نظریه روابط ریاضی در قرآن

جستارهای وابسته: اعجاز قرآن و قرآن و علم

قرآن در نزد مسلمانان بزرگترین معجزهٔ محمد، پیامبر اسلام است. در سدهٔ اخیر، ادعای گونه دیگری از اعجاز قرآن با عنوان «اعجاز عددی و نظم ریاضی در قرآن» مطرح شد.

تاریخچه

از پیشینه این نوع برخورد با قرآن اطلاع چندانی در دست نیست، ولی از آنجا که سیوطی در کتاب الاتقان فی علوم القرآن به این موضوع پرداخته، می‌توان دریافت که این موضوع چندان غریب نبوده‌است. با این حال توجه جدی به این موضوع در دهه ۷۰ میلادی، با ادعاهای رشاد خلیفه آغاز شد. او ادعا کرد که نظمی را در قرآن کشف نموده که ویژگی خاص قرآن بوده و یکی از بزرگترین جنبه‌های اعجازی آن به شمار می‌رود.

کشف رابطه ریاضی در قرآن، موجب شد برخی از پژوهشگران مسلمان برای کشف اسرار و رموز بیشتری از قرآن به آمارگیری از تعداد حروف و واژه‌های قرآن بپردازند. برخی از شاگردان یا پیروان رشاد، چون عبدالله آریک با چاپ کتابی، نظریات او را در باب «عدد ۱۹» تکمیل نمودند. با این حال برخی دیگر از اندیشمندان اسلامی نیز بودند که به طرح نظریات جدید ریاضی و مستقل از رشاد پرداختند.

پس ازآنکه رشاد خلیفه، نظریاتش را بسط داد، با بکارگیری از همان نظریه ریاضی، دو آیه آخر از سوره توبه در قرآن را تحریف‌شده و افزوده شده دانست، و نهایتاً ادعا نمود خداوند او را رسول میثاق نموده‌است و نام او در قرآن کد شده‌است. خلیفه همچنین از سایر متون مذهبی در کنار قرآن مانند سنت پیامبر و احادیث به عنوان منابع جعلی نسبت داده شده به محمد و در تضاد با قرآن یاد کرد و کشف واقعیت این متون و آموزه‌های جعلی را از وظایف رسالت خویش دانست. این امر موجب شد تا محققین اسلامی شروع به نقد نظریه رشاد و دیگر همکاران و پیروان نظریات او نموده و ادعاهای وی را انکار کنند.

جدای از درستی یا نادرستی، نظریات ریاضی در حیطه قرآن قابل بررسی و تامل است. بخصوص آنکه در این میان، نظریات دیگری پدید آمدند که اگرچه از دیدگاه ریاضی به قرآن پرداخته‌اند اما کاملاً مستقل از نظریه رشاد و عدد ۱۹ وی بوده‌اند. نظریات مهدی بازرگان تاکنون مورد تعرض جدی مخالفان واقع نشده‌است.

تناسب تعداد تکرار واژه‌ها

پژوهشگرانی چون عبدالعلی بازرگان و عبدالرزاق نوفل، تعداد دفعات تکرار واژه‌هایی را در قرآن به صورت ویژه‌ای یافته‌اند. برخی از این واژه‌ها بدین شرح‌اند:

• به گفته این پژوهشگران، واژه «یَوم» (به معنای روز) در قرآن ۳۶۵ بار تکرار شده که برابر تعداد روزهای سال است. عبدالرحمان لومکس، در نقدی بر نظریات ادیپ یوکسل و این که واژه «یوم» ۳۶۵ بار در قرآن آمده‎است، پژوهشی انجام داده‌است. یوکسل می‏گوید که تنها واژه‎های مفرد را در نظر گرفته‎‏است. لومکس با استفاده از نتایج یوکسل، پایگاه داده و تطابق آن با دو کشف‎الآیات مختلف (به زبان غیرعربی) به کاربرد ۴۷۵ بار (تمام اَشکال) این واژه دست‏‎یافته‎است.
• واژه «شَهر» (به معنای ماه) در قرآن ۱۲ بار تکرار شده که برابر تعداد ماه‌های سال است.
• واژه «امام» 12 بار (5 بار به شکل ائمه و 7بار به شکل امام با کسره) در قرآن آمده که برابر تعداد امامان شیعه است و با حدیث جابر ارتباط دارد.
• تعداد واژه‌های «رجُل» (به معنای مرد) و «امراة» (به معنای زن) با هم برابرند و هرکدام ۲۴ بار آمده‌اند.
• تعداد عین واژه‌های «ملائکه» (به معنای فرشتگان) و «شیطان» با هم برابرند و هرکدام ۶۸ بار آمده‌اند. اگر مشتقات آنان را هم به شمار آوریم، باز هم برابر هستند (۸۸ بار).
• تعداد واژه‌های «دنیا» و «آخرت» با هم برابرند و هرکدام ۱۱۵ بار آمده‌اند.
• تعداد واژه‌های «الحسنات» (به معنای نیکی‌ها) و «سیئات» (به معنای گناهان) با هم برابرند و هرکدام ۱۸۰ بار آمده‌اند.
• تعداد واژه‌های «الحیاه» (به معنای زندگی) و «الموت» (به معنای مرگ) با هم برابرند و هرکدام ۱۴۵ بار آمده‌اند.
• واژه الله 2660 بار تکرار شده که بر 19 بخش پذیر است.
• تعداد واژه های «الرحمن» برابر ۵۷ و تعداد واژه های «الرحیم» برابر ۱۱۴ (واژه الرحیم در آیه ۱۲۸ سوره توبه در وصف پیامبر آمده نه خداوند پس مورد شمارش قرار نگرفته) یعنی دو برابر آن است.

سید عبدالله حسینی، پژوهشگر مرکز اسلامی ژوهانسبورگ مدعیست با الهام از کشفیات بسام نهاد جرار فلسطینی و ماجد المهدی عراقی، به کشفی در روابط ریاضی در سوره‎های اسرا و کهف رسیده‌است که پیش‎بینی نابودی اسرائیل در سال ۲۰۲۲ (میلادی) را می‌کنند.

• البته این نکته قابل توجه‌است که این آمار اصولا بدون استفاده از ابزارهای نوین و بصورت سنتی شمارش شده و عاری از خطا نیست. شمارش تعداد واژه‌ها به صورت ماشینی در زبان عربی به علت چند شکل بودن کلمات دشوار است. نمونه‌ای از این محاسبات با استفاده از نرم افزارهای قرانی:

واژه «یوم» (به معنای روز در زبان عربی): برای شمارش واژه یوم در قران باید واژه یوم را بصورت معرفه «الیوم» و «یوم» و همچنین واژه یوم را به صورت نکره یعنی «یوما» در نظر گرفت. بعلاوه پیشوندهای «ب»، «و»، «ل»، «ف» یا ترکیبی از این پیشوندها ممکن است به ابتدای کلمه اضافه شود. با در نظر گرفتن تمام این حالات، واژه یوم ممکن است به حالتهای زیر در قران ظاهر شود: «یوم»، «ویوم»، «بیوم»، «لیوم»، «یوما»، «الیوم»، «والیوم»، «بالیوم»، «وبالیوم»، «فالیوم». با شمارش مجموع این واژه‌ها در نرم افزارهای قرانی می‌توان تعداد تکرار این واژه را در قران پیدا کرد. برای مثال با رجوع به سایت تنزیل کلمه یوم ۳۶۵ بار در قران تکرار شده‌است.

نظریه رشاد خلیفه

در سال ۱۹۷۲ میلادی رشاد خلیفه مقاله‌ای منتشر کرد به‌نام «عدد ۱۹، معجزه عددی در قرآن» و پس از آن در کتاب خود نظریه خود را مبنی بر کشف یک رابطه ریاضی در تعداد سوره‌ها، آیه‌ها، واژه‌ها و حروف کتاب قرآن را رونمایی کرد. او انگیزه خود را اثبات اعجاز و غیربشری‌بودن قرآن خواند تا بدین ترتیب اثبات کند قرآن همانند انجیل نوشته دست بشر نیست و انشای خداوند است.

وی ادعا نمود که با بکارگیری از رایانه ارتباط عددی ویژه‌ای را در متن قرآن یافته‌است که با عدد ۱۹ مذکور در سوره ۷۴ (مدثر) ارتباط دارد. حروف مقطعه یکی دیگر از اساس نظریه اوست.

او در شروع کار خود تعداد حرف «ق» را در دو سوره‌ای که با این حرف از حروف مقطعه آغاز می‌شوند (سوره‌های «شوری» و «ق») را بررسی نمود که نتیجه بررسی او این بود که تعداد این حرف در هر دو سوره یکسان و ۵۷ بار تکرار شده‌است، یا به عبارتی مجموعاً ۱۱۴ بار در دو سوره که این عدد با تعداد سوره‌های قرآن برابر است. از طرفی برابر بودن مقدار ابجدی کلمه «مجید» (که صفت قرآن در همان ابتدای سوره «ق» است) با عدد ۵۷ و برابر بودن تعداد تکرار کلمه «قرآن» در کل سوره‌های قرآن با این عدد، عقیده او را به وجود یک رابطه ریاضی در قرآن تقویت نمود.

رشاد به آیات ۱۹ تا ۲۱ سوره مطففین استناد می‌کند و آن را اینگونه ترجمه می‌کند: کتابٌ مرقُوم * یُشهدُهُ المقرّبون (ترجمه: کتابی است که با اعداد بنا شده*تا بوسیله کسانی که به من نزدیک هستند مشاهده شود)^{[مطففین–۲۱-۲۰]}

عبدالعلی بازرگان فرزند مهندس مهدی بازرگان با تایید نظریه رشاد خلیفه چنین می‌گوید:

ملاحظات «رشاد خلیفه» محقق مصری، در کشف کد ریاضی قرآن (هرچند بعدها ادعاهای باطلی کرد و برخی یافته‌هایش جای چون و چرا دارد) حقایق غیر قابل انکاری را آشکار ساخت. مضرب مشترک بودن عدد ۱۹ در ۲۹ سوره‌ای که با حروف مقطعه آغاز می‌شوند، و صدها شاهد آماری برای اثبات این نکته و نکات ریاضی فراوانی که توسط او یا شاگردانش مطرح گردید (از جمله روابط بسیار حیرت‌آوری که اعداد ۷ و ۹ و ۴۰ و... در قرآن دارند) نشان داد که حتی یک کلمه را نمی‌توان در قران جا به جا کرد، چه آنکه خواسته باشیم اجتهاد اصحاب را در ترتیب فعلی قرآن دخیل بدانیم.

روابط ریاضی عدد ۱۹ (تعداد حروف بسم الله) در قرآن

رشاد خلیفه کد ریاضی قرآن را از ساده تا بسیار مشکل دسته بندی می‌کند و می‌گوید:

حقایق ساده مشاهداتی است که بدون هیچ وسایلی می‌توان آنان را بررسی کرد. حقایق پیچیده به کمک ماشین حساب یا رایانه قابل رویت است. بررسی حقایق زیر به هیچ وسیله‌ای احتیاح ندارد، اما خواهشمند است بخاطر داشته باشید که همه اینها به متن عربی اصلی اشاره دارد.

1. اولین آیه قرآن (۱:۱)، معروف به "بسم الله الرحمن الرحیم، ۱۹ حرف دارد(بدون احتساب تشدید حروف ل الله و ر الرحمن و ر الرحیم).
2. قرآن ۱۱۴ سوره دارد که می‌شود ۱۹x۶.
3. مجموع آیات در قرآن ۶۳۴۶ است که می‌شود ۱۹x۳۳۴.

[۶۲۳۴ آیه شماره گذاری شده‌است و ۱۱۲ آیه (بسم الله) شماره گذاری نشده‌است که می‌شود ۶۳۴۶ =۱۱۲+۶۲۳۴] همچنین ۶+۴+۳+۶ برابراست با ۱۹

1. بسم الله ۱۱۴ بار تکرار شده‌است، با وجود غیبت مرموز آن در سوره ۹ (درسوره ۲۷ دو بار تکرار شده‌است) و ۱۱۴ = ۱۹x۶
2. از غیبت بسم الله در سوره ۹ تا بسم الله اضافی در سوره ۲۷، دقیقا ۱۹ سوره‌است.
3. مجموع شماره سوره‌ها از ۹ تا ۲۷ (۲۷+۲۶+...... +۱۲+۱۱+۱۰+۹) = ۳۴۲ = ۱۹x۱۸
4. این مجموع (۳۴۲) همچنین مساوی است با مجموع کلمات بین دو بسم الله سوره ۲۷، و ۳۴۲ = ۱۹x۱۸
5. نخستین آیات معروفی که اول وحی شد (۵-۱:۹۶) ۱۹ واژه دارد.
6. این نخستین وحی ۱۰ واژه‌ای، ۷۶ حرف دارد و ۷۶ = ۱۹x۴
7. سوره ۹۶ که از دید ترتیب زمانی نخستین سوره‌است، ۱۹ آیه دارد.
8. سوره ۹۶ که از دید ترتیب زمانی نخستین سوره‌است، از انتهای قرآن، ۱۹مین سوره‌است.

بخش اصلی نظریه را حروف مقطعه (پاراف قرآنی) تشکیل می‌دهند که به برخی از آنان در حقایق ساده اشاره نموده‌است:

• حرف مختلف عربی، ۱۴ «پاراف قرآنی» مختلف (مانند ا. ل. م، از ۲:۱) را تشکیل می‌دهند که در ابتدای ۲۹ سوره قرار دارند. مجموع این اعداد می‌شود ۱۴+۱۴+۲۹=۵۷ یا ۱۹x۳.
• مجموع ۲۹ سوره‌ای که «پارافهای قرآن» در آنان آمده‌است می‌شود:

۸۲۲=۶۸+۵۰+.......... +۷+۳+۲، و ۸۲۲+۱۴ (۱۴ مجموعه پارافها) می‌شود ۸۳۶، یا ۱۹x۴۴.

• بین نخستین سوره پاراف دار (۲) و آخرین سوره پاراف دار (۶۸)، ۳۸ سوره بدون پاراف وجود دارد. ۱۹x۲
• بین نخستین و آخرین سوره‌های پاراف‌دار ۱۹ مجموعه پاراف‌دار و بدون پاراف وجود دارد.

همچنین در شمارش تعداد «ن» در سوره قلم برای آنکه به عدد ۱۳۳ مضربی از ۱۹ برسد، استدلال نمود که «ن والقلم و مایسطرون»، کتابت رایج در قرآن‌ها، باید «نون والقلم و مایسطرون» نوشته شود.

روابط ریاضی عدد ۱۹ در آیه بسم الله

نوشتار اصلی: نظریه روابط ریاضی آیه بسم‌الله در قرآن

پس از مرگ رشادخلیفه، پیروان وی کار محاسبات و استخراج روابط ریاضی عدد ۱۹ در قرآن را ادامه دادند. از جمله عبدالله آریک یکی از پیروان وی، که در سال ۱۹۹۲ جزوه‌ای را با نام فراتر از احتمال منتشر کرد که در آن به ۳۵ رابطه مستقل عدد ۱۹ در آیه بسم الله اشاره شده‌است.

ادعای تحریف قرآن

رشاد در بسط نظریه خود، دو آیه پایانی سوره توبه (سوره بدون بسم‌الله) از قرآن را که با نظریه‌اش هماهنگ نبود، تحریف شده دانست. او مدعی بود که این دو آیه در ۹ جا تئوری کد ۱۹ وی را نقض می‌کند، و این آیه‌ها ۱۹ سال پس از مرگ محمد توسط کاتبان در مدح محمد افزوده‌شده و این امر طبق اسنادی مورد مخالفت شدید علی بن ابیطالب(ع) (یکی از کاتبان) واقع شده‌بود. همچنین در یکی از این آیات، پیامبر اسلام به صراحت «رحیم» (یکی از اسماء خداوند) خوانده شده‌است. خلیفه این دو آیه را جعلی نامید و آنان را از ویراست‌های جدیدتر ترجمهٔ قرآن خود حذف کرد.

او ۷۱ رابطهٔ ریاضی برای اثبات این ادعا یافت. بعدها دیگران روابط دیگری هم کشف کردند.

ادعای رسالت و جعلی‌بودن احادیث و سنت

رشاد خلیفه ادعای رسالت نیز کرد و نام خود را از قرآن استخراج نمود. وی پس از بسط دادن نظریات خود اعلام نمود «اسم رسول میثاق خدا در قرآن از طریق ریاضی بعنوان رشاد خلیفه کد شده‌است و این واقعاً بهترین روش معرفی رسول خدا به دنیا، در عصر کامپیوتر است» و پس از آن استدلال کرد «آشکار شدن معجزه قرآن بواسطه رشاد خلیفه، از نشانه‌های مهم رسالت اوست» خلیفه همچنین سنت و حدیث که پس از قرآن منبع اصلی مسلمانان هستند را منابع جعلی نسبت داده شده به محمد و در تضاد با قرآن دانست و کشف واقعیت این متون و آموزه‌های جعلی را نیز از وظایف رسالت خویش دانست.

این سبب شد که ادعاهای وی از سوی محافل مذهبی سنی و شیعه رد شده و نوشته‌های او ممنوع اعلام شود. ادعای محافل مذهبی هم از سوی تسلیم شدگان رد شد.

پس از کشته شدن رشاد خلیفه، گروهی از پیروان او به گسترش تحقیقات قرآنی به شیوهٔ او ادامه دادند. برخی از آنها اصولگرا هستند و به نحوی ملاحظه کارانه سعی در بسط تحقیقات عددی قرآنی در چارچوبهای محدود از قبل تعریف شده دارند و بعضی دیگر که رادیکال تر محسوب می‌شوند محدودیتی در تحقیقات خود نداشته و غالبا شبیه خود رشاد خلیفه ادعای رسالت و پیش گویی (بیشتر در مورد زلزله‌های آتی) دارند. برخی نیز بدون ایراد ادعایی سعی در بسط گستردهٔ تحقیقات عددی و علمی قرآنی به این شیوهٔ جدید را دارند

نقد نظریه رشاد

از دید برخی، تاکنون در احادیث از پیامبر اسلام یا امامان شیعه و سیره عملی آنان و یا در تفاسیر قبلی، قرآن را کتابی اسرارآمیز و معماگونه وصف ننموده‌اند بلکه آن را کتابی روشن و پرمحتوی خوانده‌اند. همچنین در آثار متقدمین، هیچیک از بزرگان و علمایی چون خواجه نصیر یا شیخ بهایی نیز مـطالبی هرچند به صورت ضمنی و تلویحی در مورد تعداد حروف و کلمات قرآن و روابط ریاضی میان آنان نیامده بود. به‌نظر ایشان، رویه قرآن نیز بر همین اساس است، چراکه قرآن بعد از ذکر داستان آنان، اظهار تاسف می‌کند که چرا مردم به‌جای آنکه به پیام این قصه توجه‌کنند، مشغول مطالب حاشیه‌ای می‌شوند و بر سر تعداد اصحاب کهف جدال می‌کنند. همینطور در مورد تعداد نگهبانان دوزخ، که استناد رشاد به همین آیه‌است، در قرآن آمده: «تعدادشان رانوزده نـفر قرار دادیم»، و خود قرآن در آیه بعد می‌گوید، فقط به این منظور که چون و چرای کافران را برانگیزیم و نیز ایمان مؤمنان را تقویت کرده باشیم.

نظریه مهدی بازرگان

مهدی بازرگان در کتاب خود سیر تحول قرآن، مدعی کشف نوعی رابطه ریاضی بر اساس سیر نزول آیات بر پیامبر اسلام است.

به عنوان نمونه او باور دارد آیاتی که در ابتدا نازل شده‌است از کلمات و آیات کوچکتری تشکیل شده‌است و این سیر همین طور به صورت خطی افزایش می‌یابد و آیاتی که در سال‌های آخر نازل شده‌است دارای کلمات بزرگتر و آیات بزرگتری است.

همچنین او باور دارد در هر سال از ۲۱ سال و چند ماه (آنچه که معمولاً ۲۳ سال گفته می‌شود)، که قرآن نازل شده‌است، دقیقا با اختلاف چند آیه، تعداد آیات مساوی بر پیامبر اسلام نازل شده‌است.

علی شریعتی نیز این نظریه را درست می‏داند و در نامه‎ای به بازرگان ضمن «اثبات قرآن و وحی» خواندن آن می‎گوید:

من کشف ایشان را دربارهٔ قرآن درست، بی‌مبالغه، شبیه کار گالیله در باره منظومه شمسی و نیوتن در باره جاذبه و پاستور در باره بیماری... می‌دانم. آنها کلید علمی وحی طبیعی را به دست آورده‌اند و ایشان کلید علمی وحی الهی را.

منابع

عمومی

• en:Rashad Khalifa
• The numerology of Dr. Rashad Khalifa - scientist
• سیر تحول در قرآن مهندس مهدی بازرگان
• نقد نظریات اعجاز عددی قرآن
• نقد اعجاز عددی واژه یوم

کتاب‌شناسی

• فاطمی، سید محمد. آیت کبری. (دکتر سید محمد فاطمی (درگذشته) استاد دانشگاه تهران، بعد از رشاد خلیفه، تحقیقاتی جامع‌تر در این باره انجام داده که کل قرآن را دربرمی گیرد. دسترسی به آن از طریق گروههای یاهو - گروه دانش آموزان قرآن (پس از عضویت) ممکن می باشد.)
• نوفل، عبدالرزاق. اعجاز عددی قرآن کریم‌. ترجمهٔ مصطفی حسینی طباطبایی. تهران. 
• بازرگان، عبدالعلی. نظم قرآن. 
• عرفان، حسن. پژوهشی در شیوه‌های اعجاز قرآن. دارالقرآن الکریم. صص ۱۱۹ و ۱۲۰. 
• خلیفه عبدالسمیع خلیفه. الریاضیات فی القرآن الکریم‌. قاهره: مکتبة النهضة المصری. 
• خلیفه، رشاد. اعجاز قرآن. ترجمهٔ محمدتقی آیت‎اللهی. شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز. 
• «معجزة القرن العشرین فی کشف سباعیة و ثلاثة اوامر القرآن الکریم» نوشتهٔ ابن خلیفه علیوی
• «معجزة القرآن فی عصر المعلوماتیة» نوشتهٔ عبدالدائم الکحیل
• قرآن و ریاضیات، نوشتهٔ مرتضی علوی
• اعجاز القرآن الکریم، فضل حسن عباس و سناء فضل عباس
• اعجاز العلمی فی قرآن الکریم، محمد سامی محمد

پیوند به بیرون

• «صفحه اصلی محتوایی» معجزه ریاضی قرآن سایت ترجمه قرآن (فارسی)
• سیر تحول در قرآن مهندس مهدی بازرگان
• قرآن رشاد خلیفه به همراه توضیح محاسبات و سوره توبه ۱۲۷ آیه‌ای
• وب‌گاه اصلی این جریان
• روابط دیگر ریاضی قرآن
• کشف معجزه ریاضی قرآن و شناخت رسولان خداوند؛ رشاد خلیفه
• دانشنامه معجزات علمی در قرآن (عربی)
• نکته‌های اعداد در قران
• evidenceofgod
• miracle