سید محمدعلی موحد ابطحی

محمدعلی موحدابطحی

شناسنامه
نام کامل	سید محمدعلی موحدابطحی
لقب	آیت‌الله‌العظمی
نسب	امام موسی کاظم
تاریخ تولد	۱۳۰۹
زادگاه	اصفهان، ایران
محل تحصیل	اصفهان، قم، نجف
محل زندگی	نجف، اصفهان، قم
تاریخ وفات	۲۹ شهریور ۱۳۸۱
محل وفات	تهران
مدفن	قم، حسینیه وی [۱]

سید محمد علی موحد ابطحی (۱۳۰۹ اصفهان -۱۳۸۱تهران) از مراجع تقلید ایرانی بود. او در ۲۸ صفر ۱۳۴۹ قمری در اصفهان متولد شد و در سیزدهم رجب سال ۱۳۸۱ در بیمارستانی در تهران فوت کرد. پیکر او در تهران تشییع شد ولی به علت عدم همکاری تولیت آستان حضرت معصومه در قم، در صبح ۱۵ رجب در زیرزمین حسینیه خود در شهر قم دفن شد و تشییع پیکر او در قم لغو گردید. (نشانی مدفن ایشان را در نقشه ماهواره‌ای بیابید).

وی از علماء بسیار پر کاری بود که در علم رجال، علم حدیث، علم فقه و تفسیر قرآن صاحب نظر بود و شناخته شده در ایران و عراق و عربستان بود.^{[نیازمند منبع]}

خاندان

پدر ایشان؛ سید مرتضی موحدابطحی بود که در اصفهان به تدریس دروس حوزوی، وعظ و خطابه و ارشاد، و طبابت طب سنتی می‌پرداخت و بیماری علامه محمدحسین طباطبایی را درمان کرده بود. مجله حوزه مصاحبه‌ای ارزشمند با ایشان داشته و آن را منتشر کرده‌است. متن کامل این مصاحبه را در این نشانی بخوانید آرامگاه ایشان در شهر اصفهان می‌باشد.

مادر ایشان دختر مرحوم آیه الله سید محمدتقی موسوی اصفهانی بود.

برادران: سیدمحمدباقر، سید علی، سیدمحمدرضا، سیدحجت، سیدحسن، سیدحسین.

تحصیل

در هشت سالگی به تحصیل علوم دینی روی آورد و پس از فراگیری علوم مقدماتی، در پانزده سالگی به حوزه علمیه قم مهاجرت کرد. سپس در قم در درس‌های خارج آیات عظام شرکت جست. وی در سال ۱۳۳۳ و به توصیه مرتضی حائری یزدی به نجف اشرف هجرت کرد و به شاگردی در اساتید حوزه علمیه نجف و تدریس دروس خارج پرداخت. وی در سال ۱۳۵۳ش پس از بیست سال تحصیل و تدریس در نجف، به اصفهان بازگشت و در سال ۱۳۶۷ به قم هجرت نمود.

اساتید اصفهان

اساتید وی در اصفهان (۱۳۵۵ تا ۱۳۶۴ قمری) عبارت بودند از: مرتضی موحد ابطحی، عباس ناصح، سید آقا جان، سید محمد طبیب زاده، شیخ محمود مفید، سید محمد باقر حسینی سدهی، شیخ هبه الله هرندی، سید عبد الحسین طیب، حاج آقا رحیم ارباب، میرزا رضا کلباسی، شیخ محمد باقر قزوینی، سید ابوالقاسم طبیب (طب)، حاج میرزا علی آقا شیرازی (طب).

اساتید قم

(۱۳۶۴ تا ۱۳۷۳ قمری): آیه الله بروجردی، آیه الله محمد حجت کوه‌کمری، آیه الله خمینی، آیه الله سید محمد صادق روحانی، آیه الله سید احمد خوانساری، علامه محمدحسین طباطبایی، آیه الله حاج میرزا رضی تبریزی، آیه الله سید زین العابدین کاشانی، آیه الله محقق داماد، آیه الله سید محمدرضا گلپایگانی، آیه الله شیخ مهدی مازندرانی، آیه الله حاج میرزا علی آقا شیرازی، آیه الله مهدی حائری یزدی، عبدالنبّی عراقی

موحدابطحی یکی از پنج نفری بودند که به طور خصوصی و غیر رسمی به درس خارج فلسفه محمدحسین طباطبایی حاضر می‌شدد. (وی در وصیت نامه‌اش می‌نویسد:.... حتی حضرت بحث آیه الله البروجردی و سائر آیات الحوزه العلمیه بقم المشرفه و لم تنبت شعر لحیتی،... وقتی به درس اساتید قم حاضر شدم که هنوز مویی در صورتم نروییده بود).

اساتید نجف

(۱۳۷۳ تا ۱۳۹۴ قمری) آیه الله سید محسن حکیم، آیه الله سید عبدالهادی شیرازی، آیه الله [سید جمال الدین گلپایگانی]، آیه الله سید محمود شاهرودی، آیه الله سید ابوالقاسم خوئی.

تدریس

خارج فقه: وی در مدرسه صدر در نجف اشرف، در مدرسه چهارباغ، در مدرسه صدر بازار اصفهان و مسجد ابوطالب در خیابان چهارمردان قم به تدریس خارج فقه می‌پرداخت.

خارج اصول: وی در مدرسه صدر در نجف اشرف، در مدرسه چهارباغ، در مدرسه صدر بازار اصفهان و مسجد ابوطالب در خیابان چهارمردان قم به تدریس خارج فقه می‌پرداخت.

خارج رجال: وی در مدرسه صدر در نجف اشرف به تدریس قواعد علم رجال می‌پرداخت.

اخلاق: وی در مدرسه چهارباغ اصفهان(عصرها) و سپس مدرسه صدر بازار اصفهان (روزهای پنج شنبه) برای مدت چند سال به تدریس اخلاق می‌پرداخت.

اعتقادات ایشان در دوران طاغوت و سالهایی پس از انقلاب، جمعه شبها در مسجد بقیه الله در خیابان خواجو (اصفهان)به تدریس عقائد برای عموم می‌پرداخت.

تفسیر قرآن: وی روزهای جمعه هر هفته در اصفهان در خلال سالهای دفاع مقدس در منزل خود در خیابان هاتف به تفسیر قرآن برای طلاب، روحانیون، دانشگاهیان و... می‌پرداخت. این درس تفسیر معمولاً بیش از ۲ ساعت به طول می‌انجامید.

پس از بازگشت از نجف، آیه الله سید حسین خادمی (پدر ایشان با پدر امام موسی صدر عموزاده بودند) ایشان را به امامت نماز مدرسه صدر بازار (مرکز حوزه علمیه اصفهان) را به ایشان واگذار کرد و ایشان تا زمان هجرت به قم و سپس در ایامی که به اصفهان باز می‌گشتند به اقامت نماز جماعت در آنجا می‌پرداختند.

اجازات

صدور اجازه: ایشان در دو صفحه از آیه الله سید شهاب الدین مرعشی نجفی اجازه روایت گرفته‌است.

دریافت اجازه: ایشان از علما و آیات عظام از جمله بروجردی، خمینی، محقق داماد، گلپایگانی، خوانساری، اراکی، مرعشی نجفی، حکیم، شیرازی، خوئی، شیخ آقا بزرگ تهرانی و برخی از علمای مذهب زیدیه اجازه اجازه روایت یا اجازه اجتهاد داشت.

شاگردان

محمدباقر حکیم (شهیدمحراب)، حسن نظام الدین، داوری، مددی، امامی، زمانی، نبوی، محقق یزدی، مهدی حائری قزوینی، قاسمی، و عده بسیاری دیگر

آثار

از او یکصد وچهل وپنج عنوان کتاب در علوم تفسیر و فقه، اصول و رجال، حدیث، تاریخ، کلام و فلسفه و سایر مسائل اسلامی بر جای مانده و بنا به گفته فرزندانش شماره دست نویس های ایشان به بیش از هفتصد عدد می‌رسد.

آثار منتشر شده

۱. تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال (۵ جلد به چاپ رسیده و ۵ جلد آن هنوز چاپ نشده‌است، جلد اول و دوم آن در نجف اشرف و قبل از کتاب معجم رجال حدیث و تفصیل طبقات رواه نوشته آیه الله خوئی (۱۳۸۹ قمری) به چاپ رسیده‌است)

یکی از محققان این کتاب را چنین توصیف کرده‌است: با نوشتن کتاب تهذیب المقال (در تصحیح و شرح رجال نجاشی) کاری بس عظیم و عدیم المثال را عرضه شده‌است: متن تصحیح شده در بالای صفحات و شرح تعلیقات در ذیل آن قرار دارد. مقدمه ۱۴۸ صفحه‌ای کتاب به بحث از این امور اختصاص دارد: ۱. زندگینامه و شرح حال نجاشی. ۲. اهمیت رجال نجاشی، سند نجاشی به مصنفان اصول، معنای اصل و کتاب و نسخه، سند فقهاء به رجال نجاشی. ۳. علت اعتبار کلام علماء رجال درباره راویان، روش نجاشی در جرح و تعدیل، توثیقات عامه، و بحثهای جالب و ابتکاری فراوانی بخصوص در این قسمت اخیر مطرح شده‌است. ۴. روش تصحیح کتاب و معرفی نسخه‌های خطی مورد اعتماد مصحح محترم. پس از مقدمه به شرح کتاب نجاشی پرداخته، توضیح واضحات یا اطناب مملّی در آن وجود نداشته، بلکه همه صفحات کتاب مشتمل بر تحقیقات ارزنده رجالی است که هیچ عالم رجالی خود را مستغنی از آن نخواهد دانست: ۱. در ج۵، ص۴۰ الی ۱۲۳ به بحث از (جابر بن یزید جعفی) پرداخته و چهل و یک بحث درباره او مطرح کرده‌است مثل: نسب جابر، طبقه او، روایت او از جابر بن عبدالله، روایت او از حضرت زینب و امام باقر سلام الله علیها، توثیقات خاصه و عامه درباره او و…. ۲. در ج۵، ص۲۷۶ الی ۲۹۸ هیجده بحث مستقل ذیل عنوان (حریز بن عبدالله) عنوان نموده‌است. ۳. گاهی تذییلاتی در این کتاب وجود دارد که افرادی را که نجاشی عنوان ننموده‌است مورد بحث قرار می‌دهد مثل ج۱، ص۴۵۶. ۴. یکی از نکته‌های بسیار جالب کتاب آن است که ۵۰ نفری را که شیخ و نجاشی سند به تمام کتابها و روایات آنان دارند جمع آوری نموده‌است مثل ج۱، ص۸۸ ۹۰. ۵. در بحث از ابان بن ابی عیاش که راوی کتاب سلیم بن قیس است نشان داده‌است که چگونه برخی از علماء عامه کلماتی که در مدح ابان آمده‌است را تحریف به قدح و ذم او نموده‌اند. (ر. ک: ج۱، ص۱۸۹). ۶. در ج۱، ص۲۴۷ کتاب به بحث از اصطلاح (اسند عنه) پرداخته و معتقد است که این کلمه باید بصورت مجهول قرائت شود و ضمیر را نیز به صاحب ترجمه ارجاع داد؛ یعنی چیزی که تنها همان شخص صاحب ترجمه روایت کرده و از شخص دیگری نقل نشده‌است. ۷. در ج۱، ص۸۴ به بحث از روش مشایخ حدیث در نقل روایات پرداخته و با ذکر چند شاهد ادعا نموده که آنان همیشه سندی را انتخاب کرده و نقل می‌نمودند که واسطه‌های آن کم باشد به همین جهت گاهی سندی را که مشتمل بر افراد ضعیف است بر سندی که تمام افراد آن ثقه هستند ترجیح می‌دادند. و لذا اگر سند یک حدیثی که بدست ما رسیده‌است ضعیف بود نمی‌توان حکم نمود که آن حدیث تنها همان سند را داشته و آن نیز مشتمل بر ضعف است. در تمام این کتاب از منابع تاریخی و رجالی اهل سنت به خوبی و بطور گسترده استفاده شده و بر فوائد انبوه آن افزوده‌است. پنج جلد این کتاب از حرف الف شروع و به حرف ذال پایان یافته‌است.

۲. رساله فی آل اعین

۳. تاریخ آل زراره

۴. شرح وسائل الشیعه(۲ جلد از آن پس از فوت ایشان به چاپ رسید)

۵. مسائلی از فقه شیعه

۶. بررسی و نقد و تحلیل پیش نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

این کتاب در ۱۳۵ صفحه در تیرماه سال ۱۳۵۸ توسط صندوق قرض الحسنه امام حسین (ع) اصفهان (خیابان چهارباغ) منتشر گردیده و با توجه به تاریخ انتشار این کتاب، این اثر اولین و جامعترین آثار منتشر شده در این موضوع در آن زمان می‌باشد. مقدمه یازده صفحه‌ای آن شامل ۱۱ نکته مهم در هدف مردم از تشکیل دولت و نظام، دوام قانون و نظام، فرق قوانین تجربی و فطری، نحوه انتخاب نظام توسط مردم، نظام توحیدی و فطری، ویژگیهای انقلاب ایران، مبنای قانون اساسی، افراد صلاحیتدار برای وضع قانون، معیار مردود شدن نظام و قانون، و سه ایراد مبنایی بر پیش نویس قانون اساسی می‌باشد. متن کتاب تمامی اصول مندرج در [پیش نویس قانون اساسی]] را با دلایل عقلی، روائی، قرآنی، فقهی و... تحلیل و نقد کرده، برخی از آنها را صریحاً مخالف اسلام و قرآن و شرع دانسته، و برخی را نیازمند اصلاح و دانسته، بعضی از آنها را با یکدیگر متعارض و متنافی دانسته‌است. البته نویسنده برخی از اصول را قابل تفکیک، قابل ادغام یا قابل جایگزینی دانسته‌است.

۷. مناسک حج و عمره

آثار منتشر نشده

۱) کتاب الغدیر این کتاب توسط مرحوم آیه الله سید عبدالعزیز طباطبایی در کتاب خودش الغدیر فی التراث الاسلامی (دارالمورخ العربی، بیروت) معرفی شده‌است که در صفحات ۲۱۰ و ۲۱۱ به معرفی صد و بیست و پنجمین اثر نوشته شده درباره غدیر می‌پردازد و به معرفی این کتاب و نویسنده اش (در بخش قرن پانزدهم) می‌پردازد.

۲) جامع الرواه حاوی تمامی اسامی راویانی که نام آنها در روایات و کتابهای گذشتگان از اصحاب ذکر شده است(نقل از مقدمه جلد اول تهذیب المقال).

۳)جامع الاخبار حاوی تمام اخبار روایت شده از ائمه اطهار در مدح راویان یا در ذم آنها به ما رسیده است(نقل از مقدمه جلد اول تهذیب المقال).

۴)الطیقات الرواه حاوی طبقات راویان از اصحاب پیامبر و ائمه اطهار می‌باشد(نقل از مقدمه جلد اول تهذیب المقال).

۵)قواعدالرجال ایشان در مقدمه ۱۴۸ صفحه‌ای از جلد اول تهذیب المقال، مکرر از کتاب دیگر خود به نام قواعد الرجال نام می‌برد یا به آن ارجاع می‌دهد. البته ایشان هنگامی که در نجف بودند، به تدریس قواعد الرجال در مدرسه صدر نجف پرداخته بودند. در منبع بی نام این کتاب دو جلدی یاد شده‌است. ایشان فائده سومی را از صفحات ۱۰۰ تا ۱۳۹ (مقدمه تهذیب المقال ج ۱) بیان می‌نماید که عمدتاً از کتاب قواعدالرجال خود اقتباس کرده‌است و این فائده سوم می‌تواند گویای این کتاب دو جلدی ارزشمند باشد که هنوز مخطوط باقی مانده‌است. این فائده شامل سه مطلب می‌باشد: الف) آنچه که به شناخت راویان مربوط می‌شود. این عنوان شامل عناوین فرعی زیر است: ۱) آنچه که مدح و ذم راویان به آن ثابت می‌شود، ۲) آنچه که در حجیت خبر اعتبار دارد یا ندارد، ۳) وجه حجیت گفتار اصحاب الرجال، ۴) اعتبار گفتار متاخرین از اهل الرجال، ۵) شیوه‌های نجاشی در جرح و تعدیل. ب) توثیقات عامه. این عنوان شامل عناوین فرعی زیر است: ۱) کسی که روایت نمی‌کند مگر از ثقه، ۲) کسی که به روایتش سکون هست، ۳) کسی که چیزی بر او طعن نمی‌شود، ۴) کسی که بر جمیع روایاتش اعتماد می‌شود، ۵) کسی که از اجلّه روایت کرده یا اجلّه از او روایت کرده‌اند، ۶) مامون در حدیث،۷) کسی که در حدیث ثقه‌است، ۸) اصحاب اجماع، ۹) تصحیح الطرق، ۱۰) وکاله الائمه ج) اشکال در امارات عامه برای وثاقت. این عنوان در چهار وجه ارائه شده‌است.

وصیت نامه

دو مورد از وصیتهای ایشان در دسترس برخی خواص قرار گرفته که بسیار ارزشمند و عبرت آموز است:

۱) قلمهایی را که اخیراً نگهداری می‌کنم، اینها قلم کار من و تألیف در معارف اسلام و نوشتن معارف قرآن کریم و تفسیر و علوم آن و در علوم حدیث و رجال حدیث و سایر فنون و در فقه آل محمد علیهم السلام به کار گرفته شده، این قلمها را بر روی سینه من در کفن بگذارید و دفن نمایید.

۲) دستمال سفیدی در لباسهای نمازم می‌باشد، با من دفن شود. چون که وقت گریه برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام و اهل البیت علیهم السلام، با آن اشک چشم خود را پاک می‌نمودم.

گفته‌ها و ناگفته‌ها

[من از پاسبان رضا شاه سیلی خورده‌ام] مکرر از ایشان شنیده می‌شد که این جمله را می‌فرمود(زیرا در راستای درس خواندن برای دفاع از دین مقدس اسلام بوده‌است). قضیه این بوده که در زمان کشف حجاب در ایران در دوره رضا شاه و ممنوعیت داشتن عمامه و لباس روحانیت، فقط برخی از علمائی که مدرس حوزه نیز بودند می‌توانستند مجوز پوشیدن لباس رسمی روحانیت (عمامه و عبا) از ژاندارمری آن زمان داشته باشند و پدر ایشان از جمله آنان بود(جزئیات بیشتری از نحوه گرفتن مجوز لباس روحانیت را از زبان پدر ایشان در مصاحبه مجله حوزه بخوانید) و دو پسر بزرگتر خود را در سن قبل از بلوغ با لباس روحانیت در درسهای حوزه حاضر می‌کرد، یا پدر را در فعالیتهایش همراهی می‌کردند. در آن زمان پاسبانها مسئول اجرای دستور رضاشاه برای کشف حجاب و نداشتن عمامه بودند و در کوچه‌ها می‌گشتند. روزی پاسبانی به ایشان بر می‌خورد که همراه با پدر لباس روحانیت پوشیده بودند، با این که پدرشان مجوز داشتند اما آن پاسبان از شدت خشم (که برخلاف دستور شاه، حتی پسران نوجوان خود را لباس روحانیت پوشانده و عمامه بسته‌است) سیلی محکمی به صورت ایشان می‌زند.

[من افتخار می‌کنم که یک طلبه هستم] آنهایی که با ایشان مجالست داشتند مکرر و حتی در سالهای آخر حیات از ایشان که مرجع تقلید بود، می‌شنیدند که می‌فرمود: «من افتخار می‌کنم که یک طلبه هستم». این نهایت تواضع ایشان بود.

[رفیق خودت آقا [[موسی صدر]: وقتی ایشان از امام خمینی سوال کرده بود که «بر فرض پیروزی، آیا کسی را دارید که در رأس حکومت آینده ایران قرار دهید؟»، به سادگی پاسخ داده بودند: «آری! رفیق خودت آقا موسی»! و و (البته ممکن است کسانی برداشتهای دیگری از این گفته داشته باشند: ۱: در آن زمان حتی امام خمینی نیز خودشان را واجد صلاحیت حکومت نمی‌دانستند! ۲: امام موسی صدر رقیبی برای امام خمینی در رهبری حکومت محسوب می‌شد. بنابراین دستگاه حاکمه ایران هیچگاه مایل به بازگشت این رقیب نبوده است! ۳: شاید بین ناپدید شدن امام موسی صدر (۹ شهریور ۵۷)، خروج امام خمینی از عراق به کویت و سپس ورود به فرانسه(۱۲ مهر ۵۷)، حمله شوروی به افغانستان (۷ دی ۵۷)، فرار شاه از ایران (۲۶ دی ۵۷) و پیروزی انقلاب ایران (۲۲ بهمن ۵۷) رابطه‌ای استراتژیک بوده است؟!!)

[خاطره‌ای از آیه الله سید محسن حکیم] ایشان نقل می‌کردند: روزی استادم آیه الله حکیم مرا فراخواندند که در ساعتی غیر معمول برای کاری به منزل اندرونی ایشان بروم. در ساعت مقرر درب منزل اندرونی را زدم. همسر ایشان درب را باز کردند و در حیاط ماندند. من داخل اتاق شدم. گفتگوی ما به طول انجامید و هنگامی که خواستم برگردم، متوجه شدم همسر ایشان همچنان در حیاط ایستاده‌اند و پس از خروج من از اتاق به اتاق وارد شدند. فهمیدم اندرونی استادم فقط همین یک اتاق را داشته که همسر ایشان منتظر خروج من مانده است! (در اوج مرجعیت؛ خانه‌ای آن چنانی داشت و این از زهد و تقوای ایشان بود).

درسها و عبرتها

کسانی که با ایشان مصاحبت و همراهی داشتند می‌دانستند که ایشان به هیچوجه تکلیف شرعی خود را به خاطر مصالح سیاسی معطل نمی‌گذارد. موارد زیر از مصادیق این روایت هستند که خود ایشان مکرراًً به زبان می‌آورد: «اذا رایتم العلماء علی ابواب الملوک فبئس العلماء و بئس الملوک و اذا رایتم الملوک علی ابواب العلماء فنعم العلماء و نعم الملوک»

حجج الاسلام احمد روضاتی، جواد ابطحی، و فضل الله موحدابطحی درصبح آخرین روز حیات ایشان (روز تولد حضرت زینب) خدمت ایشان رسیدند و این جمله را از ایشان نقل کرده‌اند: «برای من طول عمر از خدا مسئلت نکنید. دعا کنید حقوق بازنشستگی از امام زمان عج الله تعالی فرجه الشریف نگیرم».

مبارزات

با طاغوت

یادها و یادگارها

حسینیه اصفهان: ایشان در هر شهری که بود چه برای سکونت و چه برای زیارت، به اقامه سوگواری برای معصومین علیهم السلام می‌پرداخت. منزل ایشان در اصفهان در طول سالها عده زیادی حاجت گرفته یا برای گرفتن حاجت به این مکان شریف مراجعه می‌نمایند. این مکان مقدس گواه تشرفات متعدد آن مرحوم و افرادی دیگر به محضر معصومین علیهم السلام بوده و ان شاء الله خواهد بود. نشانی حسینیه ایشان در اصفهان را در نقشه ماهواره‌ای بیابید.

بزرگداشت حضرت ابوطالب: ایشان هر ساله مجلس سوگواری باشکوهی را در روز وفات حضرت ابوطالب (۲۶ رجب) انجام می‌داد. در این سالها که به سفر زیارت امام رضا نائل می‌گشت، این مجلس را در منزل یکی از خیرین اصفهانی در مشهد مقدس (خیابان دانش شرقی) بر پا می‌نمود و اطعام همگانی نیز انجام می‌گرفت. روحش شاد و راهش پاینده باد.

منابع

1. سایت اختصاصی آیه الله العظمی سید محمد علی موحد ابطحی

2. مشاهیر و فرهیختگان ایران

3. مصاحبه با آیة الله حاج سید مرتضی موحد ابطحی اصفهانی. مجله حوزه، شماره ۵۸، مهر و آبان ۱۳۷۲ صفحات ۱۹ تا ۴۶)

۴. مرعشی نجفی شهاب الدین. المسلسلات فی ذکر الاجازات. کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، قم، جلد اول ص ۲۱۶-۲۱۷

۵. بی نام. المراحل التی مرّ بها سیدنا المرجع الدینی الکبیر و الزعیم المدافع عن ولایه امیرالمومنین و اهل البیت (ع) آیه الله العظمی السید محمد علی الموحد الابطحی الموسوی الاصبهانی. بی تاریخ. قم ۱۳۸۱

۵. موحدابطحی محمدعلی. تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال. المجلد الأوّل (الطبعة الأولی): قطع وزیری، ۴۳۰ صفحة، الناشر: مطبعة الآداب بالنجف الأشرف، سنة ۱۳۸۹ قمری

6. عابدی. احمد. معرفی اجمالی تهذیب المقال

7. کمالیان محسن. نگاه واقع‌گرا به روابط امام خمینی و امام صدر

8. خسرو شاهی سید هادی. یادنامه امام موسی صدر. موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر ۱۳۸۷، چاپ اول، صفحات ۱۶۵ تا ۱۹۰

۹. عبدالله نصری، آیینه‌های فیلسوف: گفتگوهایی در باب زندگی، آثار و دیدگاه‌های استاد غلامحسین ابراهیمی دینانی، چاپ دوم، سروش: تهران، ۱۳۸۳، صص ۳۵–۳۷