علامه حلی

این مقاله دربارهٔ عالم شیعه است. برای مرکز آموزشی در تهران دبیرستان علامه حلی را ببینید.

علامه حلی

شناسنامه
نام کامل	ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی
لقب	جمال الدین، آیت‌الله، علامه
تاریخ تولد	۲۹ رمضان ۶۴۸ قمری
زادگاه	حله، عراق
محل زندگی	عراق، ایران
تاریخ وفات	۲۱ محرم ۷۲۶ قمری
محل وفات	حله
مدفن	حرم علی بن ابیطالب
اساتید	محقق حلی
شاگردان	فخر المحققین، قطب الدین رازی

ابومنصور جمال‌الدین، حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی معروف به علامه حلّی، از علمای شیعه قرن هشتم قمری بود.

زندگی

وی در شب جمعه ۲۷ رمضان ۶۴۸ قمری، برابر ۹ دی ۶۲۹، در شهر حله به دنیا آمد.

نیاکان او از طرف پدر به اهلِ مطهر که خاندانی اهل تقوا و دانش بوده‌اند می‌رسد و همچنین از طرف مادر با محقق حلی که دایی او بوده پیوند دارد.

شروع فراگیری دانش

او چند سال بیشتر نداشت که با راهنمایی پدرش برای یادگیری قرآن به مکتب می‌رود و خواندن و نوشتن را در مکتب می‌آموزد ولی به این مقدار راضی نشده و نزد استادی بنام محرم رفته و کتابت خط را بخوبی نزد او فرامی‌گیرد سپس مقدمات و ادبیات عرب و علوم فقه، اصول فقه، حدیث و کلام را نزد پدرش شیخ یوسف سدید الدین و دایی‌اش محقق حلی می‌آموزد، او در ادامه علوم منطق، فلسفه و هیئت را نزد اساتید دیگرش بویژه شیخ طوسی می‌آموزد و قبل از رسیدن به سن بلوغ به درجه اجتهاد نایل می‌شود و به‌سبب کسب فضیلت‌های بسیار در سن کم در نزد خانواده و دانشمندان به جمال الدین مشهور می‌شود.

مرجعیت شیعیان

پس از وفات محقق حلی در سال ۶۷۶ قمری که مرجعیت شیعیان را برعهده داشت، شاگردان وی و دانشمندان حله پس از جستجوی فردی که شایستگی زعامت و مرجعیت شیعیان را داشته باشد علامه حلی را برای این امر مهم مناسب میابند و او با اینکه تنها ۲۸ سال سن داشت زعامت و مرجعیت شیعیان را بر عهده می‌گیرد

ورود به ایران

تاریخ دقیق ورود او به ایران مشخص نیست اما احتمالا سالهای بعد از ۷۰۵ قمری بوده است که او به دعوت الجایتو از پادشاهان سلسله ایلخانیان که حاکم بر ایران بودند به ایران دعوت می‌شود و در مجلسی به مناظره با دانشمندان مذاهب فقهی ۴گانه اهل سنت از جمله خواجه نظام الدین عبدالملک مراغه‌ای می‌پردازد و موفق به شکست آنان می‌شود.

پس از این جلسات ولایت و امامت علی بن ابیطالب و مذهب شیعه در نزد پادشاه اولجایتو به اثبات رسیده و وی مذهب شیعه را برمی‌گزیند و نام خود را به سلطان محمد خدابنده تغییر می‌دهد و تشیع را در ایران رواج می‌دهد. که از آن روز تا زمان مرگ سلطان محمد خدابنده علامه در ایران می‌ماند و به نشر معارف و فرهنگ تشیع می‌پردازد.در تمامی مسافرت‌ها ملازم وی می‌شود و به پیشنهاد سلطان مدرسه سیاری از خیمه و چادر ساخته می‌شود که در تمام مسافرت‌ها حمل شده و در هرکجا که کاروان اقامت می‌کرده علامه به تدریس و مباحثه مشغول می‌شده است.

بازگشت به حله

علامه پس از مرگ سلطان محمد خدابنده در سال ۷۱۶ قمری به شهر حله بازمی‌گردد و تا آخر عمر در آنجا اقامت می‌کند و سرانجام در ۲۱ محرم ۷۲۶ قمری در سن ۷۸ سالگی از دنیا می‌رود و در حرم امام اول شیعیان به خاک سپرده می‌شود.(از ایوان طلای امیرالمومنین دربی به رواق علوی گشوده می‌شود که پس از ورود به سمت راست حجره کوچک دارای پنجره فولادی مدفن مخصوص علامه حلی است)

اساتید

• شیخ یوسف سدید الدین (پدرش)
• محقق حلی‏
• سید رضی الدین علی بن طاووس‏
• سید احمد بن طاووس‏
• خواجه نصیر الدین طوسی‏
• یحیی بن سعید حلی‏
• مفیدالدین محمد بن جهم حلی
• کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی
• جمال الدین حسین بن ایاز نحوی
• محمد بن محمد بن احمد کشی
• نجم الدین علی بن عمر کاتبی
• برهان الدین نسفی
• شیخ فاروقی واسطی
• شیخ تقی الدین عبدالله بن جعفر کوفی

شاگردان

شاگردان او را تا پانصد نفر گفته‌اند که از جمله شاگردان او عبارتند از:

• فخرالمحققین محمد بن حسن بن یوسف حلی (فرزندش)
• سید عمیدالدین عبدالمطلب (خواهر زاده‌اش)‏
• سید ضیا الدین عبدالله حسینی اعرجی حلی (خواهر زاده‌اش)
• تاج الدین سید محمد بن قاسم حسنی مشهور به ابن معیه‏
• رضی الدین ابوالحسن علی بن احمد حلی
• قطب الدین رازی
• سید نجم الدین مهنا بن سنان مدنی
• تاج الدین محمود بن مولا
• تقی الدین ابراهیم بن حسین آملی
• محمد بن علی جرجانی

تالیفات

نسخه‌ای از تذکرة الفقهاء علامه حلی، مربوط به دوره صفوی

آثار فقهی

1. منتهی المطلب فی تحقیق المذهب
2. تلخیص المرام فی معرفه الاحکام
3. غایه الاحکام فی تصحیح تلخیص المرام
4. تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه
5. مختلف الشیعه فی احکام الشرعیه
6. تبصره المتعلمین فی احکام الدین
7. تذکره الفقها، ارشاد الاذهان فی احکام الایمان
8. قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام
9. مدارک الاحکام
10. نهایه الاحکام فی معرفه الاحکام
11. المنهاج فی مناسک الحاج
12. تسبیل الاذهان الی احکام الایمان
13. تسلیک الافهام فی معرفه الاحکام
14. تنقیح قواعد الدین
15. تذهیب النفس فی معرفه المذاهب الخمس
16. المعتمد فی الفقه
17. رساله فی واجبات الحج و ارکانه
18. رساله فی واجبات الوضو و الصلوه

آثار اصولی

1. النکه البدیعه فی تحریر الذریعه
2. غایه الوصول و ایضاح السبل
3. مبادی الوصول الی یعلم الاصول
4. تهذیب الوصول الی علم الاصول
5. نهایه الوصول الی علم الاصول
6. نه الوصول الی علم الاصول
7. منتهی الوصول الی علمی الکلام و الاصول

آثار کلامی و اعتقادی

1. منهاج الیقین
2. کشف المراد
3. انوار الملکوت فی شرح الیاقوت
4. نظم البراهین فی اصول الدین
5. معارج الفهم
6. الابحاث المفیده فی تحصیل العقیده
7. کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد، مقصد الواصلین
8. تسلیک النفس الی حظیره القدس
9. نهج المسترشدین
10. مناهج الهدآیه و معارج الدرآیه
11. منهاج الکرامه، نهایه المرام
12. نهج الحق و کشف الصدق
13. الالفین
14. باب حادی عشر
15. اربعون مساله
16. رساله فی خلق الاعمال
17. استقصا النظر، الخلاصه
18. رساله السعدیه
19. رساله واجب الاعتقاد
20. اثبات الرجعه
21. الایمان
22. رساله فی جواب سئوالین
23. کشف الیقین فی فضائل امیر المومنین علیه السلام
24. جواهر المطاب
25. التناسب بین الاشعریه و فرق السوفسطائیه
26. المبحاث السنیه و المعارضات النصریه
27. مرثیه الحسین علیه السلام

آثار حدیثی

1. استقصا الاعتبار فی تحقیق معانی الاخبار
2. مصابیح الانوار
3. الدرر و المرجان فی الاحادیث الصحاح و الحاسن
4. نهج الوضاح فی الاحادیث الصحاح
5. جامع الاخبار
6. شرح الکلمات الخمس لامیرالمومنین علیه السلام
7. مختصر شرح نهج البلاغه
8. شرح حدیث قدسی

آثار رجالی

1. خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال
2. کشف المقال فی معرفه الرجال
3. ایضاح الاشتباه

آثار تفسیری

1. نهج الایمان فی تفسیر القرآن
2. القول الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز
3. ایضاح مخالفه السنه

آثار فلسفی و منطقی

1. القواعد و المقاصد
2. الاسرار الخفیه
3. کاشف الاستار
4. الدر المکنون
5. المقامات
6. حل المشکلات
7. ایضاح التلبیس
8. الجوهر النضید
9. ایضاح المقاصد
10. نهج العرفان
11. کشف الخفا من کتاب الشفا
12. مراصد التدقیق و مقاصد التحقیق
13. المحاکمات بین شراح الاشارت
14. ایضاح المعضلات من شرح الاشارات
15. نور المشرق فی علم المنطق
16. الاشارات الی معانی الاشارات
17. بسط الاشارت
18. تحریر الابحاث فی معرفه العلوم الثلاثه
19. تحصیل الملخص
20. التعلیم التام
21. شرح القانون
22. شرح حکمه الاشراق
23. القواعد الجلیه

آثار دعا و مناجات

1. الادعیه الفاخره المنقوله عن الائمه الطاهره
2. منهاج الصلاح فی اختصار المصباح

آثار ادبی

1. کشف المکنون من کتاب القانون
2. بسط الکافیه
3. المقاصد الوافیه بفوائد القانون و الکافیه
4. المطالب العلیه
5. لب الحمکه
6. اشعار در موضوعات مختلف و قصیده ای بلند درباره دانش و مال

آثار متفرقه

1. آداب البحث
2. جوابات المسائل المهنائیه الاولی
3. جوابات المسائل المهنائیه الثانیه
4. جواب السوال عن حکمه النسخ
5. وصیتنامه
6. الغریه
7. مسائل سید علاالدین

جستارهای وابسته

• فخرالمحققین حلی

منابع

• «علامه حلی». بازبینی‌شده در ۸۸/۸/۲۸. 
• «علامه حلی آفتاب حله». بازبینی‌شده در ۸۸/۸/۲۸.