مرتضی علم‌الهدی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سید مرتضیٰ
دانشمند بزرگ شیعه
شناسنامه
نام کامل ابوالقاسم علی بن حسین بن موسیٰ
لقب سید مرتضیٰ علم‌الهدیٰ
نسب موسوی
زادروز ۳۴۴ یا ۳۴۵ خورشیدی
۳۵۵ هجری قمری
زادگاه بغداد، عراق
تاریخ درگذشت ۴۲۳ خورشیدی
۴۳۶ هجری قمری
محل درگذشت بغداد، عراق
آرامگاه کربلا، عراق
خویشاوندان سرشناس سید رضی (برادر)
دین اسلام
مذهب شیعهٔ دوازده امامی
اطلاعات سیاسی
پست‌ها فقیه بزرگ شیعه
استادان شیخ مفید، شیخ صدوق
شاگردان شیخ توسی

ابوالقاسم علی بن حسین بن موسیٰ، مشهور به سید (شریف، شیخ) مرتضیٰ علم‌الهدیٰ، (۳۵۵ - ۴۳۶ ه. ق) از فقیهان برجستهٔ شیعه است. او برادر سید رضی -گردآور نهج‌البلاغه- و از شاگردان شیخ مفید و شیخ صدوق بوده‌است[۱]. او در بغداد متولد شد و در همان جا فوت کرد. پیکر او در کربلا در جوار مزار حسین بن علی دفن است.[۲]

داستان آغاز تحصیل[ویرایش]

گویند شیخ مفید در رویا دید که فاطمه زهرا حسنین را پیش او آورده است و می‌فرماید: «یا شَیخ عَلِّمهُما الفقه» (به ایشان فقه آموز). فرداصبحِ همان شب، فاطمه مادر سید مرتضی و سید رضی، دو پسر خود را که در آن موقع خردسال بوده‌اند پیش شیخ آورده. فاطمه مادر کودکان، همان عبارت مذکور در رویا را به زبان آورده گفت:

«ای شیخ ایشان پسران من اند، این‌ها را پیش تو آورده‌ام که فقه تعلیمشان دهی.»[۳].

شاگردان[ویرایش]

شیخ توسی، قاضی ابن‌البراج، ابوالصلاح حلبی، ابوالفتح کراجکی، سالار عبدالعزیز دیلمی و ده‌ها نظیر این بزرگان را در حوزهٔ درسی‌اش تربیت نمود.

او علوم متنوعی تدریس میکرده‌است و هر یک از شاگردان او شهریهٔ معینی داشته‌اند، چنان که شیخ طوسی ماهی دوازده دینار اشرفی (طلای هژده نخود) و قاضی ابن‌البراج ماهی هشت دینار و دیگر دانش‌آموزان را فراخور حال خود شهریه می‌داده‌است.

لقب علم‌الهدیٰ(پرچم هدایت)[ویرایش]

ابوسعید محمد بن حسین وزیر القادر بالله (خلافت ۳۸۱-۴۲۲) در سال ۴۲۰ بیمار شد. شبی در خواب دید که امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) به او می‌فرماید:«به علم‌الهدی بگو برای تو دعا کند تا از بیماری بهبود یابی.» وزیر گفت:«ای امیرالمؤمنین، علم‌الهدیٰ کیست؟» فرمود: «علی بن حسین موسوی است.» چون از خواب برخاست، نامه‌ای به سید مرتضیٰ نوشت که برای او دعا کند و در آن نامه او را علم‌الهدیٰ خواند.

سید مرتضی در ابتدا از قبول این لقب امتناع می‌ورزید تا آن که خلیفه پیام فرستاد که شایسته است لقبی را که جدت داده‌است بپذیری و ابا نکنی. القادر بالله حکم رسمی کرد که همه چه دیوان‌سالاران دربار و چه عامهٔ مردم او را با این لقب بخوانند و این گونه ملقب به «علم الهدی» گردید.[۴]

سید مرتضی در نگاه دیگران[ویرایش]

مهارت علمی او در فقه، کلام و ادبیات زبان‌زد بود. او مدت سی سال امیر حاج و حرمین و نقیب‌الاشراف و قاضی‌القضات و مرجع شکایت‌های مردم بوده‌است. علامه حلی در کتاب «خلاصه» دربارهٔ اوگوید:

«علم الهدی رکن امامیه و معلم ایشان بوده و مصنفات او تا زمان حاضر که ۶۹۳ هجرت می‌باشد، محل استفاده آن فرقه حقه می‌باشند.»[۵]

شیخ عزالدین احمد بن مقبل گوید:

«اگر کسی سوگند یاد کند که علم‌الهدی در علوم عربیه داناتر از خود عرب بوده، دروغ نگفته و گناهی نکرده‌است.»[۶]

ابن خلکان، یکی از مورخان اهل سنت درباره او می‌گوید:

«فضائل وی بسیار و تالیفات او در دین و احکام مسلمین شاهد صادق است بر این که شاخهٔ آن شجره بوده و از اهل آن خانواده جلیل می‌باشد.»

ابن اثیر در کامل التواریخ، یافعی در مرآة الجنان، سیوطی در طبقات، خطیب بغدادی در تاریخ بغداد و ابن کثیر شامی و دیگران، همگی از سید مرتضی با بهترین عبارت‌ها یاد کرده‌اند و علم و فضیلت و دانش او را ستوده‌اند.

یکی از استادان ادبیات مصر می‌گوید: «من از کتاب غرر و درر سید مرتضی مسایلی را استفاده کردم که در هیچ یک ازکتاب‌های دیگر نحویان به دست نیاورده‌ام.»[۷]

آثار[ویرایش]

عمدهٔ اثار او در باب فقه و اصول فقه است:

  1. الانتصار
  2. جمل العلم و العمل
  3. الذریعه فی اصول الشریعه (در اصول فقه)
  4. المحکم و المتشابه
  5. المختصر
  6. ما تفردت به الامامیة من المسائل الفقهیه
  7. المصباح
  8. الناصریات

همچنین «امالی»، «جواب الملاحدة فی قدم العالم»، «درر الفوائد»

پی‌نوشت‌ها و منبع‌ها[ویرایش]

پایگاه حوزه نت

  1. آشنایی با علوم اسلامی، ص 299.
  2. ریحانة الادب، ج ۴، ص ۱۹۰- رجال نجاشی، ص ۲۶۱، کد معرفی ۶۴۸. علاوه بر منابع فوق می‌توان به «ادب المرتضی» تالیف دکتر عبدالرزاق، و معجم‌المؤلفین، تالیف عمر رضاکحاله، ج ۷ مراجعه نمود. ایشان در یکی از خانواده‌های محترم سادات بغداد به دنیا آمد که از جانب پدر و مادر نسبی شریف داشت. نام اصلی‌اش علی بود که فرزند حسین، فرزند موسی، فرزند محمد، فرزند موسی، فرزند ابراهیم، فرزند امام موسی بن جعفر علیه‌السلام است. «علم الهدی»، «ذو الثمانین»، «ذو المجدین» و «شریف مرتضی» از القابش است.
  3. ریحانة الادب، ج 4، ص 185.
  4. روضات، ص 575
  5. ریحانة الادب، ج 4، ص۱۸۳ تا۱۹۰، چاپ دوم، کتابفروشی خیام، تبریز، چاپ شفق
  6. مجله مکتب اسلام، سال اول، شماره 4.
  7. ریحانة الادب، ج 4، ص 184.

پیوند به بیرون[ویرایش]