نظریه روابط ریاضی در قرآن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جستارهای وابسته: اعجاز قرآن و قرآن و علم

قرآن در نزد مسلمانان بزرگترین معجزهٔ محمد، پیامبر اسلام است.[۱] در سدهٔ اخیر، ادعای گونه دیگری از اعجاز قرآن با عنوان «اعجاز عددی و نظم ریاضی در قرآن» مطرح شد. اگرچه تلاش برای کشف روابط ریاضی و عددی در قرآن توسط سیوطی مورد اشاره قرار گرفته است، عبدالرزاق نوفل اولین کسی بود که لفظ اعجاز را در مورد روابط ریاضی به کار برد. نظریات رشاد خلیفه در مورد روابط ریاضی عدد ۱۹ در قرآن از جمله نظریات مشهور در این زمینه هستند. این گونه نظریه‌ها با دو مشکل مواجه هستند: اول آنکه هر فردی می‌تواند عددی دلخواه را معیار قرار داده و به تناسب‌هایی دست یابد و دوم اینکه صحت آمار بسیاری از محققان سوال برانگیز است و تعمیم نمی‌یابند.[۲]

تاریخچه[ویرایش]

از پیشینه این نوع برخورد با قرآن اطلاع چندانی در دست نیست، ولی از آنجا که سیوطی در کتاب الاتقان فی علوم القرآن به این موضوع پرداخته، می‌توان دریافت که این موضوع چندان غریب نبوده‌است. با این حال توجه جدی به این موضوع در دهه ۷۰ میلادی، با ادعاهای رشاد خلیفه آغاز شد. او ادعا کرد که نظمی را در قرآن کشف نموده که ویژگی خاص قرآن بوده و یکی از بزرگترین جنبه‌های اعجازی آن به شمار می‌رود.

کشف رابطه ریاضی در قرآن، موجب شد برخی از پژوهشگران مسلمان برای کشف اسرار و رموز بیشتری از قرآن به آمارگیری از تعداد حروف و واژه‌های قرآن بپردازند. برخی از شاگردان یا پیروان رشاد، چون عبدالله آریک با چاپ کتابی، نظریات او را در باب «عدد ۱۹» تکمیل نمودند. با این حال برخی دیگر از اندیشمندان اسلامی نیز بودند که به طرح نظریات جدید ریاضی و مستقل از رشاد پرداختند.

پس ازآنکه رشاد خلیفه، نظریاتش را بسط داد، با بکارگیری از همان نظریه ریاضی، دو آیه آخر از سوره توبه در قرآن را تحریف‌شده و افزوده شده دانست،[۳][۴] و نهایتاً ادعا نمود خداوند او را رسول میثاق نموده‌است و نام او در قرآن کد شده‌است. خلیفه همچنین از سایر متون مذهبی در کنار قرآن مانند سنت پیامبر و احادیث به عنوان منابع جعلی نسبت داده شده به محمد و در تضاد با قرآن یاد کرد و کشف واقعیت این متون و آموزه‌های جعلی را از وظایف رسالت خویش دانست.[۵][۶] این امر موجب شد تا محققین اسلامی شروع به نقد نظریه رشاد و دیگر همکاران و پیروان نظریات او نموده و ادعاهای وی را انکار کنند.[۷]

جدای از درستی یا نادرستی، نظریات ریاضی در حیطه قرآن قابل بررسی و تامل است. بخصوص آنکه در این میان، نظریات دیگری پدید آمدند که اگرچه از دیدگاه ریاضی به قرآن پرداخته‌اند اما کاملاً مستقل از نظریه رشاد و عدد ۱۹ وی بوده‌اند. نظریات مهدی بازرگان تاکنون مورد تعرض جدی مخالفان واقع نشده‌است.[۸]

تناسب تعداد تکرار واژه‌ها[ویرایش]

برخی‌ نویسندگان مدعی یافتن تعداد دفعات تکرار واژه‌هایی در قرآن به صورت ویژه‌ شده اند. برخی از این واژه‌ها بدین شرح‌اند:[۹][۱۰][۱۱][۱۲]

  • كلمه « شهر » به معناي ماه به صورت مفرد ۱۲ مرتبه در قرآن به كار رفته است.[پانویس ۱]
  • واژه « يوم » به معناي روز به صورت مفرد ۳۶۵ مرتبه در قرآن تكرار شده است.[پانویس ۲]

عبدالرحمان لومکس،[پانویس ۳] در نقدی بر نظریات ادیپ یوکسل و این که واژه «یوم» ۳۶۵ بار در قرآن آمده‎است، به کاربرد ۴۷۵ بار (تمام اَشکال)[پانویس ۴] این واژه دست‎یافته‎است.[۱۳]

نظریه رشاد خلیفه[ویرایش]

در سال ۱۹۷۲ میلادی رشاد خلیفه مقاله‌ای منتشر کرد به‌نام «عدد ۱۹، معجزه عددی در قرآن» و پس از آن در کتاب خود[۱۴] نظریه خود را مبنی بر کشف یک رابطه ریاضی در تعداد سوره‌ها، آیه‌ها، واژه‌ها و حروف کتاب قرآن را رونمایی کرد. او انگیزه خود را اثبات اعجاز و غیربشری‌بودن قرآن خواند تا بدین ترتیب اثبات کند قرآن همانند انجیل نوشته دست بشر نیست و انشای خداوند است.

وی ادعا نمود که با بکارگیری از رایانه ارتباط عددی ویژه‌ای را در متن قرآن یافته‌است که با عدد ۱۹ مذکور در سوره ۷۴ (مدثر) ارتباط دارد. حروف مقطعه یکی دیگر از اساس نظریه اوست.

او در شروع کار خود تعداد حرف «ق» را در دو سوره‌ای که با این حرف از حروف مقطعه آغاز می‌شوند (سوره‌های «شوری» و «ق») را بررسی نمود که نتیجه بررسی او این بود که تعداد این حرف در هر دو سوره یکسان و ۵۷ بار تکرار شده‌است، یا به عبارتی مجموعاً ۱۱۴ بار در دو سوره که این عدد با تعداد سوره‌های قرآن برابر است. از طرفی برابر بودن مقدار ابجدی کلمه «مجید» (که صفت قرآن در همان ابتدای سوره «ق» است) با عدد ۵۷ و برابر بودن تعداد تکرار کلمه «قرآن» در کل سوره‌های قرآن با این عدد، عقیده او را به وجود یک رابطه ریاضی در قرآن تقویت نمود.[۱۵]

رشاد به آیات ۱۹ تا ۲۱ سوره مطففین استناد می‌کند و آن را اینگونه ترجمه می‌کند: کتابٌ مرقُوم * یُشهدُهُ المقرّبون (ترجمه: کتابی است که با اعداد بنا شده*تا بوسیله کسانی که به من نزدیک هستند مشاهده شود)[مطففین–۲۱-۲۰][۱۶][۱۷]

عبدالعلی بازرگان فرزند مهندس مهدی بازرگان با تایید نظریه رشاد خلیفه چنین می‌گوید[۱۸]:

ملاحظات «رشاد خلیفه» محقق مصری، در کشف کد ریاضی قرآن (هرچند بعدها ادعاهای باطلی کرد و برخی یافته‌هایش جای چون و چرا دارد) حقایق غیر قابل انکاری را آشکار ساخت. مضرب مشترک بودن عدد ۱۹ در ۲۹ سوره‌ای که با حروف مقطعه آغاز می‌شوند، و صدها شاهد آماری برای اثبات این نکته و نکات ریاضی فراوانی که توسط او یا شاگردانش مطرح گردید (از جمله روابط بسیار حیرت‌آوری که اعداد ۷ و ۹ و ۴۰ و... در قرآن دارند) نشان داد که حتی یک کلمه را نمی‌توان در قران جا به جا کرد، چه آنکه خواسته باشیم اجتهاد اصحاب را در ترتیب فعلی قرآن دخیل بدانیم.

روابط ریاضی عدد ۱۹ (تعداد حروف بسم الله) در قرآن[ویرایش]

رشاد خلیفه کد ریاضی قرآن را از ساده تا بسیار مشکل دسته بندی می‌کند و می‌گوید:

حقایق ساده مشاهداتی است که بدون هیچ وسایلی می‌توان آنان را بررسی کرد. حقایق پیچیده به کمک ماشین حساب یا رایانه قابل رویت است. بررسی حقایق زیر به هیچ وسیله‌ای احتیاج ندارد، اما خواهشمند است بخاطر داشته باشید که همه اینها به متن عربی اصلی اشاره دارد.

  1. اولین آیه قرآن (۱:۱)، معروف به "بسم الله الرحمن الرحیم، ۱۹ حرف دارد (بدون احتساب تشدید حروف ل الله و ر الرحمن و ر الرحیم).
  2. قرآن ۱۱۴ سوره دارد که می‌شود ۱۹x۶.
  3. مجموع آیات در قرآن ۶۳۴۶ است که می‌شود ۱۹x۳۳۴.

[۶۲۳۴ آیه شماره گذاری شده‌است (بدون در نظر گرفتن ۲ آیه پایانی سوره توبه که در وصف پیامبر آمده‌اند) و ۱۱۲ آیه (بسم الله) شماره گذاری نشده‌است که می‌شود ۶۳۴۶ =۱۱۲+۶۲۳۴] همچنین ۶+۴+۳+۶ برابراست با ۱۹

  1. بسم الله ۱۱۴ بار تکرار شده‌است، با وجود غیبت مرموز آن در سوره ۹ (درسوره ۲۷ دو بار تکرار شده‌است) و ۱۱۴ = ۱۹x۶
  2. از غیبت بسم الله در سوره ۹ تا بسم الله اضافی در سوره ۲۷، دقیقا ۱۹ سوره‌است.
  3. مجموع شماره سوره‌ها از ۹ تا ۲۷ (۲۷+۲۶+...... +۱۲+۱۱+۱۰+۹) = ۳۴۲ = ۱۹x۱۸
  4. این مجموع (۳۴۲) همچنین مساوی است با مجموع کلمات بین دو بسم الله سوره ۲۷، و ۳۴۲ = ۱۹x۱۸
  5. نخستین آیات معروفی که اول وحی شد (۵-۱:۹۶) ۱۹ واژه دارد.
  6. این نخستین وحی ۱۹ واژه‌ای، ۷۶ حرف دارد و ۷۶ = ۱۹x۴
  7. سوره ۹۶ که از دید ترتیب زمانی نخستین سوره‌است، ۱۹ آیه دارد.
  8. سوره ۹۶ که از دید ترتیب زمانی نخستین سوره‌است، از انتهای قرآن، ۱۹مین سوره‌است.

بخش اصلی نظریه را حروف مقطعه (پاراف قرآنی) تشکیل می‌دهند که به برخی از آنان در حقایق ساده اشاره نموده‌است:

  • پاراف‌های قرآنی که از ۱۴ حرف مختلف عربی تشکیل شده‌اند به ۱۴ شکل مختلف در ابتدای ۲۹ سوره قرآن آمده‌اند. مجموع این اعداد می‌شود ۱۴+۱۴+۲۹=۵۷ یا ۱۹x۳.
  • مجموع ۲۹ سوره‌ای که «پارافهای قرآن» در آنان آمده‌است می‌شود:

۸۲۲=۶۸+۵۰+.......... +۷+۳+۲، و ۸۲۲+۱۴ (۱۴ مجموعه پارافها) می‌شود ۸۳۶، یا ۱۹x۴۴.

  • بین نخستین سوره پاراف دار (۲) و آخرین سوره پاراف دار (۶۸)، ۳۸ سوره بدون پاراف وجود دارد. ۱۹x۲
  • بین نخستین و آخرین سوره‌های پاراف‌دار ۱۹ مجموعه پاراف‌دار و بدون پاراف وجود دارد.

همچنین در شمارش تعداد «ن» در سوره قلم برای آنکه به عدد ۱۳۳ مضربی از ۱۹ برسد، استدلال نمود که «ن والقلم و مایسطرون»، کتابت رایج در قرآن‌ها، باید «نون والقلم و مایسطرون» نوشته شود.[۱۹]

روابط ریاضی عدد ۱۹ در آیه بسم الله[ویرایش]

نوشتار اصلی: نظریه روابط ریاضی آیه بسم‌الله در قرآن


پس از مرگ رشادخلیفه، پیروان وی کار محاسبات و استخراج روابط ریاضی عدد ۱۹ در قرآن را ادامه دادند. از جمله عبدالله آریک یکی از پیروان وی، که در سال ۱۹۹۲ جزوه‌ای را با نام فراتر از احتمال منتشر کرد که در آن به ۳۵ رابطه مستقل عدد ۱۹ در آیه بسم الله اشاره شده‌است.[۲۰] در این زمینه محققان متعددی به گسترش و تکمیل آن پرداخته اند و آنچه امروزه تعدیل و تدوین شده و مشهور است تعداد این روابط نوزده مورد معرفی شده است.

ادعای تحریف قرآن[ویرایش]

رشاد در بسط نظریه خود، دو آیه پایانی سوره توبه (سوره بدون بسم‌الله) از قرآن را که با نظریه‌اش هماهنگ نبود، تحریف شده دانست. او مدعی بود که این دو آیه در ۹ جا تئوری کد ۱۹ وی را نقض می‌کند، و این آیه‌ها ۱۹ سال پس از مرگ محمد توسط کاتبان در مدح محمد افزوده‌شده و این امر طبق اسنادی مورد مخالفت شدید علی بن ابیطالب(یکی از کاتبان) واقع شده‌بود.[۲۱][۲۲] همچنین در یکی از این آیات، پیامبر اسلام به صراحت «رحیم» (یکی از اسماء خداوند) خوانده شده‌است.[پانویس ۵] خلیفه این دو آیه را جعلی نامید و آنان را از ویراست‌های جدیدتر ترجمهٔ قرآن خود حذف کرد.

او ۷۱ رابطهٔ ریاضی برای اثبات این ادعا یافت. بعدها دیگران روابط دیگری هم کشف کردند.[۲۳][۲۴]

ادعای رسالت و جعلی‌بودن احادیث و سنت[ویرایش]

رشاد خلیفه ادعای رسالت نیز کرد و نام خود را از قرآن استخراج نمود. وی پس از بسط دادن نظریات خود اعلام نمود «اسم رسول میثاق خدا در قرآن از طریق ریاضی بعنوان رشاد خلیفه کد شده‌است و این واقعاً بهترین روش معرفی رسول خدا به دنیا، در عصر کامپیوتر است» و پس از آن استدلال کرد «آشکار شدن معجزه قرآن بواسطه رشاد خلیفه، از نشانه‌های مهم رسالت اوست»[۲۵] خلیفه همچنین سنت و حدیث که پس از قرآن منبع اصلی مسلمانان هستند را منابع جعلی نسبت داده شده به محمد و در تضاد با قرآن دانست و کشف واقعیت این متون و آموزه‌های جعلی را نیز از وظایف رسالت خویش دانست.[۲۶][۲۷] این سبب شد که ادعاهای وی از سوی محافل مذهبی سنی و شیعه رد شده و نوشته‌های او ممنوع اعلام شود.[۲۸][پیوند مرده] ادعای محافل مذهبی هم از سوی تسلیم شدگان رد شد.

پس از رشاد خلیفه[ویرایش]

پس از کشته شدن رشاد خلیفه، گروهی از پیروان او به گسترش تحقیقات قرآنی به شیوهٔ او ادامه دادند. برخی از آنها[۲۹][۳۰] اصولگرا هستند و به نحوی ملاحظه کارانه سعی در بسط تحقیقات عددی قرآنی در چارچوبهای محدود از قبل تعریف شده دارند و بعضی دیگر که رادیکال تر محسوب می‌شوند محدودیتی در تحقیقات خود نداشته و غالبا شبیه خود رشاد خلیفه ادعای رسالت و پیش گویی (بیشتر در مورد زلزله‌های آتی) دارند.[۳۱][۳۲] برخی نیز بدون ایراد ادعایی سعی در بسط گستردهٔ تحقیقات عددی و علمی قرآنی به این شیوهٔ جدید را دارند[۳۳]

نقد نظریه رشاد[ویرایش]

از دید برخی، تاکنون در احادیث از پیامبر اسلام یا امامان شیعه و سیره عملی آنان و یا در تفاسیر قبلی، قرآن را کتابی اسرارآمیز و معماگونه وصف ننموده‌اند بلکه آن را کتابی روشن و پرمحتوی خوانده‌اند. همچنین در آثار متقدمین، هیچیک از بزرگان و علمایی چون خواجه نصیر یا شیخ بهایی نیز مطالبی هرچند به صورت ضمنی و تلویحی در مورد تعداد حروف و کلمات قرآن و روابط ریاضی میان آنان نیامده بود. به‌نظر ایشان، رویه قرآن نیز بر همین اساس است، چراکه قرآن بعد از ذکر داستان آنان، اظهار تاسف می‌کند که چرا مردم به‌جای آنکه به پیام این قصه توجه‌کنند، مشغول مطالب حاشیه‌ای می‌شوند و بر سر تعداد اصحاب کهف جدال می‌کنند. همینطور در مورد تعداد نگهبانان دوزخ، که استناد رشاد به همین آیه‌است، در قرآن آمده: «تعدادشان رانوزده نفر قرار دادیم»، و خود قرآن در آیه بعد می‌گوید، فقط به این منظور که چون و چرای کافران را برانگیزیم و نیز ایمان مؤمنان را تقویت کرده باشیم.[پانویس ۶][۷]

نظریه مهدی بازرگان[ویرایش]

مهدی بازرگان در کتاب خود سیر تحول قرآن، مدعی کشف نوعی رابطه ریاضی بر اساس سیر نزول آیات بر پیامبر اسلام است.

به عنوان نمونه او باور دارد آیاتی که در ابتدا نازل شده‌است از کلمات و آیات کوچکتری تشکیل شده‌است و این سیر همین طور به صورت خطی افزایش می‌یابد و آیاتی که در سال‌های آخر نازل شده‌است دارای کلمات بزرگتر و آیات بزرگتری است.

همچنین او باور دارد در هر سال از ۲۱ سال و چند ماه (آنچه که معمولاً ۲۳ سال گفته می‌شود)، که قرآن نازل شده‌است، دقیقا با اختلاف چند آیه، تعداد آیات مساوی بر پیامبر اسلام نازل شده‌است.

علی شریعتی نیز این نظریه را درست می‌داند و در نامه‎ای به بازرگان ضمن «اثبات قرآن و وحی» خواندن آن می‎گوید:[۳۴]

من کشف ایشان را دربارهٔ قرآن درست، بی‌مبالغه، شبیه کار گالیله در باره منظومه شمسی و نیوتن در باره جاذبه و پاستور در باره بیماری... می‌دانم. آنها کلید علمی وحی طبیعی را به دست آورده‌اند و ایشان کلید علمی وحی الهی را.


پانویس[ویرایش]

  1. این واژه -به صورت مفرد و بدون احتساب مثننی و جمع- ۱۰ بار به صورت معرفه (شهر) و ۲ بار به صورت نکره (شهراً) آمده‌است. (منبع)
  2. این واژه ۳۴۹ بار به صورت معرفه (یوم) و ۱۶ بار به صورت نکره (یوماً) آمده‌است-به صورت مفرد و بدون پسوند (مثل یومكم یا یومهم، یا یومئذ). (منبع)
  3. AbdulraHman Lomax
  4. بر اساس نتایج لومکس؛ از مجموع ۴۷۵ بار، ۳ بار مثنی و ۲۷ بار جمع به کار رفته است، و بنابراین ۴۴۵ واژه مفرد باقی می‎ماند که باز هم با نظریه یوکسل و دیگران تطابق ندارد.
  5. لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ (ترجمه: به یقین، رسولی از خود شما بسویتان آمد که رنج‌های شما بر او سخت است؛ و اصرار بر هدایت شما دارد؛ و نسبت به مؤمنان، رئوف و مهربان است! (ناصر مکارم شیرازی))[۹–۱۲۸]
  6. و ما جعلنا اصحاب النار الا ملائکة و ما جعلنا عدتهم الا فتنة للذین کفروا لیستیقن الذین اوتوا الکتاب و یزدادالذین امنوا ایمانا و لایرتاب الذین اوتوا الکتاب و المؤمنون و لیقول الذین فی قلوبهم مرض و الکافرون ماذا اراد اللّه بهذا مثلا کذلک یضل اللّه من یشا و یهدی من یشا (۷۴:۳۱)

منابع[ویرایش]

  1. Peters, Francis E.. The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition. Princeton University Press، ۲۰۰۳. pp. ۱۲-۱۳. ISBN 0-691-12373-X.  [ارجاع دست دوم از ویکی‌پدیای انگلیسی]
  2. پهلوان، منصور و سعید شفیعی. «ارزیابی و نقد نظریه اعجاز عددی قرآن کریم». پژوهشهای قرآن و حدیث، ش. ۱ (۱۳۸۸): ۵۷–۷۶. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۵-۰۱. 
  3. مقاله تحریف قرآن در وب‌گاه تسلیم شدگان
  4. Tampering With the Word of God Part I (Appendix 24) at Submission.org
  5. مقالات رشاد خلیفه درباره حدیث و سنت در وب‌گاه تسلیم شدگان
  6. قرآن، حدیث و اسلام در وب‌گاه فارسی تسلیم شدگان
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ نقدی بر اعجاز عددی قرآن؛ وبگاه الشیعه
  8. هفته نامه شهروند امروز؛ جشن صد سالگی بازرگان
  9. بازرگان، عبدلعلی. «شگفتی‌های آماری درباره قرآن». وبگاه رسمی بازرگان. بازبینی‌شده در ۲۲ تیر ۱۳۸۸. 
  10. «معجزه‌های ریاضی و عددی در قرآن». موسسه امام هادی. بازبینی‌شده در ۲۲ تیر ۱۳۸۸. 
  11. «What is the Quran?»(انگلیسی)‎. freewebs.com. بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۰۸. 
  12. Al-Suwaidan، Tariq. «Statistical Miracle in Quran»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۰۸. 
  13. Lomax, AbdulraHman. «ON THE CLAIM THAT THE WORD "DAY" OCCURS IN THE QUR'AN 365 TIMES»(انگلیسی)‎. answering-islam.org، ۲/۲۲/۹۶. بازبینی‌شده در ۲۲ فروردین ۱۳۸۹. 
  14. رشاد خلیفه. قرآن: نمایش دیدنی معجزات (QURAN: VISUAL PRESENTATION OF THE MIRACLE). وب‌گاه submission. 
  15. «ضمیمه۱؛ معجزه ریاضی قرآن و شناخت رسولان خداوند». نسخه فارسی وب‌گاه تسلیم‌شدگان (submission.org)، ۱. بازبینی‌شده در خرداد ۱۳۸۷. 
  16. Farsi Translation of the Quran at: www.efarsi.org - Sura۸۳
  17. کشف معجزه ریاضی قرآن و شناخت رسولان خداوند؛ رشاد خلیفه
  18. پاسخ فرزند مهندس بازرگان به دکتر سروش
  19. «نون والقلم» بجای «ن و القلم»
  20. عبدالله آریک. «فراتر از احتمالات، پیام خداوند از طریق ریاضیات». وبگاه رسمی تسلیم‌شدگان. بازبینی‌شده در ۱۹ جولای ۲۰۱۰. 
  21. مقاله تحریف قرآن در وب‌گاه تسلیم شدگان
  22. Tampering With the Word of God Part I (Appendix 24) at Submission.org
  23. .[۱]
  24. 2 Verses Added, Behruz, Behrooz Mofidi
  25. «ضمیمه۲؛ میثاق رسول خدا»(فارسی)‎. نسخه فارسی وب‌گاه تسلیم‌شدگان (submission.org)، ۱. بازبینی‌شده در خرداد ۱۳۸۷. 
  26. مقالات رشاد خلیفه درباره حدیث و سنت در وب‌گاه تسلیم شدگان
  27. قرآن، حدیث و اسلام در وب‌گاه فارسی تسلیم شدگان
  28. http://findarticles.com/p/articles/mi_m2843/is_n5_v21/ai_20121071
  29. سایت ادیپ یوکسل
  30. سایت هواداران اولیهٔ رشاد خلیفه
  31. وب گاه کیخسرو امامی
  32. وب گاه احمد نیشی توبا
  33. یک سایت فارسی جمع‌آوری کنندهٔ عمده تحقیقات عددی و علمی قرآنی به سیاق شیعی
  34. بازرگان، مهدی. «مقدمه ناشر». در سیر تحول قرآن. چاپ تهران. اول: شرکت سهامی انتشار، بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان، ۱۳۸۵. ISBN 978-964-325-042-3. 

کتاب‌شناسی[ویرایش]

  • فاطمی، سید محمد. آیت کبری. (دکتر سید محمد فاطمی (درگذشته) استاد دانشگاه تهران، بعد از رشاد خلیفه، تحقیقاتی جامع‌تر در این باره انجام داده که کل قرآن را دربرمی گیرد. دسترسی به آن از طریق گروههای یاهو - گروه دانش آموزان قرآن (پس از عضویت) ممکن می‌باشد.)
  • نوفل، عبدالرزاق. اعجاز عددی قرآن کریم. ترجمهٔ مصطفی حسینی طباطبایی. تهران. 
  • بازرگان، عبدالعلی. نظم قرآن. 
  • عرفان، حسن. پژوهشی در شیوه‌های اعجاز قرآن. دارالقرآن الکریم. صص ۱۱۹ و ۱۲۰. 
  • خلیفه عبدالسمیع خلیفه. الریاضیات فی القرآن الکریم. قاهره: مکتبة النهضة المصری. 
  • خلیفه، رشاد. اعجاز قرآن. ترجمهٔ محمدتقی آیت‎اللهی. شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز. 
  • «معجزة القرن العشرین فی کشف سباعیة و ثلاثة اوامر القرآن الکریم» نوشتهٔ ابن خلیفه علیوی
  • «معجزة القرآن فی عصر المعلوماتیة» نوشتهٔ عبدالدائم الکحیل
  • قرآن و ریاضیات، نوشتهٔ مرتضی علوی
  • اعجاز القرآن الکریم، فضل حسن عباس و سناء فضل عباس
  • اعجاز العلمی فی قرآن الکریم، محمد سامی محمد

پیوند به بیرون[ویرایش]