آیه تطهیر

شیعه

عقاید
اصول	توحید • نبوت • معاد یا قیامت عدل • امامت
فروع	نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف • نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجسته	مهدویت: غیبت (غیبت صغری، غیبت کبری)، انتظار، ظهور و رجعت • بداء • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوم	محمد • فاطمه • علی • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • عسکری • مهدی
صحابه	سلمان فارسی • مقداد بن اسود • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارث زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
علما	روحانیان شیعه
مکان‌های متبرک
مکه مکرمه و مسجد الحرام • مدینه منوره، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجد الاقصی • نجف اشرف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلای معلی و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد مقدس و حرم علی بن موسی‌الرضا دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه  • شیراز و شاه چراغ • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و شاه عبدالعظیم مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر • محرّم (سوگواری محرم)، تاسوعا، عاشورا و اربعین)  • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه  • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه • قتل عثمان • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • حدیث کساء • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه کتب اربعه: الاستبصار • الکافی • تهذیب‌الاحکام • من‌لایحضره‌الفقیه مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد وسائل الشیعه • بحار الأنوار • الغدیر • مفاتیح الجنان مجمع البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیان • زیدیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

آیه تطهیر، بخشی از آیه ۳۳ از سوره احزاب قرآن کریم است. شیعیان معتقدند که این آیه درباره اصحاب کساء است. چنان که ابوسعید خدری از پیامبر (ص) روایت کرد که فرمود این آیه درباره ٔ پنج تن: خودم، علی،فاطمه ،حسن و حسین است.

آیه تطهیر و ترجمه آن

• (به عربی: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكمُ‏ْ تَطْهِيرًا)‏
• خداوند فقط میخواهد پلیدی وگناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شمارا پاک سازد.

تفسیر آیه تطهیر در منابع شیعی

تفسر آیه تطهیر در تفسیر نمونه

تفسیرنمونه ذیل آیه تطهیر چنین می آورد:

تعبير به انما كه معمولا براي حصر است ، دليل بر اين است كه اين موهبت ويژه خاندان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) است .

جمله يريد اشاره به اراده تكويني پروردگار است ، و گرنه اراده تشريعي ، و به تعبير ديگر لزوم پاك نگاهداشتن خويش ، انحصاري به خاندان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) ندارد ، و همه مردم بدون استثناء به حكم شرع موظفند از هر گونه گناه و پليدي پاك باشند .

ممكن است گفته شود اراده تكويني موجب يكنوع جبر است ، ولي با توجه به بحثهائي كه در مساله معصوم بودن انبياء و امامان داشته ايم پاسخ اين سخن روشن مي شود و در اينجا بطور خلاصه مي توان گفت : معصومان داراي يكنوع شايستگي اكتسابي از طريق اعمال خويشند ، و يكنوع لياقت ذاتي و موهبتي از سوي پروردگار ، تا بتوانند الگو و اسوه مردم بوده باشند .

به تعبير ديگر معصومان به خاطر تاييدات الهي و اعمال پاك خويش ، چنان هستند كه در عين داشتن قدرت و اختيار براي گناه كردن به سراغ گناه نمي روند درست همانگونه كه هيچ فرد عاقلي حاضر نيست ، قطعه آتشي را بر دارد و به دهان خويش بگذارد با اينكه نه اجباري در اين كار است و نه اكراهي ، اين حالتي است كه از درون وجود خود انسان بر اثر آگاهيها و مبادي فطري و طبيعي مي جوشد ، بي آنكه جبر و اجباري در كار باشد . واژه رجس به معني شيء ناپاك است خواه ناپاك از نظر طبع آدمي باشد يا به حكم عقل يا شرع و يا همه اينها . و اينكه : در بعضي از كلمات ، رجس به معني گناه يا شرك يا بخل و حسد و يا اعتقاد باطل و مانند آن تفسير شده ، در حقيقت بيان مصداقهائي از آن است ، و گرنه مفهوم اين كلمه ، مفهومي عام و فراگير است ، و همه انواع پليديها را به حكم اينكه الف و لام در اينجا به اصطلاح الف و لام جنس است شامل مي شود . تطهير به معني پاك ساختن و در حقيقت تاكيدي است بر مساله اذهاب رجس و نفي پليديها ، و ذكر آن به صورت مفعول مطلق در اينجا نيز تاكيد ديگري بر اين معني محسوب مي شود .

و اما تعبير اهل البيت به اتفاق همه علماي اسلام و مفسران ، اشاره به اهلبيت پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) است ، و اين چيزي است كه از ظاهر خود آيه نيز فهميده مي شود ، چرا كه بيت گرچه به صورت مطلق در اينجا ذكر شد ، اما به قرينه آيات قبل و بعد ، منظور از آن ، بيت و خانه پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) است . اما اينكه مقصود از اهل بيت پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) در اينجا چه اشخاصي مي باشد ؟ در ميان مفسران گفتگو است ، بعضي آن را مخصوص همسران پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) دانسته اند ، و آيات قبل و بعد را كه در باره ازواج رسول خدا (صلي الله عليهوآلهوسلّم) سخن مي گويد ،قرينه اين معني شمرده اند.

ولي با توجه به يك مطلب ، اين عقيده نفي مي شود و آن اينكه ضميرهائي كه در آيات قبل و بعد آمده عموما به صورت ضمير جمع مؤنث است ، در حالي كه ضمائر اين قسمت از آيه ( انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهر كم تطهيرا ) همه به صورت جمع مذكر است ، و اين نشان مي دهد معني ديگري در نظر بوده است . لذا بعضي ديگر از مفسران از اين مرحله گام فراتر نهاده و آيه را شامل همه خاندان پيامبر اعم از مردان و همسران او دانسته اند .

از سوي ديگر روايات بسيار زيادي كه در منابع اهل سنت و شيعه وارد شده معني دوم يعني شمول همه خاندان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) را نيز نفي مي كند و مي گويد : مخاطب در آيه فوق منحصرا پنج نفرند : پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) ، علي (عليه السلام) و فاطمه (عليهاالسلام) و حسن (عليه السلام) و حسين (عليه السلام) . با وجود اين نصوص فراوان كه قرينه روشني بر تفسير مفهوم آيه است تنها تفسير قابل قبول براي اين آيه همان معني سوم يعني اختصاص به خمسه طيبه است .

تنها سؤالي كه در اينجا باقي مي ماند اين است كه چگونه در لابلاي بحث از وظايف زنان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) مطلبي گفته شده است كه شامل زنان پيامبر (صلي الله عليهوآلهوسلّم) نمي شود . پاسخ اين سؤال را مفسر بزرگ مرحوم طبرسي در مجمع البيان چنين مي گويد : اين اولين بار نيست كه در آيات قرآن به آياتي برخورد مي كنيم كه در كنار هم قرار دارند و اما از موضوعات مختلفي سخن مي گويند ، قرآن پر است از اين گونه بحثها ، همچنين در كلام فصحاي عرب و اشعار آنان نيز نمونه هاي فراواني براي اين موضوع موجود است.

تفسر آیه تطهیر در تفسیر المیزان

تفسیرالمیزان ذیل آیه تطهیر چنین می آورد:

انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا كلمه انما در آيه انحصار خواست خدا را مي‏رساند ، و مي‏فهماند كه خدا خواسته كه رجس و پليدي را تنها از اهل بيت دور كند ، و به آنان عصمت دهد ، و كلمه اهل البيت چه اينكه صرفا براي اختصاص باشد ، تا غير از اهل خانه داخل در حكم نشوند ، و چه اينكه اين كلمه نوعي مدح باشد ، و چه اينكه نداء ، و به معناي اي اهل بيت بوده باشد ، علي اي حال دلالت دارد بر اينكه دور كردن رجس و پليدي از آنان ، و تطهيرشان ، مساله‏اي است مختص به آنان ، و كساني كه مخاطب در كلمه عنكم - از شما هستند . بنابر اين در آيه شريفه در حقيقت دو قصر و انحصار بكار رفته ، يكي انحصار اراده و خواست خدا در بردن و دور كردن پليدي و تطهير اهل بيت ، دوم انحصار اين عصمت و دوري از پليدي در اهل بيت . حال بايد ديد اهل بيت چه كساني هستند ؟ بطور مسلم فقط زنان آن جناب اهل بيت او نيستند ، براي اينكه هيچگاه صحيح نيست ضمير مردان را به زنان ارجاع داد ، و به زنان گفت عنكم - از شما بلكه اگر فقط همسران اهل بيت بودند ، بايد مي‏فرمود : عنكن ، بنابر اين ، يا بايد گفت مخاطب همسران پيامبر و ديگران هستند همچنان كه بعضي ديگر گفته‏اند : مراد از اهل البيت ، اهل بيت الحرام است ، كه در آيه ان اولياؤه الا المتقون آنان را متقي خوانده ، و بعضي ديگر گفته‏اند : مراد اهل مسجد رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) است ، و بعضي گفته‏اند : همه آن كساني است كه در عرف جزو خاندان آن جناب به شمار مي‏روند ، چه همسرانش ، و چه خويشاوندان و نزديكانش ، يعني آل عباس ، آل عقيل ، آل جعفر ، و آل علي ، و بعضي ديگر گفته‏اند : مراد خود رسول خدا (ص) و همسران اوست ، و شايد آنچه به عكرمه و عروه نسبت داده‏اند همين باشد ، چون آنها گفته‏اند : مراد تنها و تنها همسران رسول خدا (ص) است .

تا اينكه مخاطب همچنانكه بعضي ديگر گفته‏اند : غير از همسران آن جناب هستند و خطاب در عنكم - از شما متوجه اقرباي رسول خدا (ص) است ، يعني آل عباس ، آل علي ، آل عقيل ، و آل جعفر . و به هر حال ، مراد از بردن رجس و تطهير اهل بيت تنها همان تقواي ديني ، و اجتناب از نواهي ، و امتثال اوامر است ، و بنابر اين معناي آيه اين است كه خداي تعالي از اين تكاليف ديني كه متوجه شما كرده سودي نمي‏برد ، و نمي‏خواهد سود ببرد ، بلكه مي‏خواهد شما را پاك كند ، و پليدي را از شما دور سازد ، و بنابر اين آيه شريفه در حد آيه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج و لكن يريد ليطهركم و ليتم نعمته عليكم مي‏باشد ، و اگر معنا اين باشد ، آن وقت آيه شريفه ، با هيچ يك از چند معنايي كه گذشت نمي‏سازد ، چون اين معنا با اختصاص آيه به اهل بيت منافات دارد ، زيرا خدا اين گونه تطهير را براي عموم مسلمانان و مكلفين باحكام دين مي‏خواهد ، نه براي خصوص اهل بيت ، و حال آنكه گفتيم آيه شريفه دو انحصار را مي‏رساند ، كه انحصار دوم تطهير اهل بيت است .

و اگر بگويي مراد از بردن رجس ، و تطهير كردن ، همانا تقواي شديد و كامل است ، و معناي آيه اين است كه اين تشديدي كه در تكاليف متوجه شما كرديم ، و در برابر اجر دو چندان هم وعده‏تان داديم ، براي اين نيست كه خود ما از آن سودي ببريم ، بلكه براي اين است كه مي‏خواهيم پليدي را دور نموده و تطهيرتان كنيم . و در اين معنا هم اختصاص رعايت شده ، و هم عموميت خطاب به همسران رسول خدا (ص) و به ديگران ، چيزي كه هست در اول ، خطاب را متوجه خصوص همسران آن جناب نمود ، و در آخر يعني در كلمه عنكم متوجه عموم. ليكن اين حرف هم صحيح نيست ، براي اينكه در آخر ، خطاب متوجه غير از ايشان شده ، و اگر بگويي خطاب متوجه همه است چه همسران و چه غير آنان ، مي‏گوييم : اين نيز باطل است ، براي اينكه غير از همسران شريك در تشديد تكليف نبودند ، و اجر دو چندان هم ندارند ، و معنا ندارد خداي تعالي بفرمايد : اگر به شما همسران رسول خدا (ص) تكاليف دشوارتري كرديم ، براي اين است كه خواستيم عموم مسلمانان و شما را پاك نموده و پليدي را از همه دور كنيم . خواهي گفت : چرا جايز نباشد كه خطاب متوجه همسران رسول خدا (ص) و خود رسول خدا (ص) باشد ، با اينكه تكليف خود رسول خدا(ص) هم مانند تكاليف همسرانش شديد است ؟ در پاسخ مي‏گوييم : نبايد همسران آن جناب را با خود آن جناب مقايسه كرد ، چون آن جناب مؤيد به داشتن عصمت خدايي است ، و اين موهبتي است كه با عمل و اكتساب به دست نمي‏آيد ، تا بفرمايد تكليف تو را تشديد كرديم ، و اجرت را مضاعف نموديم ، تا پاكت كنيم ، چون معناي اين حرف اين است كه تشديد تكليف ، و دو چندان كردن اجر مقدمه و يا سبب است براي بدست آمدن عصمت ، و به همين جهت هيچ يك از مفسرين اين احتمال را نداده‏اند كه خطاب متوجه رسول خدا (ص) و همسرانش باشد و بس.

شان نزول آیه تطهیر

در باره نزول آیه تطهیر در شأن اهل بیت، سخنان و احادیث بسیاری آمده است. یک سخن آن است که امام صادق از پدرش امام باقر از جابر بن عبدالله انصاری روایت می‏کند. جابر گوید من در اتاق ام سلمه(همسر پیامبر) نزد رسول اللّه‏ بودم که خداوند این آیه را نازل فرمود: «إِنَّما یُریدُ اللّه‏ُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً؛ همانا خداوند می‏خواهد از شما اهل بیت پلیدی را بزداید و شما را پاکیزه و مطهّر گرداند.»

در این هنگام رسول اللّه‏،حسن و حسین و فاطمه را فراخواند جلوی خود نشاند، علی را فرا خواند و پشت سر خود نشاند و گفت:" خداوند! اینان اهل بیت من اند پلیدی را از آنان دور دار و آنان را پاکیزه گردان."

ام سلمه که شاهد صحنه بود پرسید: ای رسول خدا! آیا من هم با آنانم؟ پیامبر پاسخ داد: تو به راه خیر هستی. جابر گوید من گفتم: ای پیامبرخدا! خداوند این خاندان پاکیزه وذریّه مبارک را حرمت و اکرام کرد که پلیدی را از آنان دور ساخت. فرمود: ای جابر! زیرا آنان خاندان من و از گوشت و خون من هستند، برادرم علی بزرگ اوصیا، دو پسرم (حسن و حسین) بهترین نوادگانِ (پیامبران)، و دخترم فاطمه بزرگ بانوان است، و مهدی از ماست. جابر گوید پرسیدم: ای رسول خدا! مهدی کیست؟ امامان بعد از من از نسل حسین هستند. نُهمین آنان قائم است که سراسر زمین را از عدالت پر کند، و بر تأویل قرآن قتال کند چنان که من بر تنزیل آن قتال کردم.

این روایت با تفاوت های اندکی همچون این مورد که پیامبر این چهار نفر را در کنار خود در زیر کساء (عبای خود) جای داد و آنگاه آیه را تلاوت نمود در منابع شیعه و سنی زیادی همچون کتاب سلیم؛ ابن باویه، کمال...، الخصال؛ طوسی، الامالی(از منابع شیعه) و طبری، تفسیر؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی صحیحین؛ طبرانی، المعجم؛ ابوبشر دولابی، الذریة الطاهرة(از منابع اهل سنت) آمده است.

آیه تطهیر از دیدگاه اهل سنت

خداوند بزرگ و سبحان در قرآن مجيد , اهل بيت پيامبر(ص ) را مطهر خوانده است : انما يريدالله ليذهب عنك الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا « خداوند مي خواهد كه پليدي و گناه را از شما اهل بيت دور كند و كاملا شما را پاك سازد. » در روايات اهل سنت مراد از اهل بيت كه در اين آيه ذكر شده است چه كساني هستند؟ واقدی در كتاب اسباب التزيل مي نويسد كه آيه تطهير درباره پنج نفر نازل شد. اين پنج نفر عبارتند از : پيامبراسلام (ص)، علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسين(ع) ابن حجر در كتاب الاصابه في تمييزالصحابه می نويسد: ام سلمه گفت : در خانه من اين آيه تطهير نازل شد. رسول خدا(ص) فاطمه ، علي ، حسن وحسين (عليهم السلام) در اين خانه بودند. پيامبر(ص ) فرمود : هولا اهل بيتي ، اين عده اهل بيت من هستند. حاكم حسكاني در كتاب شواهد التزيل لقواعد التفصيل مي نويسد : وقتي كه آيه و امر اهلك بالصلاه واصطبر عليها نازل شد ، پيامبر اسلام (ص) در هر نمازی می آمد در جلوي درب خانه علی (ع) و فاطمه (س) و مي فرمود : الصلاه رحمكم الله انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت ... ابن عساكر، در كتاب تاريخ دمشق در ترجمه اميرالمومنين علی(ع) از ابي سعيد خدري مي نويسد : پيامبر(ص) بعد از نزول آيه و امرا اهلك بالصلاه واصطبر عليها به مدت هشت ماه در هنگام نماز صبح مي آمد در جلوی درب خانه علی(ع) و حضرت زهرا(س) و می گفت : الصلاه رحمكم الله انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت ويطهركم تطهيرا . لخمي طبراني در المعجم الكبير آورده است : زينب بنت ام سلمه می گويد كه رسول خدا(ص) در نزد ام سلمه بود كه حسن، حسين و فاطمه(عليهم السلام) بر حضرت وارد شدند. حسن در يك سو و حسين در سوي ديگر پيامبر(ص) نشستند و حضرت زهرا(س) نيز در ميان اين دو قرار گرفت. سپس پيامبر(ص) فرمود : رحمه الله وبركاته عليكم اهل البيت انه حميد مجيد . حاكم نيشابوری در كتاب « مستدرك الصحيحين » , ترمذي در كتاب « سنن » و احمد بن حنبل در كتاب « مسند » مي نويسد: پيامبر(ص) درب خانه حضرت زهرا(س) می رفت و می فرمود: الصلاه يا اهل البيت. انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت ويطهركم تطهيرا شمس الدين ذهبي در كتاب سير اعلام النبلا مي نويسد: و صح ان النبی (ص) جلل فاطمه وزوجها و ابنيها لكسا و قال اللهم اهل بيتي اللهم فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا ، درست است اين خبر كه پيامبر(ص) فاطمه (س) و دو فرزندش را در كسايی جمع كرد و گفت خداوندا اينها اهل بيت من هستند و رجس و پليدی را از اين عده به دور كن و اينها را پاكيزه گردان.

جستارهای وابسته

• آل عبا
• اصحاب کساء
• سوره دهر
• سوره کوثر
• سوره احزاب
• آیه مباهله
• حدیث کساء

پیوند به بیرون

• کتاب اهل بیت در آیه تطهیر، علامه سید جعفر مرتضی عاملی
• آیه تطهیر، پایگاه اسلامی - شیعی رشد