقی‌مانده‌اند. نمونهٔ بسیار زیبایی از این آجرها در موزهٔ شرق کهن توکیو نگهداری می‌شود.[۳۵]

مانایی‌ها دولت منطقه‌ای بودند که با «اورارتوها» و آشوری‌ها در یک موزه می‌زیستند، این دولت منطقه‌ای گاه با اورارتوها علیه آشوریان هم پیمان می‌شدند و گاه با اتحاد با آشوریان علیه اورارتوها می‌جنگیدند، اما آنچه درباره مانایی‌ها اکنون کاملاً هویداست، این است که این قوم، قومی جنگجو بوده و مهمترین خدای مورد پرستش آنان «هالدی» خدای جنگ بوده است.[۳۶]

دورهٔ ساسانی

بوکان به پادگاه اشکانیان وساسانیان نیز منتسب می‌باشد زیرا تپه‌های خاکستری نشانگر آتشکده‌های عهد زرتشت می‌باشد، طبق بررسیهای به عمل آمده درروند وخاستگاها پیدایش شهرها معلوم می‌گردد که خاورمیانه ومخصوصا مناطق کردنشین جزءکهن ترین تمدنهایی هستند که سابقه شهرنشین آنها محرز گردیده‌است بر همین اساس شهر کنونی بوکان نیز با توجه به قراگیری در حیطه جغرافیایی فوق ونیز وجود دهها بنا، تپه وسایت تاریخی در داخل واطراف خود از کهنترین مکانهایی است که دارای سابقه شهرنشینی می‌باشد.[۳۷]

این سرزمین به سبب موقعیت حساس سپاه‌گردانی خود که میان دولتهای آشور، اوراتو و ماد قرار داشت، در کشمکشهای این دولتها دست به دست می‌گشت، یافته‌های باستان‌شناسان مؤید این نظر است که سرزمین بوکان در دوره‌های بعدی نیز موقعیت سپاه‌گردانی خود را همچنان حفظ کرد و در دوره‌های اشکانیان و ساسانیان، از این منطقه به عنوان پادگان نظامی بهره‌برداری می‌شده است.[۳۸]

تاکنون دو کتیبه مربوط به دورهٔ ساسانیان و اشکانیان که یکی از آنها متعلق به پسر پادشاه اورارتو بود و در بوکان قرار داشت مفقود شده‌اند.[۳۹]

دورهٔ اسلامی

از تاریخ این منطقه در دورهٔ فتوحات اسلامی آگاهیهای روشنی دردست نیست؛ اما با توجه به نزدیکی بوکان به شیز(تخت سلیمان امروزی)، و فتح شیز در ۲۲ق/۶۴۳م، این منطقه نیز همچون دیگر نواحی کردستان - آذربایجان، می‌بایستی در همان تاریخ به دست مسلمانان گشوده شده باشد،[۴۰] از رویدادهای تاریخی این بخش از ایران در دورهٔ اسلامی منابع زیادی موجود نیست و از منابع تاریخی نیز در این باره اطلاعات مهمی به دست نمی‌آید، اما نامهای مغولی که بر نقاط جغرافیایی و طوایف منطقه اطلاق می‌شده، و همچنان در گویش کردی مکری باقی‌مانده است، نشانهٔ چیرگی مغولان و مبین حضور دراز مدت آنان بر این نواحی از جمله بوکان است.[۴۱]

عزیزخان مکری در دربار شاه

در دروه صفویه بوکان به عنوان یک روستا کوچک و گلین شناخته می‌شود، حال این که مشایخ و ایلهای مختلفی در آن زندگی و سکونت یافته بودند، یکی از مشایخ بزرگ جد جلال طالبانی (آغا رستم خان) رئیس جمهور عراق است؛ که از بی رحمی شاه عباس صفوی از بوکان به عراق رفت و در قره داغ سکنی گزید.[۴۲]

ملک سیف الدین خان، بوکان در دوره قاجار سال ۱۸۹۱ میلادی برابر با ۱۲۷۰ خورشیدی، عکس از ژاک دو مورگان

در اواخر سدهٔ نهم دودمان حاکمان محلی، یعنی خاندان مکری، درمیان آنها فردی بنام نام امیرسیف‌الدین که نسب او به حاکمان بابان می‌رسید، مناطق آختاچی، ایل تیمور، ایل گورک مکری از دهستانهای امروزی بوکان را جزو سرزمینهای تابع خود درآورد، شاه اسماعیل صفوی[۴۳] چندین بارکوشید تا آنان را سرکوب کند، اما موفق نشد و سرانجام صارم، پسر سیف‌الدین به اطاعت سلطان سلیم عثمانی درآمد تا از تحکم شاهان صفوی رهایی یابد،[۴۴]آختاچی یا آختاسی و تیمور، نام خوانین و حکام مغول بوده که روزگاری بر این مناطق فرمانروایی می‌کردند.[۴۵]از استقرار مکریان در این نواحی؛ بوکان دست کم از اواخر سدهٔ نهم هجری قمری آباده بوده است همچنین به سبب کوچ‌نشینی طوایف کُرد مکری، هیچ‌گاه مراکز مسکونی بزرگ در این بخش از کُردستان به وجود نیامد.[۴۶]

دورهٔ قاجاریه

ایل خَلکی تاقبل از دیگر عشیره‌های کُردتبار در این منطقه سکونت داشتند و مرکز حکومت روستایی آنها بود.[۴۷]بوکان در زمان ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۳۱ خورشیدی روستایی کوچک متشکل از خانه‌های کوچک گلین در پیرامون چشمه‌ای بیش نبوده‌است.[۴۸]اهمیت آن به واسطهٔ ارتباط این شهر با خاندان عزیزخان مکری بوده‌است، درآن دوران ایل‌های مختلفی در منطقه مکریان زندگی و برروستاهای اطراف حکمرانی میکرند.[۴۹] تا اینکه عزیز خان مکری فرمانده کل قوای عساکر منصوره نظام و غیر نظام دوره ناصرالدین شاه، شش دانگ بوکان را در سال ۱۲۲۸ هجری شمسی به مبلغ ۱۸۵۰ تومان از مارفاغای دهبُکری (بزرگ ایل دهبکری) خریداری کرد.[۵۰]

عزیزخان مکری از اهالی نستان سردشت و داماد امیرکبیر بود وی در دورهٔ قاجاریه چنان بر ناصرالدین شاه تاثیر گذاشت که مدتی با او کدورتی پیدا کرد و شاه ایران برایش در نامهٔ چنین نوشت:[۵۱]

عزیزا بیا عزیزت کنم همه ملک ایران را کنیزت کنم

وی در بوکان قلعهٔ بنا نهاد و از آن بعنوان مرکز حکومتی خود و خانواده‌اش استفاده نمود.[۵۲] پس از مرگ عزیزخان مکری، فرزندارشد وی سیف‌الدین که در آن دوران کودکی بیش نبود، برمسند پدرش نشست و مادرش که نیابت او را برعهده داشت، از خردسالی وی به نفع خود استفاده نمود و هنگامی که سیف‌الدین به سن بلوغ رسید و از ۸۰۰ پارچه آبادی قلمرو پدرش تنها بوکان برای او باقی‌مانده بود، از این زمان بوکان به عنوان مرکز قلمرو مکریان نقش و اهمیت سیاسی و فرهنگی بیشتری یافت.[۵۳]

سیف الدین خان مکری، برای مدتی کوتاه فرماندار ساوجبلاغ مکری بود. حاکم وقت بوکان و فرزند عزیزخان مکری

به دستور سیف الدین خان مکری قلعه و عمارت عزیزخان سردار تکمیل می‌گردد،[۵۴] قلعهٔ سردار به نواحی اطراف مشرف بود و دارای دو برج مرتفع بود که در روز به علت فلزکاری بالای برجها از مسافت دور قابل رویت بود، سیف الدین خان برای ساخت مسجدجامع و حوضخانه بوکان مجبورشد چند آبادی از املاک مورثی خود را بفروشد، حاکم وقت بوکان به کمک مهندسین روسی حوضخانه این شهر را ساخت.[۵۵] ژاک دو مورگان (هئیت علمی فرانسه در ایران) در هنگام بازدید از غارسهولان مهاباد، با مطلع شدن از مرگ سیف الدین خان بلافاصله به طرف شهر بوکان حرکت کرده، دومورگان در کتاب خود (جغرافیای غرب ایران) دراین باره چنین می‌گوید: سیف الدین از مهربان ترین و مهمان نوازترین کُردهاست وی پسر حاکم سابق آذربایجان بهمین اسم از القاب والی‌های مکری واز همین رو دارای قدرت و حکمرانی غیرقابل اینکاری در طوایف و عشایر بوده و بدبختانه بعداز عزیمت ما از مکریان، اجل این مرد توانا و دانا را در بیست ونُه سالگی در ربود و ایران را از وجود یک هوشمند و برگزیده محروم ساخت وی در بوکان درگذشت.[۵۶]

بوکان در جنگ جهانی اول هم در امان نماند، پیشروی روس‌ها و عثمانی‌ها به منطقه بوکان سبب ویران شدن این منطقه گردید. سپس بعد از عقب‌نشینی عثمانی‌ها و روس‌ها سبب شد که منطقه به تاراج برود، خیابان اصلی شهر توسط انگلیسی‌ها آسفالته می‌شود و اولین پل فلزی منطقه نیز توسط روس‌ها برسر راه امیرآباد به بوکان ساخته شد. در این سلسه از جنگ‌ها بوکان دست روس‌ها بود و پس از انقلاب اکتبر و تخلیه ایران از قوای روس، ترک‌ها جان روس‌ها را گرفتند و تا پایان جنگ، بوکان در اشغال آنها بود.

از راست: احمدآغای ایلخانی و سردار محمدحسین خان مکری در سن هیجده سالگی، در فاصلهٔ سالهای ۱۲۷۸-۱۲۸۰ خورشیدی

در سال ۱۲۸۹ شمسی سردار محمدحسین خان مکری هنگامی که ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی خاورشناس و ایران‌شناس روسی به آذربایجان سفر می‌کند، او را به بوکان آورده‌است و مردم منطقه نیز به پیشوازی مینورسکی رفته و از او پذیرایی بعمل می‌آوردند.[۵۷] در سال ۱۲۹۳ ه. شمسی با اشغال مناطق مختلف کردستان در محاربه قشون روس‌ها و دولت عثمانی در اثر دسیسه‌ها موجب شد عثمانی‌ها و روس‌ها از نفوذ و قدرت حاکمان مکری در منتطقه مکریان جلوگیری کنند.[۵۸] در این هنگام عثمانی‌ها به ایران تجاوز کردند و چندی از سرداران مکری را دستگیر نمودند.

مکریها به اتهام همکاری با قشون روس در آن اوضاع آشفته مملکتی ایران دستگیر و اعدام شدند که از افراد مشهور آن می‌توان به محمدحسین خان مکری (حام ساوجبلاغ مکری و بوکان) سیف الدین خان سقز حاکم آن زمان شهر سقز، محمدخان بانه از خوانین بانه و اطراف آن، شیخ باباسعید برزنجی که یکی از شیوخ منطقه و شاعر و خوشنویس، اشاره نمود. محمدخان بانه را مقارن با تاریخ اعدام محمدحسین وسیف الدین خان سقز در بانه توسط ارتش عثمانی به دار آویخته شد.[۵۹] محمدحسین خان مکری از مهاباد همراه میرزا محمود افخم منشی و پیشکارش و سیف الدین خان نیز را در سقز به دستور حزب فرمانده عساکر دولت عثمانی با دست و کتف کاملاً بسته، آنها را درحالی که سوار بر شترلخت و بدون جهاز کرده بودند و به طرف شهر مراغه که مقر فرماندهی قشون عثمانی‌ها بود بردند. در این راه شیخ باباسعید برزنجی را در قریه کهریزه ایوبی که مشهور به کهریزه گلی است در سه فرسخی جنوب غربی شهر بوکان واقع شده؛ را به قتل رساندند.[۶۰] جسداو را به غوث آباد برده و در آنجا دفن کردند، شیخ باباسیعد برزنجی فرزند شیخ اسماعیل کلاه قوچ و مرشد طریقه قادری بود.

حاکم بوکان و محمود افخم منشی را به شهر مراغه برده، وبعد از چندروز بازداشت در مقابل یکصدنفر از سربازان دولت عثمانی اعدام شدند، اجساد این افراد هریک به شهرهای سقز و بانه منتقل کردند و جسد حاکم محلی بوکان را به محدودهٔ نزدیک به شهربوکان (پارک ملت امروزی مرکزاین شهر) در آرامگاهی که مادر وی جهان خانم دختر مظفرالدین شاه قاجار قرار داشت دفن نمودند.[۶۱] درسال ۱۳۰۶ منطقه بوکان برای مدتی توسط امیراسعد (رئیس ایل دهبکری) اداره می‌شود.[۶۲]

دورهٔ معاصر

پس از کودتای ۱۲۹۹ و همچنین آغاز سلطنت رضا شاه پهلوی، با گذشت زمان در بوکان ادارات دولتی از قبیل پست و تلگراف، دارایی، و مدارس دولتی گمرک و ژاندارمری دایر گردید. تا قبل از سال ۱۳۱۵ شمسی بوکان بعنوان یک قصبه معرفی می‌شد.[یادداشت ۱] در سال ۱۳۰۷اولین مدرسه دولتی در این شهر تأسیس و سپس با دایر شدن سایر ادارات دولتی از قبیل دخانیات، ثبت احوال، بخشداری، شهر بوکان بعنوان شهر پررونق و قابل توسعه در این منطقه پا به عرصه وجود گذاشت.[۶۳]

در فاصله سالهای ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۰ بعداز تشکیل اسرائیل درفلسطین یهودیان ساکن این شهر نیز همانند بسیاری از یهودیان نقاط دیگر ایران به این کشور مهاجرت نمودند؛ اکثریت یهودیان کردستان مابین جنگ‌های جهانی اول و دوم به شهر بوکان مهاجرت نموده‌اند.[۶۴]کلیمی‌ها درسطح شهر و حومه سکونت داشته‌اند و همچنین تعداد قابل توجهی از ارامنه نیز در روستایی بنام ارمنی بلاغی در بوکان ساکن بودند.[۶۵]با تشکیل اسرائیل بسیاری از آنها که حدود(۲۰۰نفر)[۶۶]املاک و اثاثیه خود را فروخته به اسرائیل مهاجرت نموده‌اند، از افراد سرشناس در این منطقه می‌توان به خاتون «ملت باشی، سیمین توپ، دانیال ملت باشی و امیر کلیمی» اشاره نمود. کلیمیان عمدتاً در شهر بوکان در محلهٔ بنام (گه‌ره‌کی جوولکه‌کان) که حدفاصل منطقه پاساژ حمام کهنه تا چهارراه شهرداری بوده سکونت داشتند.[۶۷]از دوره‌قاجار تا اواخر دوره‌پهلوی ۱۲هزار یهودی در کردستان ایران ساکن بوده‌اند.[۶۸]قوم یهود ایران بیشتر در تهران، اصفهان، همدان، شیراز، مشهد و در کردستان[۶۹] در شهرهای بوکان و بانه زندگی می‌کنند.[۷۰]

سفر معتمدان کُرد به باکو در نوامبر ۱۹۴۱ میلادی، پس از آنکه روس‌ها دریافتند که انگلیسی‌ها جلسهٔ با معتمدان کُرد در شهر بوکان تشکیل داده‌اند، حدود سی تن از معتمدان کُرد را توسط دو افسر مسلمان روس، اهل آذربایجان شوروی به نام میراسلان اف و علی اف، ربودند و سوار اتومبیلی کردند که به تبریز و ماکو می‌رفت.[۷۱] در مهاباد نیز سی تن از معتمدان کُرد گردهم آمدند، ولی اجلاس با انگلیسی‌ها پیش بینی نشده بود، هدف از این گردهم آیی کُردها، تصمیم گیری درباره معارضهٔ بود که حَمِه رشید و ایرانی‌ها را در مقابل هم قرار می‌داد، این جریان به هرترتیب که بود، روس‌ها از مهمان مختلقی دعوت کرده بودند، که در بین مدعوین، همه معتمدان مهم کردستان سنی مذهب ایران حضور داشتند؛ قاضی محمد از مهاباد، امیراسعد دهبکری و حاجی باباشیخ از بوکان، رشیدیگ و زروبگ از طرف کردهای هرکی، محمدقاسملو، از اطرف ارومیه و محمدصدیق پسر طه از شمدینان از معتمدان کُرد بودند که در تاریخ ۲۵ سال ۱۹۴۶ تا ۵ دسامبر همان سال یعنی حدود ۱۰روز در باکو به سر بردند.[۷۲] طبق اظهارنظر امیراسعد بوکانی (رئیس عشایر دهبکری) یکی از مدعوین اصلی روس‌ها، باقراف که صدر شورای جمهوری سوسیالیستی آذربایجان بود به کُردها گفته است که اتحاد جماهیر شوروی در مورد استقلال ملّت‌های کوچک نظر مساعد دارد اما موقع برای استقلال کردستان هنوز مساعد نیست و کُردها باید منتظر بمانند. عدهٔ زیادی از سران کُرد اظهار کرده‌اند که کُردها استقلال را هم اکنون می‌خواهد و باقراف در جواب خندیده است. در اواخر سال‌های ۱۹۴۱ و اوائل ۱۹۴۲، مهاباد و ساکنانش سرگرم رقابت‌هائی بودند که میان قاضی محمّد و امیراسعد دِهبُکری پا می‌گرفت.[۷۳]

چندی از بزرگان ایل عشیره دهبکری، وسط: علی آقا علی یار ملقب به امیراسعد

علی آقا علی یار (امیراسعد) مهمترین شخصیت و تاثیرگذارترین فرد در جریانات جمهوری مهاباد بود، چند هفته‌ای از اشغال ایران توسط روس‌ها و انگلیس‌ها و تلاش دولت مرکزی ایران می‌گذشت که قاضی محمّد که قدرت و شخصیت او نزد اهالی مهاباد شناخته شده بود با موافقت ضمنی دولت مرکزی، حفظ نظم را در مهاباد به‌عهده گرفت.

امّا امیراسعد و تنی چند از سران کُرد می‌ترسیدند که در جریان برخورد نیروهای ایرانی با حَمِه رشید و نیروهای روسی، مورد حمله قرار گیرند و نیز احتمال می‌رفت که در صورت وخیم شدن اوضاع، نیروهای روسی که در نزدیکی مهاباد بودند، مداخله کنند. از این رو امیراسعد، در فوریهٔ ۱۹۴۲ با تیمسار شاه‌بختی در سقز تماس گرفت و اعلام کرد که آماده است تا نظم را در مهاباد به‌نام دولت مرکزی ایران برقرار کند.

امیراسعد که به‌تهران دعوت شده بود در این سفر چیزی را که می‌خواست به‌دست‌آورد، یعنی به‌فرمانداری مهاباد منصوب شد و همراه با اتومبیلی که در آن وقت داشتنش شخصیت بسیار به‌او می‌بخشید و با مبلغ پول قابل توجهی که به‌او قدرت واقعی می‌داد، در اواخر فوریه ۱۹۴۲ به‌مهاباد بازگشت.[۷۴] برای اعتراض به‌انتصاب امیراسعد، قاضی محمّد فوراً به‌تهران رفت، امیراسعد هم که نمی‌توانست قدرت خود را در شهر مهاباد تثبیت کند، در اوت ۱۹۴۲ مجبور به‌استعفا شد. هرج و مرج عملاً تمام منطقهٔ کردستان ایران را فرا گرفت و تا غرب دریاچه ارومیه گسترش یافت، اشغال ایران توسط نیروهای روس و انگلیس دولت در سال ۱۹۴۱ شانس تاریخی برای سازمان دهی جمهوری مهاباد بود.[۷۵]

در این تاریخ، نیروهای روسی، پس از گذشتن از مرز، خوی و ماکو را اشغال کرده به‌سمت جنوب تا بانه و سنندج، که موقتاً به‌اشغال آنان در آمده بود، پیشروی کردند. سپس از راه اشنویه، میاندواب، واقع در چند کیلومتری شمال مهاباد، عقب نشستند.

انگلیس‌ها ابتدا کماندوهای خود را در تأسیسات نفتی پیاده کردند و پس از بازگشت روس‌ها جنوب خوزستان تا کرمانشاه را در مسیر جاده بغداد، خانقین، تهران، سنندج، به‌اشغال خود در آوردند.

نواحی بین دو حوزهٔ اشغالی، یعنی مهاباد، سردشت، بانه، سقز، دیوان‌درّه، مناطقی بود که هیچ قدرتی بر آن‌ها حاکم نبود، این قسمت به‌نوبهٔ خود به‌دو منطقهٔ نفوذ تقسیم می‌شد. روس‌ها در شمال و در اطراف مهاباد، و انگلیسی‌ها در جنوب اطراف بوکان، بالاخره در بیستم نوامبر ۱۹۴۵ِ، جعفر پیشه‌وری خودمختاری آذربایجان را اعلام می‌کند. در ۱۵ دسامبر همان سال، او به‌عنوان رئیس دولت خودمختارآذربایجان، مجلس محلّی را افتتاح می‌کند و به‌تقاضای او قاضی محمّد پنج نماینده از طرف حزب دموکرات کردستان به‌این مجلس اعزام می‌کند.

ملامصطفی بارزانی

چند روز بعد، یعنی در ۱۷ دسامبر ۱۹۴۵، بعد از راهپیمائی جمعیت انبوهی به‌سوی دادگستری، که آخرین نشانهٔ قدرت دولت مرکزی در مهاباد بود؛ پرچم کُرد به‌رنگ‌های سفید و سبز و سرخ، با خورشیدی میان دو شمشیر، در بالای ساختمان‌های دولتی مهاباد، اشنویه و نقده برافراشته می‌شود، در شهر بوکان نیز بر بالای قلعهٔ سردار این شهر پرچم کُردها توسط مالکین نصب و بر افراشته می‌شود.[۷۶] ملا مصطفی بارزانی که در مهاباد مستقر شده بود، نیروهای جنگی خود را که بین ۱۲۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر بودند در اختیار حکومت مهاباد گذاشت و یکی از چهار ژنرال جمهوری شد (مارس ۱۹۴۶)، اما قاضی محمّد که نمی‌خواست کاملاً به‌بارزانی و چند گروه نظامی وابسته باشد که عشایر کُرد ایرانی در اختیارش گذاشته بودند ارتش مهاباد، یعنی اوّلین ارتش منظم تاریخ جنبش ملّی کُرد را ایجاد کرد.[۷۷] دوران مساعدی که جمهوری مهاباد از ماه مه ۱۹۴۶، به‌این طرف سپری می‌کرد، ناگهان رو به‌پایان می‌رفت. همه چیز به‌سرعت اتفاق می‌افتاد در اواسط نوامبر ۱۹۴۶، به‌دنبال مذاکراتی میان شاه، قوام‌السلطنه، وزیر جنگ و سرلشکر حسن ارفع فرمانده ارتش، شاه بر آن شد که علی‌رغم واهمهٔ نخست‌وزیر در مورد دخالت شوروی به‌نفع پیشه‌وری، ارتش را به‌آذربایجان بفرستد.[۷۸]

در ۲۳ نوامبر ۱۹۴۶، گردان سوّم ارتش ایران بدون درگیری وارد زنجان، مرکز خمسه می‌شود. شخص شاه برای ترتیب حملهٔ نهائی علیه جمهوری‌های آذربایجان و مهاباد به‌زنجان می‌رود در مجموع با گردان سوّم ارتش در آذربایجان و گردان چهارم ارتش در کردستان (سنندج) و ۳،۰۰۰ سرباز وظیفه، ۲۰،۰۰۰ نفر علیه تجزیه‌طلبان دست به‌حمله زدند و در واقع، ارتش عملاً با مقاومتی روبه‌رو نشد.

در شمال، دولت پیشه‌وری بی‌آن که بجنگد سقوط کرد و اغلب سران آن در ۱۱ دسامبر به‌شوروی گریختند، در حالی که مردم قیام کرده همهٔ دموکرات هائی را که به‌چنگ‌شان می‌افتاد می‌کشتند، از جمله محمد بریا، وزیر آموزش و پرورش، که جسد او را پشت یک جیپ بسته در شهر تبریز می‌گرداندند. در ۱۳ دسامبر ۱۹۴۶، نزدیک غروب، اوّلین دسته‌های ارتش ایران به‌اتفاق سرشگر هاشمی وارد تبریز شدند. در کردستان، بین راه تکاب و میاندوآب، در تپه‌هائی که شهر کوچک شاهین‌دژ را در میان می‌گیرد، عوامل ارتش خلقی آذربایجان مدّت ۴ روز از ۷ تا ۱۱ دسامبر ۱۹۴۶، مقاومت کردند. امّا سرانجام قبل از آن که افراد بارزانی به‌کمک آن‌ها بیایند، سرکوب شدند. دیگر، عملاً مبارزه‌ای صورت نگرفت. افراد بارزانی به‌مهاباد عقب نشستند، در ۱۳ دسامبر ۱۹۴۶ میاندوآب به‌نیروهای ایرانی تسلیم شد.[۷۹]

در ۵ دسامبر، در شورای جنگ مهاباد، قاضی محمّد موفق شد که در حضور برادرش صدر قاضی که در مجلس تهران نماینده بود و همواره میان مهاباد و تهران میانجی می‌شد نظرات ده تن از سران اصلی سیاسی و نظامی جمهوری را جلب کند. روز بعد، سندی مبنی بر ضرورت مقاومت مسلحانه در مقابل پیشروی نیروهای ایرانی، در مسجد عباس‌آقا خوانده شد.[۸۰]

به‌دار آویخته‌شدن علی بیگ شیرزاد یکشوه یکی از خویشاوندان نزدیک قاضی محمد و از اعضای جمهوری در محل حه‌وزه گه‌وره شهر بوکان، ۱۹۴۶ میلادی

امّا در ۱۵ دسامبر ۱۹۴۶، اَسَداف، نمایندهٔ تجاری شوروی در مهاباد، دفاتر خود را در این شهر تعطیل کرد و به‌کنسولگری شوروی در رضائیه رفت. او می‌کوشید با ذکر این نکته که جنگ جهانی دوّم شوروی را ضعیف و خسته کرده است، عمل این کشور را در رها کردن کامل جمهوری مهاباد، بر او ببخشاید، و وقتی که لحظهٔ معین فرانسه رسید، سران کُرد مهاباد که از سقوط جمهوری آذربایجان مبهوت شده و دریافته بودند که شوروی آنان را کاملاً رها کرده، تصمیم گرفتند که تسلیم شوند.

در ۱۶ دسامبر ۱۹۴۶، قاضی محمّد، سیف قاضی، حاجی باباشیخ و دیگر سران مهاباد به‌میاندوآب رفتند و خود را تسلیم سرلشکر همایونی کردند. پس از گفت‌وگوئی نسبتاً صمیمی با سرلشکر همایونی، قاضی محمّد اجازه یافت که به‌مهاباد برگردد. در آنجا برای آخرین بار ملا مصطفی بارزانی را دید. بارزانی از او تمنّا کرد که همراهش برود امّا قاضی محمّد نپذیرفت و درخواست او را رد کرد.

این کُردها نبودند که از ارتش ایران شکست خوردند، بلکه شوروی بود که از ایالات متحده امریکا و بریتانیا شکست می‌خورد

این تذکر بارزانی در ۱۱ دسامبر ۱۹۴۶، در شهر بوکان که ناشی از هوش و روشن‌بینی وی بود، خصوصاً که همهٔ رهبران جمهوری مهاباد نسبت به‌عوامل بین‌المللی، سخت از خود بی‌اطلاعی نشان داده بودند.[۸۱]بالاخره با فروپاشی این جمهوری سران و اعضائی حکومت بجز حاجی باباشیخ نخست وزیر این جمهوری توسط دولت پهلوی اعدام شدند.

ویلیام دگلاس، قاضی نامدار آمریکایی درسال ۱۳۲۹ به بوکان آمده و در کتاب (سرزمین شگفت انگیز) از رئیس ایل دهبکری و مردم بوکان به نیکی یاد و این مردم را مهربان و دوستداشتنی توصیف می‌کند.[۸۲]

جمعی از اهالی بوکان، تهران سال ۱۳۳۳

بعد از تحولات سیاسی و اجتماعی در منطقهٔ بوکان شش سال بعداز خودمختاری یازده‌ماهه کُردها[۸۳]در سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ در این منطقه همواره شورش‌های متعددی به‌پا شده است توسط عده‌ای از اهالی بوکان و دهقانان.[۸۴]به دنبال حکومت ملی محمد مصدق و گذراندن قوانین مترقی در جهت اعاده و حفظ حقوق عامه مردم و از جمله قانون مربوط به سیهم کردن رعایا در درآمدهای حاصله و حذف عوارض و اختصاص درصدی از سهم مالکانه برای فعالیت‌های عمرانی و آبادی روستاها، مردم عموماً حامی دولت و برنامه‌ها و قوانین مصوبه بوده، در مقابل مالکین و صاحبان قدرت محلی مخافت نموده و به عناویین مختلف در صدد کارشکنی برآمدند، در منطقه بوکان اعم از شهر و روستاهای این منطقه (فیض الله بیگی، محال آختاچی، رودخانه مجیدخان) صف آرائی طرفین در مقابل هم چشمگیر و مشخص تر بود و در شهر نیز اشخصاصی نظیر حاج قاسم کریمی، عبدالله ایرانی و علی میره‌بیگ در جهت خواست قاطبه اهالی برای ثبت عرصه و اعیانی املاک و خانه‌های خود که کماکان در تملک اربابها بنا به سابقه قرار داشت و همچنین و در واقع امر برای رفع ظلم و اجحافی که به مردم در یک نظام فئودالی رو داشته می‌شد و با اغتنام و فرصت و موقعیت زمانی، مبادرت به تشکیل جلسات در بوکان به اقداماتی نظیر ارسال طومار و مخابره تلگراف برای تهران در جهت حمایت از حرکت ملی و همچنین تشکیل جلسات تجمعات با حضور افراد مختلف و از جمله نمایندگان رعایا و کشاورزان برای بیان خواسته‌ها و ارسال نامه و شکوائیه در جهت احقاق حقوق خود و امثال آن می‌نمودند.[۸۵]

یحیی صادق وزیری در کتاب گفتمان تاریخی فرهنگی کُردها در این باره می‌گوید: پس انتخابات سال ۱۳۲۹ در دوره هفتم مجلس، جنبشی دهقانی که نتیجه بلافصل و منطقی مبارزات انتخاباتی بود علیه مالکین درست در این مناطق (بوکان و حومه آن) اوج گرفت.[۸۶] در اوایل سال ۱۳۳۲ عده‌ای از ارباب‌های منطقه‌های کردنشین به بوکان آمده و به ضرب و شتم مردم پرداخته، چون نیروی قلیل شهربانی و ژاندرمری قدرت مقابله و اعاده امنیت نمی‌یابند و در شهر بوکان نیز پادگان نظامی وجود نداشت، حسب اظهار ابوی نیروی نظامی از پادگان شهرهای همجوار به بوکان اعزام و حکومت نظامی برقرار می‌گردید.

دورهٔ انقلاب اسلامی

بعداز انقلاب ۱۳۵۷ بوکان نیز درگیر جنگهای داخلی شد و در جنگ ایران و عراق که هشت بطول انجامید، بارها توسط گروهای اپوزیسون کردی همچو کومله و حزب دمکرات، تصرف شد. موقعیت استراتژیک و سیاسی این شهر موجب اهمیت قرارگرفتن آن برای حزب‌های کردی شده بود. در بوکان صدماتی بسیاری به سپاه پاسداران وارد شد، درگیری شدید در این شهر به سال ۱۳۶۱ مربوط است که به گفته خود منابع سپاه پاسداران بوکان آخرین شهر کردنشین ایران بود که به سختی آزاد شد.[۸۷]

کمترین خسارات و تخریب وارد شده به شهرهای آذربایجان غربی در طول جنگ ایران و عراق مربوط به شهر بوکان است که میزان تخریب آن ۲۴۰۹ واحد که مجموعاً پنج درصدازکل استان اعلام گردیده است.[۸۸]بوکان در سال ۱۳۶۷ سه بار توسط هواپیماهای عراقی بمباران شد که طی آن ۱۵ نفر کشته و ۱۶۰ نفر مجروح شدند.[۸۹]

در سالهای شروع تشنجات منطقه‌ای و بخصوص جنگ ایران و عراق به شکلی موثر تحت تاثیر مهاجرین مناطق جنگی قرارگرفته است و رشد جمعیتی سریعی را تجربه کرده است، درسال ۱۳۶۸ طبق تصویبنامة هیئت وزیران وهمچنین تلاشهای نماینده آن زمان، بالاخره در سال ۱۳۶۹ بوکان از بخش به شهرستان ارتقاء یافت و مشتمل بر دو بخش تشکیل شد.[۹۰]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

نمایی از طبعیت بهاری بوکان

موقعیت ممتاز جغرافیایی[۹۱] و امنیت نسبی،[۹۲] بوکان را بعنوان مرکز منطقه جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه تبدیل کرده است، این شهر باقرارگیری برسرراهایی ارتباطی سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، و کردستان از موقعیت ویژه‌ای برخورداراست.[۹۳]بوکان از باختر به مهاباد، و از جنوب به سقز محدود است، بوکان در دشت‌های استپی و هموار قرارگرفته[۹۴] و در میان کوه‌های نالشکینه و برده‌زرد واقع شده است.[۹۵]

موقعیت

طبیعت

باغ‌ها

نوشتار اصلی: امیرآباد بوکان
باغهای امیرآباد

درگذشته بیش از ۲۰ باغ زیبا و سرسبز که بدلیل وفور آب در بوکان وجود داشته‌است که می‌توان به باغ قاضی، باغ مام نصراله، باغ قاسم آقا، باغ حسن سام بیگی، باغ کرمانج، باغ‌های صلاح مهتدی، باغ میره بیگ، باغ ملاعلی، باغ عبدالرحمن، باغ حاجی حریری، باغهای امیرآباد، باغ‌های کوسه (کوسته) اشارهٔ کرد.[۹۶]اکنون تنها باغهای امیرآباد و کوسه به سالمی بجای مانده‌اند. باغهای معروف آلبالوی امیرآباد هر ساله پذیرای عده زیادی است.[۹۷] باغ‌های امیرآباد بوکان هرساله چندین تن انواع میوه و بهترین نوع سبزی را به مرکز شهر و شهرهای همجوار روانه بازار می‌کند، این باغات سرسبز یکی از نامدارترین باغ‌های بوکان و منطقه بشمار می‌آیند.[۹۸]

دشت سه‌کانیان در ۱۵ کیلومتری شمال شرقی بوکان و در محور بوکان به میاندوآب قرار دارد و جزو مناطق شکار ممنوع می‌باشد.[۹۹] این دشت دارای پنج روستا به نام‌های سه‌کانیان، کانی علی گرده، کانی سور، کانی قلا و ارمنی بلاغی است.[۱۰۰]

سه‌کانیان یکی از مناطق جوجه‌آوری میش‌مرغ‌ها محسوب می‌شود، میش مرغ در زبان کردی 'چیرگ' نامیده می‌شود، میش مرغ پرنده‌ای از خانواده 'هوبرگان' است که در دشت‌های وسیع بی درخت، زمین‌های استپی و کشتزارهای پهناور حبوبات و علفزارها زندگی می‌کند همچنین جثه این پرنده شباهت زیادی به بوقلمون دارد.

پوشش گیاهی این منطقه مرتعی می‌باشد، گونهای گیاهی منطقه شامل خوشخوراک و گونکتیرا، یونجه‌وحشی، چاودار، انواع‌گلابی وحشی، زالزالک، ارجنگ و بلوط، کنگر وحشی، گلکاغذی و گون‌های خوش‌خوراک و گون کتیرا، پسته وحشی (بنه)، بادام وحشی، زالزالک را می‌توان ذکر کرد.

سراسرنمای شهر بوکان (۱۲ مهٔ ۲۰۱۴) در روز

رودخانه‌ها

سیمینه‌رود

گذر سیمینه رود از باغهای بوکان
نوشتار اصلی: سیمینه‌رود

این رودخانه در زبان کردی به نام تاتاهو معروف است که از ارتفاعات منگور و ترجان سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری دهستان ترجان وارد بوکان می‌شود از وسط این شهر عبور می‌کند، این رود سپس به دریاچه ارومیه می‌ریزد، حواشی این رودخانه نیز بویژه در درهای گسترده و دشت‌ها، بسیار زیبا و دیدنی است.[۱۰۱]

نقشهٔ آب و هوایی ایران؛ شهر بوکان در شمالغرب کشور-جنوب مرکزی دریاچه ارومیه قرار گرفته و آب و هوای آن مدیترانه‌ای است.

██ مدیترانه‌ای با باران بهاره

██ مدیترانه‌ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

به سبب موقعیت خاص رودخانه سیمینه رود در مرکزیت دشتهای وسیع و حاصلخیز همچون حاجی لک، مجیدخان و بخشی از دشت سرچنار از توابع بوکان و حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار هکتار از زمینهای این دشتها که بیشترین میزان تولید محصولات کشاورزی را به خود اختصاص داده‌اند و به لحاظ منابع آبی در چهار فصل سال از آب این رودخانه تأمین می‌شوند.[۱۰۲]

آب و هوا

آب و هوای شهر بوکان معتدل کوهستانی است، در زمستانها سرد و پرف و در فصول بهار و تابستان خنک و گرم می‌باشد و روزهای زمستانی این شهر طولانی و بعضاً تا اواخر اسفندماه ادامه دارد و منطقهٔ ی سردسیر بشمار می‌رود.[۱۰۳] شهر بوکان در ۳۶ درجه و ۳۱ دقیقه عرض شمالی و ۴۶ درجه و ۱۲ دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد ۱٬۳۷۰ متر می‌باشد[۱۰۴]حداکثر مطلق دمای شهر بوکان ۴۲ درجه سانتی گراد و حداقل مطلق دمای هوا ۲۷ درجه سانتی گراد بوده و متوسط بارندگی سالانه نیز ۴۲۸ میلی‌متر است.

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای بوکانNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۱۳ ۱۴ ۱۸ ۲۴ ۳۱ ۳۴ ۳۶ ۳۹ ۳۷ ۳۰ ۲۵ ۲۰ ۳۷
میانگین گرم‌ترین‌ها
۳ ۷ ۱۳ ۱۹ ۲۵ ۳۲ ۳۶ ۳۶ ۳۱ ۲۴ ۱۶ ۸ ۲۱
میانگین سردترین‌ها
۳ ۸ ۱۲ ۱۷ ۲۲ ۲۰ ۱۷ ۱۲ ۵ ۱ ۱۰
سردترین
۱۱ ۱۶ ۲۴ ۲۴ ۱۴ ۰ -۲۱
بارش
mm
۹۰٫۹ ۸۳ ۶۴ ۵۰ ۴۲ ۱۰ ۴ ۰ ۰ ۳۰ ۵۹ ۴۴ ۴۷۵


منبع: وب‌گاه Metcheck[۱۰۵]

زمین‌شناسی

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر از خطر بیشتری برخوردار هستند

زمین‌شناسی شهرستان بوکان از گسل‌تراستی ارتفاعات بلقیس واقع در شمال خاور تکاب با راستای شمال باختر و جنوب خاور و شیب به باختر، پرکامبرین را برروی اولیگومیوسن رانده‌اند. راستای ساختمان‌های پهنه بوکان همراستا با پی سنگ پرکامبرین واقع در باختر آن، شمالی و جنوبی است. لبه جنوبی و باختری این پی سنگ توسط گسل‌تراستی به طول بیش از صدکیلومتر بر روی سنگهای کرتاسه رانده شده‌اند.

زمین‌لرزه‌ها

براساس آخرین نظریات علمی و تقسیم‌بندی استان آذربایجان غربی برحسب پیشبینی احتمالی وقوع زلزله، بوکان در نواحی بدون تخریب و نواحی تخریب کم قرار گرفته است.[۱۰۶]

کوه‌ها

کوه طرغه

طرغه

طرغه در ۲۲ کلیومتری غرب بوکان، نام کوهی منفرد و زیباست که نام آن در اشعار هنرمندان کُرد نیز دیده می‌شود، طرغه یکی از کوهای زیبای کردستان ایران می‌باشد که در میان مردم کرد از محبوب خاصی برخوردارد است. طرغه بر اثر چین خوردگی‌های لا یه‌های زمین به وجود آمده و جنس سنگهای آن آهکی و از نوع سو خته می با شد و ارتفاع این کوه ۲۲۲۴ متر است.

سروده‌ای در وصف این کوه از عبدالرحمن شرفکندی:

ترغه قله‌ات همچنان بلنداست؟ از جداشدنمان چند فصل می‌گذرد؟
روزی خواهد بود که هژار نمی‌ماند اما ساز آزادی را روی قله‌ات خواهند زد

طرغه در خط راس اصلی رشته کوههای زاگرس قرار دارد و مختصات جغرافیایی آن بین ۵۰ / ۰۵. ۳۳ .۳۶ عرض جغرافیایی و ۴۰ / ۲۱. ۵۷ ۴۵ طول جغرافیایی قرار دارد.[۱۰۷]این کوه یکی از بلندترین کوه‌های منطقهٔ مکریان می‌باشد.[۱۰۸]

مردم

زبان

توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان کردی سورانی سخن گفته می‌شود.

زبان مردم این شهر کردی سورانی یا کرمانجی شرقی می‌باشد.[۱۰۹]کرمانجی شرقی خود به چندین لهجه تقسیم می‌شود. لهجهٔ رایج در سنندج لهجهٔ اردلانی است و لهجهٔ منطقهٔ بوکان نیز مکریانی نام دارد.[۱۱۰]مکریانی لهجه‌ای صاف و خالص و فصیح است و از حیث شکل و تعداد کلمات بسیار غنی است.[۱۱۱] باتوجه به نزدیکی بوکان به شهرهای مراغه و میاندوآب، اکثریت مردم این شهر به زبان ترکی نیز مسلط هستند.[۱۱۲]

قومیت

بوکان شهری در اکثریت کردنشین و یکی از شهرهای مهم استان آذربایجان غربی بشمار می‌رود.[۱۱۳] در این شهر اقلیتی از طوایف دیگر کُرد نظیر کلهر[۱۱۴] و گورک[۱۱۵] و همچنین فارس و آذری ساکن هستند.

مذهب

نوشتار(های) وابسته: یهودیان آذربایجان

مردم بوکان عمدتاً سنی و شافعی مذهب می‌باشند[۱۱۶] مسلمانان در نقاط شهری ۹۲ درصد و در نقاط روستایی ۹۸ درصد اعلام شده‌است.[۱۱۷]اقلیتی از شیعیان نیز در بوکان ساکن هستند[۱۱۸] در گذشته نیز یهودیان و ارامنه در این شهر سکونت داشته‌اند.[۱۱۹]که بخش بزرگی از کلیمی‌های شهر با تشکیل کشور اسرائیل در سال ۱۳۲۹ همچون یهودیان سایر نقاط مختلف ایران از بوکان به اسرائیل مهاجرت کردند.[۱۲۰]نام بوکان نیز در فهرست آلیانس جهانی اسرائیل به ثبت رسیده‌است.[۱۲۱]

تجارت

بوکان به دلیل موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی فوق‌العاده و نیروی انسانی تحصیل کرده، در تجارت (صادرات و واردات) از مزیت نسبی برخوردار است، این شهر درمسیر ارتباطی کلانشهرهای ارومیه، تبریز، تهران و با مناطق مرزی کردنشین ایران نیز با شهر سردشت دارای جاده بین شهری می‌باشد. بیشتر کالاهای وارداتی اقلیم کردستان عراق از طریق سردشت به شهر بوکان انتقال می‌یابند. همچنین بوکان با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است.[۱۲۲]سهم بوکان از صعنت آذربایجان غربی ۶٫۷درصد است.[۱۲۳]

جمعیت

نوشتار اصلی: جمعیت‌شناسی بوکان
تغییرات جمعیت بوکان (۱۳۹۰–۱۳۳۵)

در زمان ناصرالدین شاه قاجار بوکان تحت تملک عزیزخان مکری و جمعیت آن در سال ۱۲۳۱ خورشیدی بالغ بر ۱۰۰ نفر بوده است.[۱۲۴]بیشترین افزایش نسبی جمعیت شهر بوکان در دوره‌های ۱۳۵۵ الی ۱۳۶۵ بوده است که طی آن جمعیت شهر بوکان از ۱۳ درصد به ۲۳ درصد رشد داشته است و از رقم ۲۰٬۵۷۹ نفر درسال ۱۳۵۵ به ۶۷٬۹۳۸ نفر در سال ۱۳۶۵ رسیده است که رشد جمعیتی بسیار بالای است و مهمترین دلایل رشد جمعیتی این شهر در این دوره را متیوان اثرات مستقیم انقلاب اسلامی ایران دانست که باآغاز جنگ‌های داخلی کردستان و ناامنی بیشتر روستاها، موج شدیدی از مهاجرت مردم روستاها به شهرها بوقوع پیوست که با شروع جنگ ایران و عراق این مهاجرت با ورود مهاجرین مناطق جنگ زده شدت بیشتری یافت.

در سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت بوکان ۱۷۰٬۶۰۰ نفر بود. از این تعداد ۸۵٬۸۳۵ نفر مرد و ۸۴٬۷۶۵ نفر زن بود. این تعداد در قالب ۴۳،۲۶۹ خانوار بودند.[۱] بوکان سومین شهر پرجمعیت استان آذربایجان غربی[۱۲۵][۱۲۶] و چهارمین شهر بزرگ کردنشین ایران است.[۱۲۷] بوکان دومین شهر مهاجرپذیر ایران عنوان شده است.[۱۲۸]جمعیت شهر بوکان در شش ماه دوم هر سال بیش از ۱۷٬۰۰۰ نفر به آن اضافه می‌شود که ناشی از مهاجرت فصلی مردم روستاها در فصول پاییز و زمستان به شهر است.[۱۲۹]از جمعیت کل شهرستان، ۷۱ درصد آن مربوط جمعیت شهری می‌باشد[۱۳۰]در طرح سکان جمعیت در سال ۱۳۹۰ شهر بوکان با شهرهای ارومیه و خوی دارای جمعیت ۱۰۰ تا ۲۵۰ هزار نفری استان آذربایجان غربی رتبه بندی شده‌است.

هرم جمعیتی بوکان در سال ۱۳۸۵[۱۳۱]
مردان سن زنان
۳٬۹۸۴  ۷۵+  ۱٬۶۳۰
۳٬۲۹۴  ۷۰-۷۴  ۱٬۵۳۱
۳٬۱۴۷  ۶۵-۶۹  ۱٬۵۶۱
۳٬۴۰۸  ۶۰-۶۴  ۱٬۸۸۴
۴٬۷۰۷  ۵۵-۵۹  ۲٬۵۸۸
۷٬۰۹۵  ۵۰-۵۴  ۳٬۵۹۷
۹٬۸۳۵  ۴۵-۴۹  ۵٬۰۹۸
۱۱٬۵۶۶  ۴۰-۴۴  ۵٬۷۵۳
۱۴٬۶۰۶  ۳۵-۳۹  ۷٬۵۱۰
۱۴٬۸۸۱  ۳۰-۳۴  ۷٬۳۴۵
۲۱٬۳۱۷  ۲۵-۲۹  ۱۰٬۷۹۸
۲۱٬۹۵۱  ۲۰-۲۴  ۱۰٬۰۹۵
۲۷٬۱۰۶  ۱۵-۱۹  ۱۳٬۳۴۵
۲۲٬۸۵۷  ۱۰-۱۴  ۱۱٬۵۲۴
۱۶٬۰۳۱  ۵-۱۰  ۸٬۲۳۴
۱۶٬۴۲۶  ۰-۴  ۸٬۴۶۴

فرهنگ

آداب و رسوم

مراسم و آیین‌هایی که در میان مردم کرد مرسوم است در برگیرنده اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای کهن این مردم دارد واغلب تاریخی، پاره‌ای و اسطوره‌ای است؛ آدب و رسوم کردها کاملاً مانند دیگر اقوام ایرانی برگزار می‌گردد.[۱۳۲]موسیقی کردی با موسیقی‌های باستانی ایران نسبتی تمام و کمال دارد.[۱۳۳]

دف در موسیقی کردی از جایگاه بالای برخورداراست

در میان انواع بی‌نظیر موسیقی کردی، هوره،شمشال،دف از قدمت بالای برخورددارند که قدمت برخی از آنها، به بیش از هزار سال و حتی به پیش از ظهور اسلام در ایران می‌رسد و در حال حاضر بسیاری از مولودی‌ها و آهنگ‌های کردی در موسیقی اقوام خاورمیانه شنیده می‌شود و این به علت تأثیرگذاری و غنی بودن این نوع موسیقی در کنار موسیقی همسایگان خود می‌باشد.[۱۳۴]

لباس

لباس مردمان کُرد

پوشاک مردان و زنان کُرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است، ساخت و کاربرد هریک از این اجزا به نوع فصل، نوع منطقه، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها بستگی و با یکدیگر تفاوت دارند.

لباس زنان و مردان اهالی منطقه مکریان، همان لباس عمومی اهالی کردستان است که جزو یکی از زیباترین و متین ترین نمونه لباس‌های بومی در میان کُردها بشمار می‌رود، جزئیات لباس کردی با توجه به شرایط مختلف جغرافیای و آب و هوایی تفاوت‌هایی در بین دیگر نقاط کردستان ایران دارد، اجزای یک لباس کردی مردانه منطقه بوکان چنین است: که‌وا پانتۆڵ نوعی زیبا از شلوارکردی مردانه (که مردم بوکان آن را پاتول تلفظ می‌کنند) نقش کت و شلوار را دارد ولی دوخت و فرم آنها با کت و شلوار تفاوت کلی دارد؛ که وا بصورت یک ژاکت نظامی دوخته می‌شود، با این تفاوت که جیب‌های آن روی سینه دوخته می‌شود و تنه و آستین‌های که وا چاک دارد، این نوع لباس مردانه را بیشتر در فصل زمستان می‌پوشند که کردهای این منطقه به آن «مرادخانی» می‌گویند.[۱۳۵]

لباس زنان نیز از قسمت سرپوش پوش آن می‌توان به دستمال یا روسری زنان کُرد اشاره کرد.[۱۳۶]دستمال، پارچه‌ای است بسیار نازک و سه گوش که تارهایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند و بدین وسیله بر زیبایی آن می‌افزایند، اغلب پولکهایی نیز با آن تارها می‌دوزند تا زیبایی آن را چند برابر کنند. هر چند در مراسم عروسی و فلکلور اکثراً روسری در اولیت قرار قرار نمی‌گیرد و الزامی نیست.

همچنین؛ شال نوعی پارچه‌ای زیبا است که بر ریو لباس در ناحیه کمر بسته می‌شود در رنگ و ابعاد مختلف.[۱۳۷]امروزه نمونهٔ لباس زنانه، بیش از یک میلیون تومان قیمت دارد، ولی با این وجود، یکی از محصولات پرفروش در میان مردم کرد بشمار می‌رود لذا بیشتر زنان کُرد به این لباس‌ها علاقه خاصی دارند.[۱۳۸]

رقص

نوشتار اصلی: رقص کردی

رقص کردی بخشی از آیین‌های نمایشی کُردها است که بصورت گروهی و به شکل حلقه‌ای نا کامل مرکب از رقصندگان زن و مرد در حالیکه پنجه دست هایشان به هم گره خورده است و از چپ به راست در حرکت هستند اجرا می‌شود.[۱۳۹]

در رقص کردی معمولاً یک نفر که حرکات رقص را بهتر از دیگران می‌شناسد نقش رهبری گروه رقصندگان را به عهده می‌گیرد و در ابتدای صف رقصندگان می‌ایستد و با تکان دادن دستمالی که در دست راست دارد ریتمها را به گروه منتقل می‌کند و در ایجاد هماهنگی لازم آنان را یاری می‌دهد. رهبر گروه رقصنده که سرچوپی نامیده می‌شود با تکان دادن ماهرانه دستمال و ایجاد صدا بر هیجان رقصندگان می‌افزاید، در این هنگام دیگر افراد بدون دستمال به ردیف در کنار سرچوپی به گونه‌ای قرار می‌گیرند که هر یکی با دست چپ، دست راست نفر بعد را می‌گیرد اصطلاحاً این حالت را گاوانی نامیده می‌شود، نفر آخر هم با در دست داشتن دستمال به گروه نظم خاصی می‌بخشد.

دستمال داشتن رهبر و نفر آخر نشان دهنده برابری بوده و دست همدیگر را گرفتن هم نشانه اتحاد گروه است.

رقص مردم بوکان از آرامش و از یک پارچه گی خاصی برخوردار و به سبک آرام و ملایمی می‌باشد، همچنین در بوکان سبکی بنام سپیی وجود دارد که رقص نسبتاً تندی است و منشاء آن منطقه فیض اله بیگی بوکان است، در رقص‌های کردی تمامی رقصندگان به سر گروه چشم دوخته و با ایجاد هماهنگی خاصی وحدت و یکپارچگی یک قوم ریشه‌دار را به تصویر می‌کشند.[۱۴۰]

مشاهیر

بوکان دارای پیشینه‌غنی فرهنگی، تاریخی، سیاسی و معنوی می‌باشد بطوری که در طول یکصدسال اخیر به عنوان مرکز فرهنگ و ادب وهنر کُردی شناخته شده است و به شیرازکردستان معروف گشته‌است.[۱۴۱][۱۴۲]بزرگانی همچون، حسن زیرک از هنرمندان نامدار در میان کردها،عبدالله بیگ ملقب به مصابح الدیوان از شاعران کرد و عضوهئیت کنسولگری فرانسه در تبریز، رضاکریم مجاور[۱۴۳] از نویسندگان و شاعران مشهور بوکانی، قادر عبدالله‌زاده نوازنده‌بلندآوازه‌ای شمشال (نوعی نی)، عباس حقیقی شاعر بزرگ کُرد،[۱۴۴] محمدسیعدنجاری و امین گردیگلانی از نوسیندگان برجسته[۱۴۵] و حاجی باباشیخ نخست وزیر جمهوری کردستان[۱۴۶] و سیدیاسین قریشی نویسنده و کاریکاتوریست برجسته بوکانی را می‌توان نام برد.

برخی دیگر از مشاهیر و نامداران شهر بوکان که می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

سینما

سینما وحدت بوکان در دههٔ ۷۰ با ظرفیت ۴۸۳ نفر ساخته شده است، این سینما از معدود مرکزهای فرهنگی و تفریحی بوکان بوده که اکنون بیش از ۱۲ سال از تعطیلی آن می‌گذرد.[۱۴۷] شهر بوکان بعنوان یک شهر با کاربری فرهنگی همواره در هنر و هنرپروری پیشگام بوده است و در عرصه هنر نمایش در سطح استان آذربایجان غربی پیشتاز بوده است اما بدلیل نبود امکانات لازم در آن وضعیت فرهنگی و هنری این شهر را با چالش مواجه کرده است.[۱۴۸] سینما وحدت بوکان به دلیل بی توجهی و اختلافات ناشی میان شهرداری و پیمانکار تعطیل و به حال خود رها شده است. نماینده مردم این شهر در سال ۱۳۹۱ عدم همکاری مسئولان بوکان را مشکل اصلی تعطیلی سینما وحدت اعلام کرد.[۱۴۹] با این حال بوکان دارای شرکت فیلم سازی است و مجوز ساخت فیلم صادر می‌کند و با داشتن کانون فیلم به نقد فیلم می‌پردازد.

مراکز آموزشی

عمومی

شاپور اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷

اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی بانام شاپور بامدیریت مهدی شیبانی (یکی از اهالی شهر تبریز) تاسیس گردید.[۱۵۰]که قبل از آن مکتب خانه‌های قدیمی وجود داشت و عموماً دانش آموزان برای فراگرفتن کتبهای مقدماتی و ساده نظیر گلستان ،بوستان سعدی و منشئات امیرانظام و نصاب الصبیان مشغول بودند و تاآن تاریخ هیچ مدرسه دولتی در بوکان وجود نداشته است.[۱۵۱]درسال۱۳۹۰ تعداد آموزشگاههای موجود بوکان در مقطع متوسطه ۲۹ واحد و پیش دانشگاهی ۲۷ واحد می‌باشد.[۱۵۲]همچنین تراکم دانش آموز در کلاس تشکیل شده در کلیه مقاطع تحصیلی این شهر ۳۳ نفر می‌باشد که نسبت به میانگین استان در رتبه هشتم قرار دارد.[۱۵۳]بوکان دارای بیش از ۴۲ هزار نفر دانش آموز است.[۱۵۴]

عالی

دانشگاه آزاداسلامی واحد بوکان

بوکان داری سه دانشگاه شامل پیام نور، آزاد و دانشگاه علمی کاربردی است.[۱۵۵] دانشکده پرستاری و پیراپزشکی در شهر بوکان نیز دایراست.[۱۵۶]در دانشگاه پیام نور بوکان ۳۲۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند.[۱۵۷]دانشگاه جامع علمی کاربردی بوکان دارای ۱۴۰۰ دانشجو در ۲۰ رشته کارشناسی و ۱۶ رشته کاردانی است.[۱۵۸]همچنین در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان بیش از ۱۲۶۰ دانشجو مشغول به تحصیل می‌باشد.[۱۵۹]

مدارس علوم دینی

تاریخ برپایی مدرسه علوم بوکان مربوط به دوره قاجار است که تاسیس مدرسه و انتقال عالم نامدار منطقه ملا محمدحسن وجدی قزلجی از ترجان به شهر بوکان و تامین تمامی هزینه‌های مدرسه و مستمری طلاب توسط حاکم وقت بوکان یعنی سردار محمدحسین خان مکری صورت می‌گرفت.[۱۶۰]ساختمان مدرسه علوم دینی بوکان در سال ۱۳۵۵ شمسی به مساحت چهارهزار متر مربع در جنوب این شهر تاسیس شد، تعداد طلاب اولیه این مدرسه بیش از پنجاه نفر بود که تحت نظارت سرپرست مدرسه علوم دینی مشغول به تحصیل بودند.[۱۶۱]یکی از شخصیتهای برجسته مدرسه علوم دینی بوکان ملاهادی افخم زاده بود.[۱۶۲]در شهر بوکان و حومه آن بیش از ۳۰ مدرسه علوم دینی فعال وجود دارد.[۱۶۳]

کتابخانه‌ها

نخستین کتابخانهٔ عمومی بوکان در سال ۱۳۴۰ تأسیس شده‌است.[۱۶۴]شهر بوکان دارای ۲ باب کتابخانهٔ عمومی و سه کتابخانه مشارکتی است که بیشترین اعضای کتابخانه‌های این شهر را دانش‌آموزان مقاطع مختلف تشکیل می‌دهند.[۱۶۵]مساحت فضای کتابخانه‌های بوکان ۲ هزار و ۵۷۰ متر مربع بوده و سرانه آن ۱٫۱۴ متر به ازای هر ۱۰۰ نفر می‌باشد و تعداد اعضای کتابخانه‌ها ۳٬۰۰۰ و ۷۰۰ نفر است[۱۶۶] و به نسبت جمعیت شهر در حد پایینی قرار دارد که قرار گرفته شدن کتابخانه‌های بوکان در مرکز شهر و عدم دسترسی بخش زیادی از جمعیت شهر به کتابخانه‌ها از مهم‌ترین علل کمبود اعضای کتابخانه‌های شهر است.[۱۶۷]در کتابخانه‌های شهرستان بوکان ۶۵٬۰۰۰ جلد کتاب وجود دارد.[۱۶۸]

صنعت

بوکان در آذربایجان غربی رتبه سوم صنعت پس از ارومیه و خوی را به خود اختصاص داده است.[۱۶۹] و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی[۱۷۰] فعالیت دارد. همچنین از لحاظ سرمایه‌گذاری ۷/۶ در صد سرمایه‌گذاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده است.[۱۷۱]همچنین در شهرک صنعتی بوکان هم اکنون ۵۳ کارگاه تولیدی مشغول به فعالیت هستند.[۱۷۲]

نمایی از کارخانه سیمان کاوان

واحدهای صنعتی

اکثر کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی و تولیدی بوکان محدود به دوره جمهوری اسلامی است که بعداز خاتمه جنگ هشت ساله ایران و عراق و جنگهای داخلی در مناطق کردنشین ایران، بوکان نیز به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی خود باعث شد که واحدهای صنعتی گوناگونی دراین منطقه تاسیس شوند و اکنون باداشتن ۱۵۰ واحدصنعتی در رتبه سوم صنعت استان آذربایجان غربی قراردارد.[۱۷۳] شهرک صنعتی بوکان به مساحت ۵۹ هکتار دارای هفت هکتار فضای سبز می‌باشد.[۱۷۴]

کارخانه سیمان کاوان یکی از بزرگترین کارخانه‌های بزرگ آذربایجان غربی و منطقه می‌باشد که روزانه توانایی تولید چهارتن سیمان را دارد.[۱۷۵]

این کارخانه بدلیل موقعیت خاص جغرافیای و نزدیکی به مرز الخصوص باکشور عراق و به‌جهت رشدصنعت در سال ۱۳۸۵ فازاول و سال ۱۳۹۰ فازدوم آن ساخته و افتاح گردیده‌است و بیش از ۵۰۰ نفر بصورت مستقیم و ۴۰۰۰ هزارنفر بصورت غیره‌مستقیم در این کارخانه مشغول به‌کار می‌باشند.[۱۷۶] برای احداث این کارخانه ۲۵ میلیون یورو و ۵۴۵ میلیارد ریال تسهیلات هزینه شده‌است.[۱۷۷] ۳۲ درصد محصولات کارخانه‌سیمان کاوان بوکان به خارج از ایران صادر می‌شود.[۱۷۸]

واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان در سال ۱۳۷۶ با خرید ماشین آلات مورد نیاز از کشور اتریش راه‌اندازی شد و فعالیت خود را به منظور تأمین لوله‌های مورد نیاز طرح‌ها و سیستم‌های آبیاری در بخشهای کشاورزی، آبرسانی شهری و روستایی، گازرسانی و فاضلاب آغاز کرده‌است که در سال ۱۳۹۳ بعنوان واحد نمونه استاندارد کشوری معرفی شد.[۱۷۹]

در سال ۱۳۸۵ طرح احداث بزرگ ترین کارخانه قند خاورمیانه در بوکان به تصویت رسید که باگذشت هفت سال بااینکه زمین آن دراین راستا تحت تملک قرارگرفته است ولی هنوز کلنگ زنی نشده و به مرحله اجرا نرسیده است.[۱۸۰]

برخی از صنایع مهم شهر بوکان
نام سال تاسیس رده فعالیت صادرات وضعیت
کارخانه سیمان کاوان ۱۳۸۵ سیمان تیپ یک و تیپ ۲ کردستان عراقعراقترکیه فعال
شیشه ۱۳۸۸ شیشه دوجداره و.. کردستان عراقعراقترکیه فعال
پلی اتیلن ۱۳۷۶ پلی اتیلن کردستان عراقعراقروسیه فعال
ماشین سازی ۱۳۷۴ تجهیزات و قطعات صنایع سبک نروژکردستان عراقعراقسوئدانگلستان فعال
نساجی خاتم‌الانبیاء دههٔ ۷۰ نساجی خاورمیانه تعطیل

مشکلات صنعت

یکی از مشکلات صنایع و واحدهای صنعتی بوکان نقدینگی و تسیهلات بانکی و نبود سرمایه‌گذار فعال است.[۱۸۱] کارخانه‌نساجی خاتم‌الانبیا در دروان فعالیت خود یکی از بزرگترین کارخانه‌های نساجی خاورمیانه بود که به دلیل مشکلات نقدینگی و اعتبارات از ۲۳ اردبیهشت ۱۳۸۶ تعطیل شد. نساجی خاتم‌الانبیا روکش مخصوص صندلی خودروهای سبک و سنگین و پوشاک را تولید می‌کرد که توانایی تولید ۱۸ هزارمتر در ۱۵ روز را دارا بود، همچنین این کارخانه ریسندگی در ایران و خاورمیانه باتولید محصولات ممتازخود از جایگاه رفیعی برخورداربود.[۱۸۲]

معضلات شهری

آلودگی هوا

آلودگی هوای بوکان، بیشتر بصورت گردوغبار می‌باشد و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.[۱۸۳]این نوع آلودگی هنگامی خطرساز است که غلظت آن از حد مجاز بگذرد که می‌تواند مواردی همچون کاهش دید درشهر و مشکلات تنفسی را برای مردم به وجود آورد.[۱۸۴]ایستگاه سنجش آلودگی هوای شهر بوکان در زمینی به مساحت ۱۸ متر مربع در ضلع شمالی میدان استقلال احداث شده‌است و هم اکنون اطلاعات آن کاملاً از طریق اتصال به شبکه از ارومیه و تهران قابل دسترسی می‌باشد.

زباله شهری

کل زباله‌های تولیدی شهربوکان در سال ۱۳۹۲ در هرروز ۱۵۷۸۰۲ تن است (میزان سالیانه ۵۷۵۹۷۷۳۰ می‌باشد)[۱۸۵]که بیشترین مقدار اجزای زباله مواد فسادپذیر است که مقدار متوسط آن درشهر ۷۷/۹ درصد و کمترین مربوط به فلزات است با ۳/۱ درصد کل زباله‌های شهری می‌باشد، باتوجه به جمعیت ۱۷۰،۶۰۰(۱۳۹۰) هیچگونه سیستم مکانیزه جمع‌آوری زباله در این شهر وجود ندارد[۱۸۶] نه تنها اقدامی صورت نگرفته بلکه در حال حاضر نیز باروش سنتی به جمع‌آوری و دفع زباله‌ای شهری اقدام می‌شود.[۱۸۷]

آب شرب

بوکان باآنکه یکی از شهرهای پرآب ایران بشمارمی آید[۱۸۸] اما بامشکل جدی کم آبی در مناطق مختلف این شهر روبه رو است.[۱۸۹] بزرگترین سد آذربایجان غربی در این شهرستان قرار دارد. مردم این شهر از مشکل کمبود آب رنج می‌برند، درحالی که این شهرستان آب شهرستان‌های تبریز، بناب، ملکان،[۱۹۰]میاندوآب و بخشی ازمراغه را تامین می‌کند.[۱۹۱] مسئولان و مدیرکل آب و فاضلاب استان آذربایجان غربی به هیچ عنوان پاسخگو نیستند.[۱۹۲] این شهر تنها دارای دو مخزن ذخیره آب ۵ هزار و ۱۰ هزار مترمکعبی است. در هرثانیه در بوکان ۳۳۰ لیتر و پیک مصرف ۶۰۰ لیتر می‌باشد مطالعات جدیدی برای انتقال آب از سد بوکان انجام گرفته که پیش بینی شده است مشکل آب شرب ۳۰ سال آینده این شهر را برطرف خواهد کرد.[۱۹۳]

حاشیه‌نشینی

مطالعات و بررسی شاخص‌های کالبدی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیست محیطی در سطح محلات شهر بوکان و ارزیابی و اولویت بندی پهنه‌های سکونت غیررسمی و ایجاد حاشیه نشینی به روش تحلیل سلسه مراتبی نشان می‌دهد که محلات امیرآباد (شمال محله) (۲۶ سکونتگاه)، امیرآباد (۶ سکونتگاه)، اسلام‌آباد (۱۰سکونتگاه)، کوی اندیشه (۴ سکونتگاه)، عشایر (۴۵ سکونتگاه) ضرایب نامطلوب ترین محلات را کسب نموده‌اند، بوکان به علت شرایط خاص مهاجرپذیری و قومیتی، ویژگی اقتصادی، اجتماعی و همچنین فضای کالبدی و محیطی موجودش باعث وجود و پیداش حاشیه نشینی و مداخله مستقیم این روند در شهر شده است.[۱۹۴]

رسانه‌ها

چاپخانه‌ها و نشریه‌ها

نوشتار اصلی: روزنامه‌های کردی

اولین نشریه کُردی در ایران توسط یکی از اهالی بوکان شخصی بنام ملا محمد قزلجی (ترجانی زاده) در سال ۱۹۲۲ و به نام روز کُرد که با نام کردستان هم شناخته می‌شود، در ارومیه منتشر گردیده است.[۱۹۵]

بسیاری از روزنامه‌ها ومجلات کُردی مستقل در دوران جمهوری کُردستان و جمعیت احیای کُرد (ژک یا ژکاف) انتشاریافته‌اند.

که اسامی آنها عبارتند از: ۳ شماره مجله نیشمتان، ۳ شماره مجله هه‌لاله، ۳ شماره مجله گروگالی مندالان و تک مجله ئاوات می‌باشند.

وضعیت سیاسی کردستان و ایران در فاصلهٔ جنگ‌های اول و دوم جهانی به فراوانی تعداد روزنامه‌ها است. یکی از قدم‌های اولیه کُردها، راه‌اندازی حزب (ژک) بود که تصیمیم گرفته بودند بجای لولهٔ تفنگ از نوک قلم استفاده کنند.[۱۹۶]

این حزب کردی که کُردها از آن انقلاب روشنفکرانه یاد می‌کنند با حرکتهای فرهنگی آغاز شد لیکن درهمان زمان نمایش تئاتر و نشر روزنامه به شیوه ساده انجام می‌گرفت و بعضی از شعرهای ملی گرایانهٔ قادر کویی و محمد کویی و عبدالرحمن شرفکندی را بصورت جزوه‌ای کوچک جمع‌آوری می‌کردند.

علاوه بر این‌ها از دیگر اقدامات مدنی در این دوره می‌توان به چاپ و نشرمجله نیشتمان اشاره نمود، چاپ مجله نیشتمان در آن وضعیت که چاپخانهٔ وجود نداشت در منطقهٔ مکریان کاری بسی دشوار بود که می‌بایست روانهٔ تبریز شود و پس از چاپ به مهاباد برگردانده شود تا به صورت مخفی آن را پخش کنند.

نسخه‌های از مجله ادبی-سیاسی هلاله

در وضعیت پیش آمده در دوران جنگ جهانی دوم، دوچاپخانه در مهاباد و یک چاپخانه در شهر بوکان دایر و تاسیس شد، در بوکان مجلهٔ هه‌لاله درسال۱۳۲۴ به سرپرسی حسن قزلجی منتشر شد(۲۱مارس۱۹۴۶) قبل از این که روزنامه کوردستان منتشر شود ،۲شماره از مجلهٔ کردستان انتشار یافته بود، سپس آغاز نوین و مژده بخشی در عرصهٔ روزنامه نگاری کُردی آغاز شد که منشاء انتشار آن روزنامهٔ کردستان بود.[۱۹۷]

سیاست

نماینده‌مجلس

در ۲۲ فوریه ۱۹۶۱ برابر با دوم اسفند ۱۳۳۹ خورشیدی، اولین نماینده رسمی بوکان در دوره بیستم مجلس شورای ملی شخصی بنام عبدالله خان ایلخانی زاده بود.[۱۹۸] باتوجه به اینکه این شهر در آن زمان بعنوان یک بخش شناخته می‌شد اما بعد از این سال همواره بصورت مستقل در دوره پهلوی دوم دارای یک نماینده در مجلس ایران بوده است.[۱۹۹]هم اکنون نماینده این شهر در مجلس شورای اسلامی محمدقسیم عثمانی می‌باشد.[۲۰۰]

فرمانداری

اکثریت وزیران عضو کمیسیون سیاسی-دفاعی هیأت دولت در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۶۸ باطرح تشکیل شهرستان بوکان موافقت نمودند و بوکان از بخش به شهرستان ارتقایافت.[۲۰۱]

این شهر از قابلیت، فرمانداری ویژه برخورادر است که فرمانداری آن حکم معاونت استاندار را داشته و سطح مدیران ادارها و زارتخانه‌های مسکن و شهرسازی، جهاد کشاورزی،آموزش و پرورش، امور اقتصادی و دارایی، کار و رفاه اجتماعی، تعاون و... همچنین دستگاه‌های امنیتی آن دارای معاونت استاندار می‌باشد.[۲۰۲]

اماکن تفریحی

دریاچه‌سد

سد بوکان
نوشتار اصلی: سد بوکان

سد بوکان جزو مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی می‌باشد[۲۰۳]سدی خاکی با هسته رسی است که در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بوکان در میان دشتهای استپی و سرسبز قراردارد.[۲۰۴]از این سد ابتدا برای تنظیم و استفاده از آب و سیلابهای رودخانه زرینه استفاده می‌شد و در جهت آبیاری اراضی پایین دست سدی در محل جنوب‌شرقی بوکان بر روی این رودخانه بسته شده است.[۲۰۵] کار احداث این سد در سال ۱۳۴۷ با هدف تامین آب کشاورزی، شرب و برق منطقه توسط شرکتی اتریشی آغاز و در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد. این سد در مسیر رودخانه زرینه‌رود قرار دارد.[۲۰۶] نام پیشین آن کوروش کبیر بوده که بعداز انقلاب ۱۳۵۷ به نام شهید کاظمی تغییر یافت.[۲۰۷]

بوستان ساحلی
تندیس مبارزه با پلیدی واقع در کیوه‌رش

طول تاج این سد ۵۳۰ متر و ارتفاع آن از پی ۵۰ متر است. با افزایش حجم مخزن سد در سال ۱۳۸۴، حجم کل مخزن سد به ۷۶۲ میلیون مترمکعب رسید. این سد علاوه بر تامین آب شهرهای بوکان٬میاندوآب و عمده آب شهر تبریز، سالیانه بیش از یکصد میلیون متر مکعب آب شرب و صنعت و در حدود ۵۵ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی مناطی از استان آذربایجان شرقی نیز آبیاری می‌کند. همچنین این سد هرساله پذیرای هزاران نفر از سرتاسر کردستان، آذربایجان و دیگر نقاط ایران می‌باشد.[۲۰۸][۲۰۹]

بوستان ساحلی

نوشتار اصلی: بوستان ساحلی بوکان

یکی از بزرگترین پارک‌های واقع در استان آذربایجان غربی است و در قسمت غربی بوکان قرارگرفته است و به سه‌بخش تقسیم شده است که عبارتند از: بخش مجتمع تفریحی برده‌رش (کوه‌سیاه)؛ کوه‌هی درچندصدقدمی این پارک قراردارد و دارای طبیعت بکر و سرسبزی است.

بخش شمالی پارک نیز باغ‌های امیرآباد قرارگرفته‌اند باغهای معروف آلبالوی امیرآباد هر ساله پذیرای عده زیادی از مردم کردستان است.[۲۱۰]همچنین از حاشیه این پارک رود سیمینه رود عبور می‌کند.

شمال این پارک دارای امکاناتی همچون: زمین بسکتبال،شهربازی، زمین اختصاصی فوتسال، امکانات ورزشی، مسیرهای جهتدار دوچرخه سواری است. بخش جنوب پارک نیز به پیست اسکی، بوفه، امکانات تفریحی،سینماچندبعدی، شهربازی و نمایشگاههای صنایع دستی اختصاص دارد.[۲۱۱]

کوه سیاه

پارک جنگلی برده رش یکی از مراکز تفریحی و گردشگری شهر بوکان می‌باشد[۲۱۲]که در غرب شهر در نزدیکی باغهای امیرآباد و در شرق رودخانه سیمینه رود واقع شده است. در مجتمع گردشگری کوه سیاه با کاشت بیش از ۱۰۰۰ اصله نهال سرو نقره‌ای و خمره‌ای، فاز اول آن در سال ۱۳۸۴ به پایان رسید. این پارک از نظر توپوگرافی بر شهر بوکان کاملا مسلط است، تفرجگاه بوکان بزرگترین تفرجگاه و پارک جنگلی استان آذربایجان غربی بشمار می‌آید. همچنین احداث مراکز مختلف فرهنگی، ورزشی و تفریحی با هدف تکمیل این پارک جنگلی یکی از اولیت‌های مُهم صنعت گردشگری شهرداری بوکان می‌باشد[۲۱۳]کوه سیاه بعنوان بزرگترین جاذبه طبیعی شهرستان بوکان بشمار می‌رود که پتانسیل تبدیل شدن به دهکده‌ای توریستی را دارد.[۲۱۴]

ساختار شهری

گسترش

خاستگاه اولیه بوکان درپیرامون چشمه یا حوضخانه آن بود.[۲۱۵]درحدود ۱۱۵ سال قبل مرحله‌ای از جذب جمعیت وتوسعه آبادی دراطراف هسته اولیه آن یعنی قلعه سردار، مسجد جامع و استخر آغاز شد.[۲۱۶] قدیمی ترین محله بوکان قلعهٔ سردار می‌باشد.

گسترش بوکان حول هسته اولیه وعمومأ درامتداد شمال وجنوب تشکیل یافته وباعث پدید آمدن قصبه بوکان شده است، دراوایل سلطنت محمدرضاپهلوی ودربحبوحه جنگ دوم جهانی(۱۳۲۰) آغاز شده وتاحدود سال ۱۳۴۶ ادامه پیدا کرده است، توسعه شهری که سال ۱۳۴۶ آغاز وتاحدود سال ۱۳۵۵ادامه پیداکرده است.[۲۱۷]

از سال ۱۳۴۰ تااکنون این شهر گسترش زیادی را تجربه نموده‌است و در حال حاضر تاپای کوه نعل شکن و زمین‌های اطراف سیمینه رود به زیرساخت و سازهای شهری قرارگرفته است، گسترش شهربوکان بیشتر در جهت شمالی-جنوبی بوده و زمین‌های حاصلخیز برای کشاورزی را اشغال نموده است.[۲۱۸]

تااین تاریخ رشد شهرنشینی آن سریعتر شده وبه علت وجود عوامل باز دارنده توسعه از قبیل رودخانه وارتفاعات درقسمت غرب وشرق بوکان، این توسعه اکثراً درجهت خط معینی در امتداد شمال جنوب شکل گرفته است. شهر بوکان ۶/۸ درصد از مساحت استان آذربایجان غربی را در برگرفته است.[۲۱۹] هم اکنون شهر بوکان با پهنه‌ای حدود ۸ کیلومتر یکی از شهرهای پرجمعیت و بزرگ استان آذربایجان غربی می‌باشد.[۲۲۰]

شهرداری

نوشتار(های) وابسته: فهرست شهرداران بوکان
مناطق سه‌گانه شهرداری بوکان

شهرداری بوکان در اوایل دوره پهلوی دوم در سال ۱۳۲۷ تاسیس شد، اولین شهردار بوکان شخصی بنام عبدالله کاظمی مکری بود.[۲۲۱]تا قبل از این تاریخ، بوکان را یک قصبه بزرگ می‌نامیدند. شهرداری بوکان در سال۱۳۹۰ در میان ۴۲ شهر استان آذربایجان غربی درجه هشتم را بخود اختصاص داده است.[۲۲۲]

مناطق دارای شهرداری

شهر بوکان به سه منطقه شهرداری تقسیم شده‌است.

فضای سبز

در سال ۱۳۸۵ مساحت کل فضای سبز بوکان ۷۷۰٬۰۰۰ مترمربع برابر با ۷۷ هکتار که سرانه فضای سبز این شهر برای هرنفر ۴٫۳۸ مترمربع بوده‌است.[۲۲۳]

سلامت و بهداشت

اولین درمانگاه بوکان در سال ۱۳۲۶ باسپرستی دکترفریدریش که یکی از یهودی‌های آلمانی تبار بود درجنوب این شهر ساخته و پس از تکمیل آن رسماً فعالیت خود را آغاز نمود.[۲۲۴] در سال ۱۳۳۰ درمانگاه ۳۰ تخته‌خوابی در بوکان در زمینی به مساحت ۳۰۹۶ متری با سپرستی دکتر فریدریش و باتلاش جمعی از اعضای شیروخورشید (هلال احمر) ساخته شد و این درمانگاه تاسال ۱۳۵۰ مشغول به فعالیت بود.[۲۲۵] سپس در سال ۱۳۴۵ نخستین بیمارستان بوکان بانام کوروش کبیر با پنجاه تخت باساختمانی یک طبقه در شمال شهر تاسیس گردید.[۲۲۶]بیمارستان شهیدقلی پور در دههٔ ۷۰ با ۹۶ تختخواب در شرق شهر احداث و تاسیس گردید.[۲۲۷]در سال ۱۳۸۸ طرح توسعه این بیمارستان از ۹۶ تخت به ۲۴۰ تصویب به مرحله اجرا رسید و هم اکنون در حال احداث است.[۲۲۸]شهر بوکان باجمعیت بالغ بر ۱۷۰هزار نفر تنها دارای یک بیمارستان فعال می‌باشد که کمبود پزشک، امکانات و تختخواب موجب ناراضایتی مردم این شهر شده‌است.[۲۲۹]

گردشگری

بناها

بناهای تاریخی و مساجد بوکان طول قدمتشان محدود به دوره قاجار است که می‌توان به آرامگاه حمامیان ،آرامگاه سرداران مکری،قلعه سردار، آرامگاه شیخ احمد مکریانی، مسجد حمامیان و مسجد جامع بوکان اشاره کرد.[۲۳۰]بوکان با داشتن۸۰ اثر تاریخی ثبت شده درفهرست آثار ملی بعنوان یکی از شهرهای تاریخی ایران بشمار می‌آید.[۲۳۱]

غارقلایچی، عمیق ترین غار آبی-آهکی ایران

غار عمیق قلایچی

غار عظیم غار قلایچی با دهانه‌ای بزرگ به قطر ۸ متر، سالها با داستانهای فراوان پر رمزو رازترین مکان نامشکوف بوکان بود تا اینکه در سال ۱۳۸۱ نخستین تیم منتخب از کوهنوردان بوکان موفق به فرود از چاه نخست این غار به طول ۱۱۰ متر شدند، سپس در سال ۱۳۸۴ تیم مجهزتری به سرپرستی مقبل هنرپژو کوهنوردی عضو تیم ملی توانست سه تالار عظیم این غار را بعد از چاه مورد شناسایی و طول مسیر پیمایش شده این غار را به حدود ۳۰۰ متر برساند. ازآن سال به بعد تیمهایی وارد این غار شده و هرکدام مقداری از آن را بازدید کردند تا بالاخره تیمی از باشگاه سنگنوردان بوکان موفق به پیشروی بیشتر و نقشه برداری حدود ۴۰۰ متر ازاین غار برای اولین بار شدند.[۲۳۲]

غار قلایچی در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی شهرستان بوکان و در مجاورت محوطه باستانی قلایچی که از مراکز تمدن مانایی هاست قرارگرفته و از جمله غارهای طبیعی به شمار می‌آید که در اثر نفوذ آب به درون لایه زمین شکل یافته و از نظر ساختاری می‌توان آن را از جمله غنی ترین غارهای مکشوف در ایران به شمارمی رود. دهانه غار با قطر ۸ متر در ارتفاع ۱٬۷۵۰ متری کوهی با همین نام قراردارد. گفته می‌شود این غار عمیق‌ترین چاه طبیعی کشف شده در ایران است.[۲۳۳]

تپه قلایچی

بوکان هویت تاریخی خود را از قلعه قلایچی در مجاورت روستای قلایچی در هشت کیلومتری شمال شرقی بوکان می‌گیرد؛ که بازمانده یکی از مراکز بسیار مهم تمدن ماناها در هزاره اول پیش از میلاد مسیح در حوزه شمال غرب ایران که برخوردار از تمدن و قانون بودند است. حاکمان قلعه تاریخی قلایچی معبد این قوم متمدن بودند که نزدیک به سه هزار سال پیش مدت زمانی در این ناحیه سکونت و حکم رانی کرده‌اند وآنچه از اجزای معماری این تمدن کهن در این قلعه باستانی به دست آمده با تمدن‌های مشابه و هم‌زمان خود (از جمله حسنلو) در نقده و (زیویه) در سقز که از نظر جغرافیایی با قلعه قلایچی هم حوزه‌است، قابل مقایسه و برابر دانست به گونه‌ای که آثار معماری مکشوفه از نظر مشخصات و نقشه بیش از هر چیز بیانگر یک معبد بزرگ است.[۲۳۴]

مقبره سردار

آرامگاه تاریخی خانواده سردار (محل دفن خاندان مکری) که مربوط به دوره قارجه‌است، امروزه در پارک عمومی ملت شهربوکان قرارگرفته‌است.[۲۳۵] این مقبره در انتهای پارک قراردارد. مقبره در سطح ۱۹۸ متر مربع و دارای یک گنبد مرکزی، ایوان و دو دهلیز در طرفین است. مصالح به کار رفته در پی بنا از سنگ لاشه به صورت، دیوارها، گنبد و طاق‌ها از آجر چهار گوش است.

بنای قاجاری آرامگاه سرداران مکری واقع در پارک ملت

در ضلع جنوبی ورودی بنا–ایوانی با دو ستون سنگی قرار دارد. این مقبره محل دفن خانواده «عزیز خان مکری» داماد امیرکبیر و فرمانده کل قشون ناصرالدین شاه بوده‌است.[۲۳۶] گورستان خانواده سردار به عنوان یکی از مکان‌های مهم تاریخی شهر در سال ۱۳۸۲ توسط میراث فرهنگی کشور ثبت شده‌است. مقبره اصلی سردار عزیزخان مکری در رواق پایین پا مقبره سید حمزه در پارک مقبرةالشعرا تبریز قرار دارد.[۲۳۷]

آرامگاه حسن زیرک

مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک

مجتمع گردشگری حسن زیرک در فضای بیش از ۱۰۰۰ مترمربع احداث شده است که دارای فضای سبز و گل کاری و نورپردازی می‌باشد، مجتمع در دامنه کوه نالشکینه ساخت شده است و آرامگاه هنرمندان برجسته کُرد استاد حسن زیرک، قادر عبدالله زاده نیز در این مجتمع قرارگرفته‌اند و هر ساله پذیرای صدها نفر از دوستداران هنر و موسیقی کردی از مناطق مختلف کُردنشین ایران و بخصوص اقلیم کُردستان عراق است.[۲۳۸]

مساجد

شهر بوکان دارای بیش از ۶۵ مسجد است که از مساجد مهم آن می‌توان به مسجدایلخانی زاده،صلاح الدین ایوبی،محمدحسین خان سردار مکری سیدقطب، خانقا، شیخ حسام الدین،عزیزخان سردار، امام شافعی، بلال حبشی،جامع، نور و قدس اشاره کرد.[۲۳۹]

نمایی از داخل مسجد حمامیان
نوشتار اصلی: مسجد حمامیان

مسجد حمامیان در نزدیکی شهر و در کنار روستای حمامیان قرارگرفته‌است، بافت این مسجد به سال ۱۲۸۸ه. ش و قبل از جنگ جهانی اول ساخته و بنا شده‌است، بانی این مسجد محمود آقا ایلخانی زاده و معمار آن معمارباشی مراغه‌ای بوده‌است.[۲۴۰] بنای مسجد بابلان مربع شکل و بصورت تک گنبدی با مصالح سنگ لاشه‌ای در پی و آجر چهارگوش در بدنه و گنبد پوششی بصورت دو لایه با ظرافت خاصی بنا گردیده و بعد از احداث بنای مسجد واحدهایی تحت عنوان مدرسه متصل به بنای مسجد ساخته شده‌است.[۲۴۱]

نوشتار اصلی: مسجد جامع بوکان

مسجد جامع بوکان در کنار تپهٔ قدیمی قلعه سردار و در ضلع شرقی رود سرآب قرار گرفته‌است، این مسجد به دستور حاکم وقت بوکان ساخته شده است که بعدتر یعنی در سال ۱۳۴۵ هجری شمسی بنای مسجد گسترش یافت و ۴ گنید آجری و ۳ ستون به آن اضافه شد، در حال حاضر این بنا برای برگزاری نماز جمعه بوکان مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۴۲] مسجد جامع بوکان را علی اصفهانی در سال ۱۲۷۴ هجری شمسی با ۱۲ گنبد و ۶ ستون از جنس سنگ‌های آهکی تراشدار بنا کرد.[۲۴۳]

خانه‌ها

نگاره قدیمی از قلعه سردار
نوشتار اصلی: قلعه سردار بوکان

قلعه سردار بوکان یکی از مکان‌های مشهور در بوکان می‌باشد که قدمتی تاریخی دارد، این قلعه در سال ۱۲۵۰ هجری شمسی توسط عزیزخان مکری یکی از رجال سیاستمدار دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار ساخته شد. با آغار انقلاب ایران این قلعه نیز تخریب شد و بعنوان پایگاه نظامی ازآن استفاده شد، تا اینکه در دههٔ ۸۰ به کلی نابود شد، این مکان تاریخی دارای سنگهای مفقوش و بسیار زیبا بود اما به دست غارتگران و عده‌ای مورد دستبرد قرار گرفت و هرچه داشت به سرقت رفت.

کوزه‌ها و سفال‌های مربوط به دوره قاجار در این قلعه وجود داشت که با خرید زمین و این ملک توسط سپاه پاسداران اثری از آنها باقی نماند. با تخریب این بنا و ساخت و سازهای غیره قانونی در آن؛ جمعی از مردم بوکان در سال ۱۳۹۰ در نامهٔ به امضای ۱۵۰ نفر از مردم و فعالان میراث فرهنگی شهر بوکان برای دادسرای عمومی و انقلاب این شهر که خواستار توقف فوری عملیات تخریب و درصورت نیاز، بازداشت متهمان و تخریب کنندگان شده‌اند.[۲۴۴]

قلعه سردار بوکان باوجود قدمتش در فهرست میراث ملی ایران ثبت نگردیده است.[۲۴۵]

ترابری

در طرح جامع حمل و نقل ایران، براساس آن کشور به پنجاه‌وچهار منطقه تقسیم شده است که شهر بوکان در منطقهٔ هشتم این تقسیم بندی قراردارد.[۲۴۶]

بوکان مرکز ناحیه جنوب و جنوب شرقی دریاچه ارومیه عنوان شده‌است و مهم‌ترین جاده ترانزیتی غرب کشور می‌باشد و هم اکنون ۱۳ استان از راه‌های مواصلاتی شهرستان بوکان تردد می‌کنند.[۲۴۷] این شهر بر سر راه‌های ارتباطی سه استان مهم آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان قرارگرفته و از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است بطوری که ارتباط در شهرهای ناحیه‌ای شمالغرب کشور نظیر تبریز و سنندج بایکدیگر بدون عبور از این شهر امکان پذیرنیست.[۲۴۸]

فاصلهٔ شهر بوکان با برخی از مناطق پر رفت‌وآمد:[۲۴۹]

شهر مقصد فاصله(KM)
تهران ۶۲۲
تبریز ۲۲۲
ارومیه ۱۸۵
کرج ۵۸۳
شیراز ۱۳۵۴
سردشت ۱۲۵
مریوان ۱۷۵
اهواز ۸۴۴
اراک ۵۲۲
اردبیل ۴۳۱
سنندج ۲۳۱
اصفهان ۸۷۰
کرمانشاه ۳۶۳
رشت ۴۸۷

فرودگاه

راه‌آهن

برای اولین بار در فاصلهٔ سالهای ۱۳۷۰-۱۳۷۳ به وزارت راه و ترابری ابلاغ شد که طرح مطالعاتی احداث راه آهن مراغه به بوکان را آغاز نماید.[۲۵۰] اما انجام نشد.[۲۵۱] در مرداد۱۳۹۰ مجددا مصوبه طرح مطالعاتی راه‌آهن مراغه-میاندوآب به بوکان ابلاغ و از سوی معاون اول دولت احمدی نژاد ابلاغ گردید.[۲۵۲]اما باگذشت بیش از ۲۰ سال هنوز پروژه راه آهن بوکان به مرحله اجرا نرسیده است و معلق می‌باشد.

پایانه مسافربری

شهر بوکان دارای شش پایانه مسافربری بین شهری فعال می‌باشد که نخستین پایانه مسافربری متمرکز برروی شهر در سال۱۳۹۰باوسعت ۱۵۸۰۰ مترمربع با زیربنای ۱۰۰۰مترمربع[۲۵۳] به بهره‌برداری رسیده است، این ترمینال بهمراه یک جایگاه اختصاصی سوخت CNG می‌باشد.[۲۵۴]هرچند به علت مکان یابی اشتباه و عدم کارشناسی برای این پایانه مسافربری اعتراضاتی دربین مردم این شهر صورت گرفت.[۲۵۵]

اتوبوس‌رانی

سازمان اتوبوسرانی بوکان در سال ۱۳۸۱ افتتاح گردیده است.[۲۵۶] بیش از۴۹دستگاه اتوبوبس در سطح شهر و حوزه‌های استحفاظی به فعالیت اشتغال دارند وهمگی آنها به بخش خصوصی واگذار شده‌اند.[۲۵۷][۲۵۸] تعدا ۲۷ دستگاه از اتوبوس‌های این سازمان بنز ۳۵۵ و تعداد ۲۲ دستگاه دیگر بنز ۴۷۵ می‌باشند.[۲۵۹]در روز تعداد ۱۹۹۲۰ نفر و در ماه ۵۹۷۶۶۰۰ نفر توسط اتوبوسهای سازمان اتوبوسرانی بوکان جابجا می‌شوند.[۲۶۰]

تاکسی‌رانی

در شهر بوکان بیش از یک هزار تاکسی فعال وجوددارد، که حدود ۷۵ درصد جابجائی مسافرین درون شهری را بخود اختصاص داده است، از این تعداد تاکسیهای ویژه و پلاک سفید مختص موسسات وآژانسهای تلفنی سطح شهر ۲۹۹ دستگاه و پلاک قرمز ۵۵۰ دستگاه تاکسی می‌باشند.[۲۶۱]

ورزش

فوتبال

پاس و استقلال جزو اولین تیم‌های فوتبال در قبل و بعد انقلاب در بوکان بودند.

سردار بوکان باشگاه‌ورزشی فوتبال این شهر در سال ۱۳۷۹ تاسیس شد و در سالهای ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ نایب قهرمان و قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی بوده‌است.

اکنون تنها تیم فوتبال بوکان در حال حاضر در لیگ‌های کشوری، تیم نوروز بوکان می‌باشد که در لیگ دسته سه کشور حضور دارد، همچنین این تیم در سال ۱۳۹۲ قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی شد.[۲۶۲]باشگاه نوروز در سال ۱۳۸۹ تاسیس شده است.[۲۶۳]

کوهنوردی

ورزش کوه‌نوردی در سالهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ نه‌به‌شکل امروز بلکه بیشتر در آموزشگاه‌ها به صورت گردش درحال انجام بود، اولین گروه‌های کوهنوردی به شیوه نوین در سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۰ توسط دبیرانی که از مرکز و شهرها به بوکان آمده بودند برپا شد و در سال ۱۳۶۷ نخستین هیئت کوهنوردی در این شهر آغاز به فعالیت نمود، درحال حاضر ۱۵ گروه‌کوه‌نوردی در سطح شهرستان بوکان حضور دارند و همچنین باوجود دیواره‌های سنگ نوردی در باشگاه‌ها سنگ نوردی بوکان نیز به صورت فعال زیر نظر هیات کوهنوردی بوکان به فعالیت می‌پردازند. هیات کوه‌نوردی بوکان از فعال ترین هیات‌های ورزشی در سطح استان آذربایجان غربی و ایران است.[۲۶۴]

شطرنج

هیئات شطرنج بوکان در سال ۱۳۶۸ تاسیس شده است و یکی از قطب‌های اصلی شطرنج آذربایجان غربی و کردستان بشمار می‌آید؛ شطرنج بوکان این قابلیت و توانایی را داشته که در سال ۱۳۸۹ میزبان سومین دوره مسابقات کشوری جام چی چست باحضور اساتید بزرگ شطرنج ایران و بازیکنان تیم ملی باشد.[۲۶۵] همچنین بوکان در سال۱۳۹۰ مجوز برگزاری مسابقات بین‌المللی را از فدراسیون شطرنج دریافت کرد و در این تاریخ اولین مسابقات بین‌المللی جام بوکان با حضور بازیکنان ۵کشور مختلف در هتل ایزدی این شهر برگزار گردید.[۲۶۶]

امکانات ورزشی

بوکان دارای بیش از ۱۸ باشگاه ورزشی روباز و سرپوشیده شامل سالن‌های آمادگی جسمانی، پیتلاس، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ،تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، بینت بال، ورزش‌های رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری و ووشو،فوتبال، والیبال و هندبال، زمین‌های اسکیت، اسب سواری و تیراندازی با کمان و چمن‌های طبیعی و مصنوعی و استخر شنا است.[۲۶۷]همچنین در شهر بوکان تنها یک ورزشگاه ۵ هزاری وجود دارد.

ره‌آوردها

بامیه و زولبیا، شیرینی معروف بوکان

غذاهای سنتی

مردم بوکان همانند مردم دیگر شهرهای کُردنشین ایران در فصول مختلف غذاهای گوناگون و سنتی مختص بخود را دارند که می‌توان به ئه‌سپه‌ناغ(اسفناجدلمهٔ برگ مو، گیلاخه، دۆکڵێو(آش دوغ)و که‌ڵانه اشاره نمود.[۲۶۸]

سوغات

از سوغات بوکان می‌تواند به شیرینی بامیه و زولبیا، ماهی، کلوچه‌های محلی، تخم آفتابگردان، ترشی محلی، لبنیات و میوه‌های فصلی اشاره کرد.[۲۶۹]

صنایع دستی

صنایع دستی بوکان قالی بافی، سجاده بافی، پارچه بافی، فرش دستباف، جاجیم، گلیم، کلاش (نوعی کفش کردی) و طرحهای چوبی می‌باشند.[۲۷۰]

قالی بافی یکی از مهم‌ترین صادرات صنایع دستی بوکان در آذربایجان غربی بشمار می‌رود که به خارج از ایران نیز صادر می‌شود.[۲۷۱] درهمین رابطه مجلس فرانسه با فرش قالیبافان بوکانی با ۳۵۰ متر مربع مساحت[۲۷۲] تزیین شده است.[۲۷۳]هشتادو پنج درصد فرش تولیدی این شهرستان به خارج از کشور صادر و مابقی آن نیز در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۷۴] فرش بوکان به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت است.

یادداشت

  1. در یکی از بندهای مجموع قوانین دوره قانونگذاری مجلس شورای ملی دوره هشتم در سال ۱۳۱۰، بوکان بعنوان یک قصبه ذکرشده است بدین معناکه بوکان یک آبادی بزرگ بوده است. تاریخ تاسیس اداره شهرداری این شهر مربوط به سال ۱۳۲۷ است.

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۲. 
  2. خدر فرجی راد و شورش آهنگری. «اولویت بندی الگو و شاخص‌های مدیریت و توسعه بخش مرکزی در شهرهای میانی مطالعه موردی بر روی شهر بوکان». نشریه برنامه ریزی فضایی جغرافیا، تابستان ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در چهارم آبان ۱۳۹۲ (فارسی). 
  3. «موقعیت جغرافیایی شهر بوکان». بوکان. بازبینی‌شده در دوم آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  4. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  5. «آب و هوای بوکان». اطلاعات اقلیم. بازبینی‌شده در هفتم آبان ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  7. «گزیده اطلاعات». استان آذربایجان غربی معاونت برنامه ریزی. بازبینی‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  8. «اعلام شماره جدید». مخابرات استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۴. 
  9. «شهرداران بوکان و اشنویه منصوب شدند». فارس، ۲۰بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  10. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. بازبینی‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۴. 
  11. «مشخصات پلاک خودروهای ایران». آکوفروم. بازبینی‌شده در تیر۱۳۹۲. 
  12. نینا ویکتورینا پیگولوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ۳۳.
  13. محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهای کهن اصفهان، ۳۹۶-۳۹۷-۳۹۸.
  14. شهرداری بوکان، پیشنه تاریخی بوکان، ۲-۱۱.
  15. انور سلطانی، تحقیق در مورد نام بوکان، ۱۵.
  16. «بوکان عروس آذربایجان». ایرانشهر، ۳۱ تیر۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۱بهمن (فارسی)۱۳۹۲. 
  17. «واژه بوکان». لغت نامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  18. رضاقلیخان هدایت. «فرهنگ انجمن‌آرای ناصری». کتابخانه دیجیتال نور، ۱۲۸۸ هجری قمری. بازبینی‌شده در ۲۸ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  19. ابراهیم افخمی، ۱۷۱.
  20. محمودپدرام، ۳۰-۳۵.
  21. انور سلطانی. «قڵایچی بۆکان، هه‌مان هه‌گمه‌تانهٔ کۆنه». بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (کردی). 
  22. روزنامه سلطنتی بریتانیا، جامعه، ص٦٥-١٥٨، شماره١٠، لندن(انگلیسی)
  23. روزنامهٔ سرمایه، چاپ/شماره ۳۰۰، تابستان ۱۳۸۵، صفحهٔ ۷، در گفتگو با اسماعیل یغمایی
  24. احسان یغمایی. «اهگمتانه در بوکان است نه همدان». روزنامه سرمایه، ۲۵/۷/۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  25. «تپه قلایچی مربوط به عصر آهن I- II». میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  26. «سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران». بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  27. «کشف آثار فرهنگی عصر مفرغ در تپه علی‌آباد بوکان». ۱۴دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲. 
  28. «معرفی بوکان، لیست آثار تاریخی». مرجع شهرهای ایران. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  29. «کشف آثار فرهنگی با بیش از پنج هزار سال قدمت در تپه علی‌آباد بوکان». کردپرس، ۱۳۹۲/۱۰/۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  30. خبرگزاری شبستان. «تپه باستانی قلاپچی بوکان یادگار هزاره اول قبل از میلاد ا». ارومیه، ۱۳۹۱/۵/۲۳. بازبینی‌شده در ۱۹دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  31. روزنامه سرمایه. «توضیحات یک باستانشناس درباره بوکان». ۲۵/۷/۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  32. «پیکرک سفالی یک زن در معبد قلایچی بوکان کشف شد». سازمان میراث فرهنگی ایران، ۱۳۸۵/۵/۲۵. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  33. Yousef Hassanzade. Yousef Hassanzade,Nader Farji, Parvin Qadernezhad. Introducing The Historical Monuments Of Bukan. Shomeztehran, 2006. ISBN 978-960-40-14-08. 

  34. زبان آرامی - بوکان و منابع تاریخی است، ١٩٩٨، گزارش شمارهL آکادمی پاریس کتیبه بیلیس۲۹۳-۳۰۱(انگلیسی)
  35. کتیبه بوکان آرامی: ملاحظات تاریخی. اسرائیل مجله اکتشاف در کتیبه ابیهکال(انگلیسی)
  36. «نوع معماری مانایی‌ها در قالایچی بوکان دیده شد». سازمان میراث فرهنگی ایران، ۱۳۸۳/۸/۲۱. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  37. یگانه. «کشف یک معبد سه هزار ساله در بوکان». روزنامه کیهان، پنجشنبه، مارس١٩٨٥. 
  38. زبان آرامی دستگیره بوکان: نشانه جغرافیایی توسعه یافته است، اخبار اثرلوژی، آب و برق(فرانسوی)
  39. «دو کتیبه باستانی مفقود شد!». خبرگزاری آفتاب، ۲۵ مرداد ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  40. بلاذری و ، طبری، ٤٥٥-٤٥٧.
  41. ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی. «محل نامهای مغولی در کردستان مکری». کردستان میدیا. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  42. «یک کرد ایرانی‌الاصل رییس‌جمهور عراق». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  43. نیکیتین، ٣٥٥.
  44. مردوخ، تاریخ مشاهیرکُرد جلد۲، ٣٧١-٣٧٢.
  45. محمدصمدی، تاریخچهٔ مهاباد، ١۵.
  46. مرگان، کردستان، ٤٦.
  47. محمد بهرام بیگی، ایل فراموش شده، ۶۸.
  48. نشریه خاک، تاریخ بوکان، شماره۱۳۰.
  49. رسول پیروتی. «عزیزخان مکری سردارکلّ؛ ستاره‌ای درخشان در آسمان صدارت و وزارت در عهد ناصری». ۷/۹/۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  50. ناصر علیار، ڕه‌خنه له‌سه‌ر کتێتبی بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا، ٦-٧.
  51. افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۱۴۰.
  52. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان، ۱۶۴-۱۷۹.
  53. مرگان، دانشنامه-ایرانیکا، ۴۳.
  54. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۱۲۰.
  55. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ١٥٥-١٧٥.
  56. افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۱۸۵.
  57. انور سلطانی. «هاتنی میرنورسکی بۆ بۆکان». بۆکان رۆژهه‌ڵات. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (کردی). 
  58. محمدجعفر خورموجی، تاریخ قاجار-حقایق الاخبار ناصری، ٣٩-٧٤.
  59. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٢٩.
  60. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣١.
  61. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣٢.
  62. علیار, ناصر. بوکان و تاریخ در قرن چهاردهم. بوکان، ناصر علیار ،۱۳۹۲, 1391. ISBN ‎978-964-04-9388-5. 
  63. سلطانزاده، حسین. مقدمه‌ای بر تاریخ شهر وشهرنشینی ایران در دوره پهلوی. انتشارات دانشگاه علم وصنعت، ۱۳۷۱. 
  64. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۳.
  65. بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا [بوکان در قرن بیستم]. ج. اول. کوله پشتی, 2009. ISBN ‎9786005816099. 
  66. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۴.
  67. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۵-۲۷۶.
  68. «بررسی وضعیت و مسائل آموزشی اقلیت‌های دینی در دوره مظفرالدین شاه». مجلس شورای اسلامی، ١۵بهمن١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  69. محمد رئوف توکلی، جغرافیا و تاریخ بانه- کردستان، ۲۷۴.
  70. ساوینا، نام اقوام در جغرافیای ایران، ۱۷۴.
  71. روبرت روسو، نشریه mej، ۲۹.
  72. «جمهوری مهاباد». 
  73. کریس کوچرا، جمعه، ۱۱.
  74. کریس کوچرا، جمعه، ۷.
  75. کریس کوچرا، جمعه، ۹.
  76. پیمان حریقی. «ناگفته‌های «ظهور و شکست یک جمهوری» پاسخ به مقالهٔ رادیو زمانه». کردها، یکشنبه بیستم بهمن ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در پنچم آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  77. کریس کوچرا، جمعه، ۸۶.
  78. کریس کوچرا، جمعه، ۹۲.
  79. کریس کوچرا، جمعه، ۸۲.
  80. کریس کوچرا، جمعه، ۸۰-۸۴.
  81. حسن ارفع، کردها، ۹۶.
  82. فریدون سنجر، سرزمین شگفت انگیز، ١٤٠-١٤٤.
  83. جمهوری کردستان در سال ١٩٤٦، ویلیام ایگلتون، جونیور لندن: انتشارات دانشگاه آکسفورد، ١٩٦٣(انگلیسی)
  84. انتشار از حزب دمکرات کردستان، جمهوری کردستان، ١-٣.
  85. محمدیان، رحمان. بوکان در سدهٔ بیستم. ۱۳۸۹. 
  86. عرفان قانعی، (آهنگ وفا) گفتمان تاریخی فرهنگی کردها، ١٤٩.
  87. معاون بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس خراسان رضوی. «نقش خراسانی‌ها در آزادسازی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱/۷/۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  88. احمدپوراحمد، ویژگیهاوتوزیع جغرافیایی بازسازی مناطق جنگزده استان آذربایجان غربی، ۱۷۱الی۱۷۳.
  89. «شهرستان بوکان». ویکی شهید. بازبینی‌شده در ‏۲۲ اکتبر ۲۰۱۴ (فارسی). 
  90. «ایجاد و تأسیس شهرستان بوکان و بخش سیمینه در تابعیت استان آذربایجان غربی». مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، ۲۳اسفند۱۳۶۸. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  91. «جاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان غربی». سفرمهر. بازبینی‌شده در ۲۲دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  92. «آغاز به کار نمایشگاه فرهنگ ترافیک در بوکان». فارس نیوز. بازبینی‌شده در ۲۲دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  93. زیستا، فاکتورهای جغرافیای و رشدجمعیت شهری بوکان، ١، ١٢.
  94. «برف و سرما سبب تشکیل کلونی میش مرغ‌های بوکان شد-دشتهای استیپی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۹/۲۴. بازبینی‌شده در ۲۹دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  95. جعفری، آذربایجان غربی، ٩٩، ١١٤، ١٦٨، ١٩٠، ٤٣٦.
  96. افخمی ابراهیم، مکریان-بوکان، ۶.
  97. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  98. «بوکان عروس غرب ایران». جام جم آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  99. «فهرست مناطق شکارممنوع ایران». شکاربان. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۰۲/۲۹. 
  100. «منطقه شکارممنوع سه‌کانیان بوکان». کویرها و بیابانهای ایران. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۰۲/۲۹ (فارسی). 
  101. «دریاچه هاو رودخانه‌ها». سازمان میراث فرهنگی، صنایع و گردشگری استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  102. «بررسی اهمیت و نقش رودخانهٔ سیمینه رود در توسعه بخش کشاورزی». جهادکشاورزی آذربایجان غربی، ١اردبیهشت١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  103. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۶-۵.
  104. حسن‌زاده یوسف، یادگارهای ایزیرتو، ۲.
  105. «آب و هوای بوکان»(انگلیسی)‎. وب‌گاه. بازبینی‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۳. 
  106. فرمانداری بوکان، خاک شناسی و لرزه خیزی شهرستان بوکان، ١تا٤.
  107. «کوه طرغه بوکان». آسمان بوکان، ۱۰ اسفند، ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  108. افخمی، تاریخ و ادب و فرهنگ مکریان، ۷۰.
  109. «کردی سورانی و لهجه‌های مناطق مختلف کردستان». بازبینی‌شده در تیر ١٣٩٢ (انگلیسی). 
  110. ذاکری، مصطفی، بررسی زبان کردی سورانی، مجله «نشر دانش»، سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳ (از صفحه ۶۹ تا ۷۳)
  111. محمدامین زکی بیگ، زبدهٔ تاریخ کرد و کردستان، ۲۲۷.
  112. «آشنایی با استان آذربایجان غربی». همشری آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  113. «معرفی شهربوکان». سازمان نظام کاردانی ساختمان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  114. اردشیر کشاورز، واقعیت تاریخ و ایل کلهر، ۳۶۷.
  115. «معرفی سردشت». فرمانداری سردشت. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲. 
  116. «بۆکان». کوردیپێدیا. بازبینی‌شده در ۳۰ مهر ۱۳۹۳ (کردی). 
  117. «جغرافیایی انسانی-دین و مذهب». روابط عمومی فرمانداری شهرستان بوکان. بازبینی‌شده در پنجم آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  118. حاجعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران استان آذربایجان، جلد۴-۹۸.
  119. ، سالنامه پارس، ۹.
  120. امیرخانی، غلامرضا، بررسی زمینه‌های مهاجرت یهودیان بوکان در دوره پهلوی دوم، ۱-۵.
  121. Daniel Tzadik. Religious Desputation of Imami Shiis Against Judaism in the Late E ighteen and Nineteenth Centuries. Studia Iranica, 2005. 

  122. حسن عبدی. «شناسایی اولویت‌های اقتصادی بوکان». آژانس خبری زریان، ۱۳۹۲/۵/۱۱. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  123. «سهم بوکان از صنعت آذربایجان غربی ۶٫۷ درصد است». باشگاه خبرنگاران جوان، ۱۷دی۱۳۹۲. 
  124. سۆمانه بۆکانی. «مێژووی شاری بۆکان». بۆکان، ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۴ (کردی). 
  125. «شهر شما چقدر جمعیت دارد؟». پارسینه، ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  126. «نگاهی به ظرفیت‌های سومین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی». خبرگزاری نسیم، ۲ دی ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  127. خالوندی، بهزاد. "بوکان"%20شهر%20خوانندگان%20و%20نوازندگان%20اسطوره%20ای%20/%20بهزاد%20خالوندی «بوکان شهر خوانندگان و نوازندگان اسطوره‌ای». کردپرس، ۷ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  128. خبرگزاری جمهوری اسلامی. «بوکان دومین شهر مهاجرپذیر کشور است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  129. «بوکان دارای بیشترین تعداد واحدهای نانوایی در آذربایجان غربی است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۱۳مهر ١٣٩٣ (فارسی). 
  130. رحیم فروخ نیا. «مطالعه موردی برروی شهربوکان». دانشگاه ابوعلی سینا همدان، ۲۰۰۶. بازبینی‌شده در سیزدهم مهر ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  131. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  132. «آداب و رسوم کردستان (کردها)». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  133. «بخش دوم، موسیقی کردی». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  134. «نگاهی گذرا به فرهنگ، تاریخ و آداب و رسوم مردم کردستان». خبرگزاری تقریب، شنبه۹اردیبهشت۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  135. «ویژگی‌های فرهنگی کردستان». بازبینی‌شده در ۲۲دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  136. سیدمحمدصمدی، تاریخچه مهاباد، ٤٣٦.
  137. صمدی، مهاباد، ٤٣٥.
  138. «لباس‌های میلیونی بر قامت زنان کردستان». ایسنا، شنبه۲۵آبان۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  139. «هه لپرکی ندای فرهنگ چند هزار ساله کردها». زانست ایران، ۶ بهمن ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  140. «آیین رقص کُردی در مردم کُرد». کُردتودی، ۱۵ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  141. نقشه مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان. ج. یکم. به کوشش شورش خالدی و منوچهر جهانی - قانع مجیدی. 2010. ISBN ‎9789640441510. 
  142. "بوکان"%20شهر%20خوانندگان%20و%20نوازندگان%20اسطوره%20ای%20/%20بهزاد%20خالوندی «"بوکان" شهر آواز و موسیقی اصیل کردی». کُردپرس، ۳۹۱/۱۲/۷. بازبینی‌شده در ۲۳دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  143. «آنتولوژی داستان کوتاه کردستان ایران». کتاب نیوز، ۱۳۸۹/۰۴/۲۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  144. «مراسم بزرگداشت عباس حقیقی شاعر کرد در بوکان برگزار شد». خبرگزاری زریان. بازبینی‌شده در ۳۰دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  145. «مدرسین آموزشکدهٔ زبان کردی تجلیل شدند». کُردپرس، ۱۳۹۱/۱/۴. بازبینی‌شده در ۳۰دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  146. «مردم کُرد». بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (کردی). 
  147. «کلید قفل سینما وحدت بوکان پیدا شد». زریان، ۱۳۹۱/۱۱/۲۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۳/۱ (فارسی). 
  148. «تلنگرهای بیداری بر آوای خفته سینما وحدت شهرستان بوکان». شهرداری بوکان، ۱۳۹۳/۰۲/۰۲. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۰۳/۰۱ (فارسی). 
  149. «بوکان همچنان بدون سینما می‌ماند». خبرآنلاین، ۱ بهمن ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۰۳/۰۱ (فارسی). 
  150. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۶.
  151. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۵.
  152. «اطلاعات مدارس در سال تحصیلی». مدیریت آموزش و پرورش شهرستان بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  153. «مدارس و دبیرستانهای بوکان». فرمانداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  154. «٧٠٠ میلیون ریال کتاب از سوی بنیاد علوی به دانش آموزان بوکان اهدا شد». ۲۶دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  155. «ساختمان جدید دانشگاه علمی و کاربردی بوکان به بهره‌برداری رسید». هفته نامه سفید، ۲۲اردبیهشت۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  156. «کمبود هیئت علمی ادامه کار دانشکده پرستاری بوکان را تهدید می‌کند». تسنیم، ۱۸دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  157. «دانشگاه پیام نور بوکان رتبه دوم قبولی در مقطع کارشناسی را دارد». کردپریس، ۱۳۹۰/۲/۲۷. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  158. «افتتاح ساختمان اتاق اصناف و ساختمان اداری آموزشی دانشگاه علمی- کاربردی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۱۱/۱۸. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  159. «دانشگاه آزاد اسلامی بوکان -آمارنامه». فرمانداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  160. بوکان. «محمدحسین خان مکری». بازبینی‌شده در ۲۹مهر۱۳۹۳ (فارسی). 
  161. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۹.
  162. «نگاهی به زندگی و تلاشهای دینی و اصلاحی عالم فرزانه ملاعبدالله هادی افخم‌زاده». اصلاح، ۲۹شهریور۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  163. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۴۴.
  164. «تخصیص ۱۰۰ میلیون ریال اعتبار به کتابخانه‌های بوکان». فارس، ۱۳۹۳/۵/۱۱. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  165. «وجود ۳۰ هزار نسخه کتاب در کتابخانه مرکزی بوکان». فارس، ۱۳۹۲/۱۲/۱۲. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  166. «عضویت ۳ هزار و ۷۰۰ نفر در کتابخانه‌های عمومی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  167. «تعداد اعضای کتابخانه‌های بوکان نسبت به جمعیت پایین است». فارس، ۱۳۹۳/۴/۳. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  168. «وجود ۶۵۰۰۰ جلد کتاب در کتابخانه‌های بوکان». خبرگزاری فارس، ۵/۸/۱۳۹۳. بازبینی‌شده در نهم آبان ١٣٩٣ (فارسی). 
  169. «رتبه سوم صنعت آذربایجان غربی». اروم آنلاین، ۱دی۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  170. «شرکت ماشین سازی بوکان». بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  171. «به منظور حل مشکلات صاحبان صنایع در بوکان جلسه‌ای با حضور مسئولان استانی تشکیل گردید». فرمانداری بوکان، ۲۱دسامبر۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  172. «یک کارگاه صنعتی در بوکان به بهره‌برداری رسید». ایرنا، ۲۴بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  173. «بوکان به رتبه ۳ صنعت آذربایجان غربی ارتقاء پیدا کرد». تسنیم، ۳۰آذر۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  174. «بوکان». اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۸ اردبیهشت ۱۳۹۳ (فارسی). 
  175. «فاز دوم کارخانه سیمان بوکان افتتاح شد». ایسنا، شنبه۱۸آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  176. «گام‌های بلند آذربایجانغربی در تولید و صادرات سیمان». سیمان ایران. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  177. «کارخانه بزرگ سیمان کاوان بوکان افتتاح شد». خبرگزاری برنا، شنبه۱۸آذر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  178. «افتتاح کارخانه سیمان سردار بوکان». پایگاه اطلاع رسانی صنایع سیمان ایران، ۱۹بهمن۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  179. «واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان به عنوان واحد نمونه کشوری در سال ۱۳۹۳ انتخاب شد». فرمانداری بوکان، ۱۹ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۳۰ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  180. «کارخانه قند بوکان هنوز کلنگ زنی نشده است». عرش نیوز، ۲ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  181. «استخراج سنگ‌های معدنی از ۱۹ معدن در بوکان». فارس. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  182. «نساجی خاتم‌الانبیا بوکان به دلیل قطع آب، برق و تلفن تعطیل شد». شبکه اینترنتی آفتاب، ۲۵اردیبهشت۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۹بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  183. «هوای بوکان بعد از ۲ روز وقفه دوباره غبارآلود شد». کُردپرس، ۱۳۹۱/۳/۵. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  184. «آلودگی هوا در بوکان به هفت برابر حد مجاز». پرتال تخصصی بهداشت و ایمنی، ۲۵اردبیهشت۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  185. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۱۰۱.
  186. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۹۶.
  187. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری باتاکید بربازیافت زباله مطاله موردی؛ شهربوکان، ۹۸.
  188. «بوکان علی‌رغم پرآب بودن، دچار مشکل تامین آب است». ایسنا، چهارشنبه۱۱مرداد١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  189. «وعده‌های آبکی، مانع از رسیدن آب به خانه‌های بوکانی‌ها». دانا، ١٣٩٢/٦/٧. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  190. «انتقاد نماینده بوکان از وضعیت آب آشامیدنی و راه‌های این منطقه». ایسنا، چهارشنبه ۲۹ آبان ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  191. «سد شهید کاظمی بوکان سرریز شد». خبرگزاری فارس، ١٣٩١/١/٣٠. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  192. «بحران کم آبی بوکان جدی است». کردپرس، ۱۳۹۱/۸/۲۷ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  193. «آبرسانی به بوکان زیر سایه کمبود اعتبارات/وعده احداث خط انتقال جدید آب». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۲/۱۰/۱۷ (فارسی). بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  194. افشین حکیمی، تحلیل پایداری شهری در سکونتگاه‌های غیره رسمی شهر بوکان، ۱-۵.
  195. «حسن قزلجی، خانواده قزلجی، نشریات کردی». راه‌توده. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (کردی). 
  196. دفترسیاسی حزب دمکرات کردستان ایران، تاریخچهٔ روزنامه نگاری کردی در کردستان، ١-٣.
  197. کردستان میدیا. «سمینار ویژهٔ روزنامهٔ کردستان و آگری». حزب دمکرات کردستان ایران، ۱۰اسفند۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲. 
  198. صمدی، تاریخ مهاباد، ٢٢٠.
  199. صمدی، تاریخ مهاباد، ٢٢١-٢٢٢.
  200. «محمد قسیم عثمانی پیروز انتخابات مجلس نهم در بوکان شد». پارسینه، ۱۳اسفند۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  201. «ایجاد و تأسیس شهرستان بوکان و بخش سیمینه در تابعیت استان آذربایجان غربی». مرکزپژوهشهای مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  202. «فرمانداری بوکان به فرمانداری ویژه ارتقاء یافت». فرمانداری بوکان، ۱۷/۲/۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  203. «مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی». پرتال اداره میراث فرهنگی آذربایجان غربی، نگارش٣١شهریور ماه١٣٨٩. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  204. ابراهیم افخمی، تاریخ ادب مکریان، ٨٨.
  205. «سد بوکان». تیشینه. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  206. «سد شهید کاظمی بوکان (زرینه رود)». شرکت مدیریت منابع آب ایران (فارسی). 
  207. «دریاچه کوروش کبیر». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲. 
  208. «سد شهید کاظمی بوکان در پی بارندگی‌های اخیرسرریز شد». پورتال استانداری آذربایجان غربی (فارسی). 
  209. «در مراسمی با حضور وزیر نیرو، طرح افزایش ارتفاع سد شهید کاظمی بوکان به بهره‌برداری رسید». شبکه خبری آب ایران (فارسی). 
  210. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  211. «اولین پارک بانوان شهرستان بوکان افتتاح شد». پرتال شهرداری بوکان، ۱۳۹۰/۰۳/۰۸. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  212. «کوه رش (کوه سیاه) و مسیر روستای کوسه روکردار بازدیدمسافرین نوروزی». کانی پرس. بازبینی‌شده در چهار نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). 
  213. «مجتمع گردشگری کوه سیاه بوکان». پایگاه اطلاعاتی بوکان. بازبینی‌شده در چهار نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). 
  214. «ساقط شدن دست سودجویان از حریم حقیقی و حقوقی کوه سیاه». شهرداری بوکان، ۲۱ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در چهارده آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  215. ک‍دخ‍دا م‍ح‍م‍دی، ام‍ی‍ر، طراح‍ی م‍رک‍ز ش‍ه‍ر ق‍دی‍م ب‍وک‍ان ب‍ات‍اک‍ی‍د ب‍رس‍ه ش‍اخ‍ص (ح‍وض‍خ‍ان‍هٔ ب‍زرگ، مسجدجامع بوکان و ق‍ل‍ع‍هٔ س‍ردار)، ۱تا۶.
  216. صدقی بوکانی، ناصر، بوکان، ۱.
  217. اسماعیل علی‌اکبری، گسترش کالبدی شهر بوکان و اثرات آن در دگرگونی کاربری اراضی پیرامون (در دوره ۱۳۸۵-۱۳۳۵)، ۱۵۵الی۱۷۵.
  218. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹.
  219. اصغر ضرابی، جمال محمدی و شورش آهنگری. «تحلیل مدیریت مواد زائد جامد شهری، با تأکید بر بازیافت زباله (مطالعه موردی؛ شهر بوکان)». مجلهٔ جغرافیا و برنامه ریزی محیطی/شماره ۴۸، زمستان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در دهم آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  220. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  221. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریا-بوکان، ۸۰-۸۱.
  222. دفترآمار و فناوری اطلاعات، آمار درجه، جمعیت و سال تاسیس شهرهای کشور بر اساس سرشماری جمعیت سال١٣٨۵ و برآورد جمعیتی سال٩٠، ۴.
  223. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۳۳.
  224. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٢.
  225. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٣.
  226. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨١.
  227. «بررسی نقش بیمارستان شهید قلی پور بوکان در رفع نیازهای منطقه». مگ ایران. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  228. «بیمارستان بوکان سال ٩٢ بهره‌برداری می‌شود». بازبینی‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  229. «تنها بیمارستان بوکان از امکانات کافی برخوردار نیست». زنان نیوز، ١٣٩٢/١٠/٣٠. بازبینی‌شده در ۱٧بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  230. حسن یوسف زاده، یادگارهای ایزیرتو، ۱و۲.
  231. «بوکان ٨٠ اثر تاریخی ثبت شده دارد». خبرگزاری فارس، ۱۳۹۱/۴/۱۲. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  232. «غار قلایچی باعمیق ترین چاه ایران». غارنوردی ایران. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  233. «گزارش ششمین گردهمایی غارنوردان درغار قلایچی "عمیق‌ترین چاه ایران». انسان‌شناسی و فرهنگ، ١٦مرداد١٣٨٩. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  234. «تپه قلایچی». راستخون. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  235. «نصب تابلوی سر در آرامگاه سرداران مکری از طرف موسسه فرهنگی ادب». کُردپرس، ۱۳۹۱/۱/۹. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  236. «مقبره بزرگان آذربایجان غربی». تیبان. بازبینی‌شده در ۱۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  237. «گورستان سرداران موکری». راهنمایی ایرانگردی. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  238. «مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک». بوکان مکری. بازبینی‌شده در ۳۰ مهر ۱۳۹۳ (فارسی). 
  239. شورش خالدی، گردشگری بوکان، جدول٢چپ.
  240. «مسجد حمامیان». سایت جامع گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  241. «مسجدحمامیان». ایران۹۹. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  242. «بدنه مسجد جامع بوکان مرمت شد». میراث آریا، ۱۸مهر۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  243. «مسجدجامع بوکان». پرتال بزرگ گردشگری ایران و جهان. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  244. روزنامه اعتمادشماره ۲۲۴۳ به تاریخ ۱/۶/۹۰، صفحه ۱۳ (جامعه)
  245. اسماعیل سرخ. «سرنوشت قلا سردار و نگاههای نگران به آن». زریان، ۱۳۹۱/۹/۲۰. بازبینی‌شده در ۱۳۹۳/۳/۱ (فارسی). 
  246. شهرداری بوکان، عمران وتوسعه شهری، ۱۰.
  247. «جلسه شورای ترافیک بوکان». صداوسیمای مرکز آذربایجان غربی، دوشنبه پنجم آبان ١٣٩٣. بازبینی‌شده در ششم آبان ۱۳۹۳. 
  248. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ٩.
  249. «مسافت مسیر جاده‌ای بوکان به ارومیه و فاصله و مسیر جاده بوکان به مراکز استانها». بهراه، ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۹ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  250. «مطالعه و اجرای خط راه آهن از مراغه به غرب کشور از طریق بوکان». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 
  251. «مذاکرات نماینده بوکان در مجلس شورای اسلامی». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۹ خرداد ۱۳۹۳ (فارسی). 
  252. «وزارت راه مکلف به تسریع در تکمیل راه آهن ارومیه-مراغه شد». پایگاه‌اطلاع رسانی دولت، ۱۳۸۹/۵/۳۱. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  253. «بهره‌برداری ترمینال مسافربری بوکان». معاونت عمرانی استانداری آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۳دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  254. «پایانه بین شهری بوکان افتتاح شد». کُردپرس، ۱۳۹۰/۶/۳۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی ۱۳۹۳ (فارسی). 
  255. «ساخت جایگاه C.N.G در محوطه ترمینال شهر بوکان». زریان، ۱۳۹۱/۴/۳۱. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  256. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱.
  257. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۳.
  258. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۲.
  259. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۹.
  260. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱۰.
  261. «تعداد تاکسی‌ها و سهم آنها در جابجایی مسافران در شهر بوکان». سازمان تاکسرانی بوکان. بازبینی‌شده در ۲۳دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  262. تیم فوتبال نوروز بوکان قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی شد «تیم نوروز بوکان قهرمان لیگ برتر فوتبال آذربایجان غربی شد». اصلاح وب. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  263. «یادی از پیشکسوتان فوتبال بوکان به زبان تصویر». زریان، ۱۳۹۲/۹/۲. بازبینی‌شده در ۱۱بهمن ۱۳۹۲ (فارسی). 
  264. شورش خالدی، گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ١ کوه‌نوردی.
  265. «پایان سومین دوره جام چی چست». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۱۴بهمن۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۹بهمن۱۳۹۲. 
  266. «آغاز نخستین دوره جام بوکان». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۳۰آبان۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۹بهمن۱۳۹۲ (فارسی). 
  267. غفورشیخی، نشریه صدای آشنا، شماره ۹۸، ۳.
  268. «معرفی غذاهای سنتی کُردی». آسمان بوکان. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  269. «سوغات بوکان». اطلاع رسانی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۲دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  270. «صنایع دستی بوکان». فرمانداری بوکان، معرفی شهرستان، صنایع دستی. بازبینی‌شده در ۱۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  271. ایرنا. «سالانه ۵۲ هزار مترمربع فرش و تابلو فرش در بوکان تولید می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  272. «فرش دست بافت۱۲۰ متری سفارشی کشور عمان، در بوکان برش زده شد». خبرگزاری موج، ۱۱بهمن۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶دی۱۳۹۲ (فارسی). 
  273. «تالار مجلس فرانسه با فرش هنرمندان بوکانی تزیین می‌شود». میراث آریا، ۱۴اردبیهشت۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶دی ۱۳۹۲ (فارسی). 
  274. «۴۲ هزار متر مربع فرش سالانه در بوکان تولید می‌شود». ایرنا، ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳ (فارسی). 

منابع

فارسی

  • پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا. شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان. ترجمهٔ عنایت الله رضا. تهران، بیستم بهمن ۱۳۸۷. شابک ‎۹۷۸۶۴۴۴۵۱۰۹۶. 
  • روژبیانی، محمدجمیل. فرمانروای مکریان در کردستان از دوران باستان تا عصر قاجار. چاپ اول. تهران، ۱۳۸۱. شابک ‎۹۶۴۶۸۷۶۱۰۲. 
  • حسن‌زاده، یوسف. یادگارهای ایزیرتو-بوکان. چاپ اول. تهران: شومیز، ۱۳۸۶. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۴۰۱۴۰۸. 
  • محمدی، آیت. سیری در تاریخ سیاسی کُرد، به انضمام پیشینه تاریخی کُردهای قم. چاپ سوم. تهران-پرسمان، تابستان ۱۳۹۰. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۲۸۳۵۱۳۳. 
  • ساوینا. نام اقوام در جغرافیای ایران. ترجمهٔ حسین مصطفوی گرو. تهران، پاییز ۱۳۸۰. 
  • دومورگان، ژاک ژان ماری. جغرافیای غرب ایران. ترجمهٔ کاظم ودیعی. چاپ دوم. تبریز: نشرچهر، ۱۳۳۸. 
  • مهریار، محمد. فرهنگ جامع نامها و آبادیهای کهن اصفهان. چاپ اول. اصفهان، ۱۳۸۷. شابک ‎۱۲۲۲۶۱۹۹۶۴۹۷۸. 
  • زکی بیگ، محمدامین. زبده تاریخ کرد و کردستان. تهران: توس، زمستان ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۳۱۵۵۶۵۰. 
  • خضری، سعید. جغرافیای تاریخی موکریان در چهار سده اخیر، شمارهٔ ۹۲. تهران، بهار ۱۳۸۸. 
  • ارفع، حسن. کردها: یک بررسی تاریخی و سیاسی. چاپ اول. تهران، ۱۳۸۷. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۶۸۷۶۲۵۵. 
  • سلطانزاده، حسین. مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. چاپ اول. تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، فروردین ۱۳۶۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۷۸۳۷۷۴. 
  • افخمی، ابراهیم. تاریخ فرهنگ و ادب مکریان-بوکان. چاپ اول. سقز: محمدی، ۱۳۶۴. 
  • اورویل، ویلیام. سرزمینی شگفت انگیز و مهربان و دوستداشتنی. ترجمهٔ فریدون سنجر. چاپ اول. تهران: گوتنبرگ، ۱۳۷۷. شابک ‎۹۶۴۶۰۰۶۲۷۲. 
  • صمدی، سیدمحمد. ضمیمه کتاب نگاهی به تاریخ مهاباد. چاپ اول. مهاباد: رهرو، ۱۳۸۰-۱۳۸۱. شابک ‎۹۶۴۶۸۰۶۳۰۹. 
  • بهرام بیگی، محمد. ایل فراموش شده. چاپ اول. بوکان: آراس، ۱۳۹۲. شابک ‎۹۷۸۶۰۰۵۸۵۶۷۲۹. 

کردی

  • علی یار، ناصر. ڕه‌خنه له کتیبی بۆکان له‌سدهٔ بیستم دا). چاپ اول. تهران، ۱۳۹۲. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۴۹۳۸۸۵. 
  • محمدیان، رحمان. بۆکان له‌سدهٔ بیستم دا. چاپ اول. تهران: کوله‌پشتی، تابستان ۱۳۸۹. شابک ‎۹۷۸۶۰۰۵۸۱۶۰۹۹. 

انگلیسی

برای مطالعه بیشتر

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد بوکان اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikibooks در میان کتاب‌ها از ویکی‌کتاب
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر
Search Wikispecies در میان گونه‌ها از ویکی‌گونه
Search Wikivoyage در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر

مراکز شهری