آیه

آیه در لغت به معنی نشانه‌است. و در اصطلاح کوچک‌ترین واحد تقسیم قرآن است و عبارات و یا جملات قرآن و سوره از آنها تشکیل می‌یابد و تعداد آنها در هر سوره‌ای معین است‌.

یک آیه می‌تواند چند حرف، چند کلمه، یک یا چند جمله و یا یک یا چند بند باشد. برخی از مسلمانان معتقدند حد و اندازه هر آیه توقیفی است و از سوی پیامبر اسلام معین شده‌است.

به عقیده بهاءالدین خرمشاهی، ترتیب و توالی آیه‌ها، اعم از اینکه طی یک فقره وحی یا طی یک سلسله وحی متوالی نازل شده باشد، توقیفی است. یعنی خود این امر نیز جزو وحی است و به امر الله و رهنمایی جبرئیل انجام گرفته‌است. در مواردی هم که محمد آیه یا آیاتی را جابجا می‌کرد و می‌گفت: این آیه یا آیات را در فلان سوره بین کدام آیات قرار دهید، نیز به رهنمود وحی بوده‌است.

تعداد آیات قرآن

تعداد آیات قرآن از مسائل مورد اختلاف میان قراء صدر اسلام بوده است‌: قراءِ مدینه دو رقم ۶ هزار و ۲۱۴را به دست داده‌اند، قراء مکه شمار آیات را ۶۲۱۹، قراء شام ۶۲۲۵ و قراء بصره ۶۰۲۴ و قراء کوفه ۶۲۳۶ گفته‌اند.مهمترین علت اختلاف در شمارش آیات قرآن این است که پیامبر اسلام به منظور آگاه ساختن مردم به تمام شدن آیه، در انتهای آیه وقف میکرد، ولی گاهی به علت پیوستگی مطلب، آن دو را به همدیگر وصل میکرد و بدون وقف ادامه میداد. در نتیجه این توهم در مردم پدید آمد که این وصل، علامت انقطاع و تمام شدن آیه نیست. و در تعداد آیات قرآن روایات و نظرها مختلف شد، و هر فرقه و گروهی بر حسب روایاتی که در نظرآن‏ها بر دیگر روایات رجحان داشت عدد خاصی را ذکر کردند، تا این که همین اختلاف روایات باعث به وجود آمدن عددهای مختلف مکی، مدنی، کوفی، بصری و شامی در شمار آیات قرآن گردید.

حواشی

حفظ آیات برای اصحاب محمد سخت بود، به طوری که از او منقول است که آیات قرآن سریع‌تر از شتر چموش از قلب افراد فرار می‌کنند. (صحیح بخاری ۶-۵۵۰)

محمد عادت داشت پیش از بازخوانی آیه جدیدی زبان و لبان خود را تکان دهد. تا اینکه طی آیه دیگری عنوان کرد از این مهم منع شده است. (صحیح بخاری، ۶-۵۴۶)

محمد دوست داشت آیه‌ها را از زبان دیگران بشنود. به طوری که یک بار وقتی آیه‌هایی از نسا را شنید به گریه افتاد. (صحیح بخاری، ۵۷۰)

اندازه و توالی

بلندترین آیه قرآن کریم «آیة دَین‌» است (بقره/۲۸۲). کوتاه‌ترین آیه را می‌توان «مدهامَتان‌» (الرحمن/۶۴) دانست.

مطابق صحیح‌ترین و رایج‌ترین روایات، اولین آیات فرود آمده بر پیامبر اسلام ۵ آیه نخست سوره علق است‌. ولی درباره آخرین آیه یا آیات، اختلاف نظر بسیار است‌.

آیات قرآنی به مکی و مدنی و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه تقسیم می‌گردد.

جستارهای وابسته

• سوره
• قرآن
• نامهای خدا در قرآن

منابع

• صحیح بخاری ۶ [۱]