جاحظ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ابوعثمان عمرو بن بحر(۱۶۰-۲۵۵ق) مشهور به جاحِظ؛ ادیب معتزلی، خوش‌سخن، خوش‌نویس، معاشر با مترجمین فارسی و سریانی و نویسنده بسیاری از تألیف‌های سده ۳ق، از اهالی بصره است.[۱]

جاحظ بیش از یک قرن زندگی کرده و نوشته‌هایی به روش علمی دربارهٔ گیاهان، جانوران، گیتاشناسی، پزشکی، کیمیا و روان‌شناسی دارد و دیدگاه‌ها و اندیشه‌هایش بیشتر مبتنی بر تجربه بوده و از روش تجربی بهره جسته‌است. علاوه بر این‌ها جاحظ در نقد و سخندانی عربی نیز حائز اهمیت است.[۲]

برخی پژوهندگان گفته‌اند که جاحظ در رشته‌های گوناگون علمی سیصد و پنجاه کتاب نوشته که بیشتر آنها در گذر زمان از میان رفته و تنها رسالاتی از وی بجا مانده و سه کتاب خسیسان (البخلاء) و جانوران (الحیوان) و سخنوری و نمایاندن (البیان و التبیین) او نیز در دسترس است.[۳]

جاحظ در توصیف فن سخنوری می‍گوید: «ایرانیان سخندان‌ترین مردم (اخطب الناس) هستند و از میان ایرانیان، پارسیان (اهل فارس) خطیبترین مردم ایران‌اند و شیرین‌زبان‌تر و خوش‌اداتر و بامحبت‌تر و در دوستی‌پایدارتر مردم مروند و در لغت پارسی دری از همه فصیح‌تر ایشانند. چنانچه مردم قصبهٔ اهواز در لغت پهلوی فصیح‌ترین ایرانیان‌اند.[۴] جاحظ با وجودی که ضد شعوبیه بوده از بلاغت ایرانی و الفاظ زیبا و پرمایگی معنای در زبان فارسی سخن گفته و توصیه کرده است که اگر کسی بخواهد، در فن سخنوری به درجهٔ عالی برسد باید کتاب «کاروند» پارسیان را بخواند.»[۵]

آثار[ویرایش]

موضوعات نوشته‌های جاحظ بسیار گوناگون است؛ از جمله ادبیات، ادبیات عامه، کلام، سیاست و بعضی شاخه‌های علوم طبیعی. ولی آنچه کتاب‌های او را ممتاز می‌سازد، شیوه ادبی بارز او در نگارش، آگاهی او از زندگی اجتماعی مردم و شناخت سرشت و اخلاقشان است.

  • اخلاق الشطار
  • اخلاق الملوک
  • البیان و التبیین
  • تحصین الاموال
  • جوابات کتاب المعرفة
  • حانوت عطار
  • الرد علی اصحاب الالهام
  • الرد علی المشبة
  • ردالنصاری
  • رسالة فی الحسد
  • سحر البیان
  • سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف
  • عناصر الادب
  • فضیلة المعتزلة
  • کتاب آی القرآن
  • کتاب الابل
  • کتاب الاخبار
  • کتاب الاخوان
  • کتاب الاستبداد و المشاورة فی الحروب
  • کتاب الاستطاعة
  • کتاب الاصنام
  • کتاب الاعتزال
  • کتاب الامامة
  • کتاب الامثال
  • کتاب الامصار
  • کتاب الانس و السکن
  • کتاب البخلاء
  • کتاب البغل
  • کتاب البلدان
  • کتاب التربیع
  • کتاب التسویة بین العرب و العجم
  • کتاب التعبیر
  • کتاب التفکر و الاعتبار
  • کتاب الجواری
  • کتاب الحجر و الفتوة
  • کتاب الحزم و الجزم
  • کتاب الحیوان
  • کتاب الخطاب فی التوحید
  • کتاب الدلال
  • کتاب السلطان
  • کتاب السلوک
  • کتاب السودان
  • کتاب الشارب و المشروب
  • کتاب الصرحاء و الهجناء
  • کتاب صناعة الکلام
  • کتاب الصولجان
  • کتاب الطبایع
  • کتاب الطفیلیین
  • کتاب العثمانیة
  • کتاب العُرْس و العرائس
  • کتاب الفتیان
  • کتاب الفخر بین عبد شمس و بنی مخزوم
  • کتاب فخر القحطانیة و العدنانیة
  • کتاب القرآن
  • کتاب اللصوص
  • کتاب المحاسن و الاضداد
  • کتاب المزاح و الجد
  • کتاب المعرفة
  • کتاب المعلمین
  • کتاب المغنیین
  • کتاب مناقب ضدالخلافة و فضائل الاتراک
  • کتاب الناشی و المتلاشی
  • کتاب النبی و المتنبی
  • کتاب النجم و جوابه
  • کتاب النرد و الشطرنج
  • کتاب النساء
  • کتاب الوعد
  • کتاب الوکلاء و المتوکلین
  • کتاب الهدایا
  • مسائل کتاب المعرفه
  • معانی القرآن
  • مقالة فی اصول الدین
  • نظم القرآن
  • نقض الطب
  • نوادر الجن:[۶]
  • الحَیَوان
  • البُخَلاء

موسیقی[ویرایش]

تصنیفات جاحظ بسیار و در آن‌ها، مطالب سودمند و ضروری درباره مسائل دوران ساسانی، از جمله شعر و سرود و خوانندگی است:[۱]

  • طبقات المغنیین: شرح مطالبی درباره جایگاه‌های مغنیان دوران ساسانی
  • التاج: درباره طبقه‌های سه‌گانه ندیمان و رامشیان، و رتبه‌هایی که داشته‌اند؛ جشن مهرگان و مطلب‌هایی درباره استادی و چیرگی برخی هنرمندان
  • رساله القیان: رساله کنیزکان رامشگر
  • المحاسن و الاضداد

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ستایشگر، مهدی. نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم. چاپ اوّل. تهران: اطلاعات، ۱۳۷۶. ISBN 964-423-377-8(جلد 3). 
  2. علوی مقدم، سید محمد: جاحظ و بلاغت. در: مجله «کیهان اندیشه» فروردین و اردیبهشت ۱۳۶۷ - شماره ۱۷. (از صفحه ۱۱۲ تا ۱۱۹).
  3. همان.
  4. بهار، محمدتقی. سبک‌شناسی. ج. یک. تهران: زوار، ۱۳۹۰. ۱۸۰-۱۸۱. شابک ‎۹۶۴۴۰۱۱۳۲۵. 
  5. علوی مقدم، سید محمد: جاحظ و بلاغت. در: مجله «کیهان اندیشه» فروردین و اردیبهشت ۱۳۶۷ - شماره ۱۷. (از صفحه ۱۱۲ تا ۱۱۹).
  6. دانشنامه جهان اسلام، جاحظ