اعجاز قرآن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اعجاز قرآن از مباحث مهم علوم قرآنی، کلام اسلامی و ادبیات عرب است که به دلایل معجزه‌بودن قرآن می‌پردازد که در بین متکلمان به عنوان روشن‌ترین دلیل پیامبری محمد مطرح است. اعجاز در لغت به معنی عاجز ساختن است و گرچه در قرآن مستقیماً به کار نرفته، اما قرآن مخالفان را دعوت به آوردن ده و حتی یک سوره مشابه سوره‌های قرآن می‌کند (تحدی) و تأکید می‌کند که هرگز کسی نخواهد توانست این کار را انجام دهد.[۱]

متکلمان دلایل متعددی را برای اعجاز قرآن مطرح کرده‌اند: ابراهیم نظام، متکلم معتزلی، نظریه صَرف را مطرح کرد که بر مبنای آن قرآن دارای بلاغت نیست اما وجه اعجاز قرآن از این جهت است که هرگاه معاندی بخواهد سوره‌ای مشابه آن بیاورد، خداوند او را از اینکار منصرف می‌کند. این نظریه حتی در میان معتزله نیز محبوبیت چندانی نیافت. جاحظ، ادیب عرب، نظریه نظم قرآن را مطرح کرد که بیان می‌دارد خود قرآن کلامی اعجازآمیز و دارای بلاغت خاصی است. نظریه نظم قرآن توسط بسیاری از متکلمان دیگر مورد استقبال قرار گرفت و ادیبان بسیاری سعی کردند با تدوین و گسترش علم بلاغت اعجاز بلاغی قرآن را اثبات کنند. در ادامه این مسیر، ابو سلیمان خطابی نظریه خطابی یا تأثیر قرآن بر قلوب را مطرح کرد و مدعی شد که با شنیدن قرآن چنان لذت و گاهی ترسی بر انسان چیره‌می‌شود که در آثار دیگر مشهود نیست. این نظریه با استقبال زیادی روبرو نشد.[۱]

اولین تألیف دربارهٔ اعجاز قرآن از ابوعبیده معمر بن مثنی (م۲۰۹هـ) بوده، «بیان اعجاز القرآن» -بعنوان قدیمی‌ترین رساله موجود- نوشته ابوسلیمان محمد بُستی (م۳۸۸هـ) می‌باشد. «الموضح عن جهة اعجاز القرآن» از سید مرتضی (م۴۳۶هـ)، «دلائل الاعجاز» از عبدالقاهر جرجانی (م۴۷۱هـ)، «الطراز فی أسرار البلاغة وحقائق الاعجاز» از یحیی بن حمزه علوی زیدی (م ۷۴۹هـ. ق) و در دوره معاصر «المعجزة الخالدة» تألیف هبة اللّه شهرستانی، «اعجاز القرآن»، نوشته مصطفی صادق الرافعی از زمره تالیفات در اینباره می‌باشند.

نظریه آگاهی دادن از غیب از وجوه دیگر اعجاز شمرده شده که همواره مورد توافق دانشوران مسلمان بوده‌است.[۱] وجوه اعجاز دیگری مانند اعجاز علمی و اعجاز عددی نیز مورد بحث قرار گرفته‌اند.

دلیل اعجاز قرآن (تحدی)[ویرایش]

تحدی بمعنی مبارزه طلبی است که خود قرآن با مضامین چندین آیات مردم را به آوردن مثل قرآن به میدان طلبیده و بدینوسیله با عجز آن اعجاز قرآن را بیان کرده است.

وجوه اعجاز قرآن (وجوه لفظی و معنایی):

وجوه لفظی اعجاز قرآن[ویرایش]

اعجاز بیانی (فصاحت و بلاغت)[ویرایش]

اعجاز بیانی از معروف‌ترین وجوه اعجاز قرآن است. قرآن‌پژوهان چندین بعد برای اعجاز بیانی قرآن بیان کرده‌اند، از جمله: فصاحت (شیرینی و روانی الفاظ، جایگزین و ترادف ناپذیری در الفاظ قرآن و...)، بلاغت (آرایه‌هایی چون تشبیه، کنایه، تمثیل و...)، حسن بیان، نیکویی تشبیه، زیبایی کنایه، موسیقی ویژه قرآن و... می‌باشد.[۲]

دلایل اثبات اعجاز بیانی قرآن[ویرایش]

  • بهترین دلیل اعجاز بیانی قرآن طبق شواهد تاریخی، عدم توانایی و حتی سرشکستگی مخالفان از آوردن مثل برای قرآن آن هم بعد از تحدی می‌باشد.
  • دلیل دیگر بر اعجاز ادبی قرآن اعتراف شعرا و فصحای بزرگ عرب اعم از مخالف و موافق از جمله: لبید بن مغیره مخزومی، عتبة بن ربیعه، انیس بن جناده و نصر بن حارث کلده می‌باشد.
  • دلیل سوم عدم جای گزینی کلمات و واژه‌های حساب شده قرآنی است.

اسلوب و سبک خاص قرآن[ویرایش]

قرآن سبک و شیوه جدیدی ارائه می‌کند که ظرافت شعر، روانی نثر و ایجاز، حسن و لطافت سجع را داراست، بی آن که در تنگنای قافیه و وزن دچار گردد یا پراکنده گویی کرده یا تکلف به خود راه دهد.

جاذبه موسیقی منحصربفرد قرآن[ویرایش]

نظم‌آهنگ واژگانی، تناسب طبیعی الفاظ قرآن و آوای حروف و آهنگ درونی از خصوصیات موسیقیایی قرآن است.

وجوه معنایی اعجاز قرآن[ویرایش]

اعجاز معنوی[ویرایش]

قرآن شامل معارف عالیه و تعالیم حکیمانهٔ بی‌سابقه‌ای در زمینه راه‌های آفاقی و انفسی توحید؛ حقیقت، پیدایش و هدف زندگی انسانی، فلسفه نبوت و معاد در پرتو بقای روح انسان می‌باشد.

قوانین محکم و فراگیر[ویرایش]

در راستای احکام و دستور العمل‌های فراگیر که قرآن عرضه داشته، سلامت جامعه و سعادت زندگی را نیز برای انسان فراهم می‌سازد، رابطه او را باخدا و جهانی فراتر از جهان خاکی نیز استوار می‌دارد.

شیوه استدلالی[ویرایش]

شیوه استدلال قرآن از ویژگی خاصی برخوردار است که می‌توان آن را یکی ازوجوه اعجاز بیانی به شمار آورد و آن جمع میان دو شیوه به ظاهر متضاد برهان (اخضاع خاصه) و خطابه (اقناع عامه) است.

غیب‌گویی قرآن[ویرایش]

غیب‌گویی شامل بیان اموری چون اخبار تاریخی قرآن، نهان‌گویی قرآن و پیشگویی قرآن که گفته می‌شود تنها از طریق ماورایی ممکن است.

اخبار غیبی[ویرایش]

بیان جنبه‌هایی از گذشتگان قرآن مثل قوم لوط و عاد و ثمود و ... توسط قرآن که در جایی بیان نشده است و با واقعیات تاریخی، باستانشناسی و علمی دیگر سازگاری و هماهنگی دارد و اخباری منحصربفرد از تاریخ انبیاء مانند سرگذشت نوح و حادثه طوفان، یوسف، موسی، مریم و... با حفظ قداست مقام انبیا و اولیای خدا آمده که در کتب پیشینیان نبوده است.

نهان‌گویی قرآن[ویرایش]

خبر دادن از امور و حوادث جاری زمان پیامبر اسلام توسط قرآن که اشراف بر آن بطور معمول ممکن نبوده و ادعا می‌شود از طریق ماورایی بوده است. مانند خبر از دسیسه‌ها و توطئه‌های منافقان و هم دستان آنان، مشرکان و یهودیان پرده برداشته و آنان را رسوا ساخته است این گونه آیات در قرآن فراوان است.

پیش‌گویی قرآن[ویرایش]

خبر دادن از امور و حوادث آینده در قرآن که اشراف بر آن تنها از طریق غیب ممکن است. مانند خبر از فتح و پیروزی‌ها و گسترش اسلام و نابودی و سرکوب شدن دشمنان و دیگری آیات ابتدایی سوره روم که غالب مفسران آن را وعده پیروزی روم در کمتر از ۱۰ سال بر ایران و برخی دیگر آن را وعده به پیروزی مسلمانان پس از جنگ موته می‌دانند.[۳] پیش بینی فتح مکه و چند نمونه دیگر.[۴] و دیگر وعده الهی دربارهٔ حفظ و صیانت قرآن از تحریف و اخبار از ناتوانی همیشگی بشر از هم آوردی با قرآن است.

اعجاز علمی قرآن[ویرایش]

نوشتار اصلی: قرآن و علم

در باور مسلمانان قرآن در تطبیق با دستاورده‌های جدید علمی (کیهانشناسی - ریاضی (تناسب عددی - روابط در بسمله) - زیست‌شناسی - علوم پزشکی و...) نیز دارای اعجاز است و در چند آیه از قرآن بدان اشاره شده‌است:

«آیات خود را در دوردست‌ها و در درون خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا جاییکه برای آنان روشن شود که این قرآن حق است»[۵]

مفسران و صاحب‌نظران در مورد اعجاز عملی قرآن بیش از ۳۰۰ آیه را مورد استناد قرار داده و آنها را با علوم تجربی منطبق ساخته‌اند. از نمونه‌های مشهور و مهم اعجاز علمی قرآن می‌توان به حرکت خورشید، نیروی جاذبه، لقاح ابرها، زوجیت اشیا، ترتیب مراحل خلقت انسان و ممنوع بودن شرابخواری اشاره کرد.[۶]

قرآن و علوم طبیعی[ویرایش]

حرکت خورشید

بنا به تفاسیر متاخر، بر اساس آیات متعدد دربارهٔ حرکت خورشید، عبارت قرآنی «خورشید رو به قرارگاهی روان است»[۷] اشاره به حرکت وضعی و درونی (درون‌جرمی) خورشید و «هر کدام -خورشید- در سپهری شناورند»[۸] اشاره به حرکت انتقالی خورشید و «خورشید و ماه هر دو در حال حرکت هستند»[۹] اشاره به حرکت طولی خورشید و ... از ابتکارهای قرآن در تطبیق با دستاوردهای جدید علمی و اعجاز علمی است.[۶]

نسبت مساحت دریاها با خشکیها

در زمان نزول قرآن کریم هنوز قاره‌ها کشف نشده بودند و تعیین نسبت دریاها به خشکی‌ها به هیچ وجه امکان‌پذیر نبوده است از جمله آنکه قاره آمریکا در قرن (۱۵) کشف شده است. در آیات قرآن جمعاً (۱۳) بار از دو کلمه البر و العراء (به معنی خشکی) و (۳۲) بار از دو کلمه البحر و والبحر (به معنی دریا) یاد شده است. یعنی نسبت خشکی برابر با ۲۹٪ و نسبت دریا برابر با ۷۱٪ محاسبه می‌شود که با محاسبات دقیق و پیشرفته علمی امروز مطابقت دارد.[۱۰]

جاذبه عمومی

از نظر بعضی مفسرین معاصر، با توجه به آیه دوم سوره رعد: «خدا همان کسی است که آسمان را بدون ستونی که قابل رؤیت باشد - آفرید» جاذبه عمومی ثابت می‌شود و با توجه به روایتی از علی بن موسی الرضا، آیه به وجود ستونهای نامرئی (نیروی جاذبه) اشاره شده است.[۱۱] و طبق روایتی از علی بن ابی طالب آمده است که ستاره‌ها با ستونهایی از نور با هم مرتبطند.

اعجاز ریاضی قرآن[ویرایش]

نوشتار اصلی: قرآن و ریاضیات

آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» ۱۹ حرف است. در آیه ۷۴:۳۰ سوره مدثر آمده است: «آن بر پایه نوزده است» که اشاره به تعداد فرشتگان نگهبان جهنم و نیز اشاره به خود قرآن است. افراد زیادی خواسته‌اند بر این اساس رمزگشایی کنند. از جمله اینکه بر اساس جدول زیر با قرار دادن شماره سوره‌ها در یک ستون و جمع‌بندی عمودی آن، و قرار دادن تعداد آیات هر سوره در ستون بعد و جمع‌بندی عمودی آنها، سپس جمع‌بندی افقی شماره هر سوره با عدد آیات همان سوره، سپس جداسازی حاصل جمع‌های فرد از زوج نتایجی بدست می‌آید که تصادفی بودن آن تقریباً منتفی است:

آیه+سوره
زوجها
آیه+سوره
فردها
تعداد
آیه
شماره
سوره
* ۸ = ۷ + ۱
۲۸۸ * = ۲۸۶ + ۲
* ۲۰۳ = ۲۰۰ + ۳
۱۸۰ * = ۱۷۶ + ۴
* ۱۲۵ = ۱۲۰ + ۵
... ... = ... + ...
... ... = ... + ...
... ... = ... + ...
* ۱۱۸ = ۵ + ۱۱۳
۱۲۰ * = ۶ + ۱۱۴
جمع زوجها جمع فردها جمع آیات جمع شماره
سوره‌ها
۶۲۳۶ ۶۵۵۵ ۶۲۳۶ ۶۵۵۵

در نتیجه بدون اینکه بطور معمول انتظار برود تعداد جمع‌های «آیه+شماره سوره» که زوجند (۵۷) با جمع‌های «آیه+شماره سوره» که فردند (۵۷) برابر است و همچنین در نهایت حاصل جمع همه زوج‌ها ۶۲۳۶ است که از سویی دیگر با تعداد کل آیات برابر است و حاصل جمع همه فردها ۶۵۵۵ است که از سویی با حاصل جمع شماره سوره‌ها برابر است. همچنین حاصل ارقام این دو عدد چهار رقمی (۶+۳+۲+۶)+(۵+۵+۵+۶) =۳۸ است دو برابر عدد ۱۹ (تعداد حروف بسم الله) است، همان‌طور که تعداد سوره‌های قرآن ضریب ۱۹ دارد: 6X19=۱۱۴ و همچنین ۱۳۱۱=۶۵۵۵/۵ و ۳۱۱۸=۶۲۳۶/۲ می‌شود ۴۴۲۹=۳۱۱۸+۱۳۱۱ که ۱۹=۸+۱+۱+۳+۱+۱+۳+۱ و ۱۹=۹+۲+۴+۴ در نتیجه این ثابت می‌شود که «اگر تعداد آیه‌های قرآن را کم یا زیاد گردد یا فقط جای سوره‌ها با هم عوض شود دیگر چنین روابطی وجود نخواهد داشت، و این نشان دهنده اینست که بصورت حساب شده و همراه با نظم دقیق ریاضی تعداد آیات قرآن همین اندازه و ترتیب سوره‌ها نیز به همین ترتیب بوده و در نتیجه این اعجاز قرآنی می‌رساند که قرآن نمی‌تواند کار دست انسان باشد.»[۱۲]

تعداد کلمات قرآن برابر با ۷۷۸۰۷ است[۱۳]

2683=(7+0+8+7+7)/77807
19=۳+۸+۶+۲

امی بودن آورنده قرآن[ویرایش]

محمد پیامبر اسلام فردی امّی و در تمام عمر درس ناخوانده بود که سال‌های متمادی در بین مردم زندگی کرد و اینگونه شناخته شده بود. چنین شخصیتی ناگهان در سن چهل سالگی کتابوآورد که هم الفاظش و هم معانی اش شگفت‌آور است وتمامی ادباء، شعرا و علما از هماوردی آن درماندند پژوهشگران اسلامی این را نشانه الهی و معجزه بودن قرآن می‌دانند.

ایجاد انقلاب اجتماعی[ویرایش]

برخی از صاحب‌نظران برآنند که اعجاز قرآن این است که تغییر عظیم و جدی و انقلاب بزرگی در حیات انسان به وجود آورده است که با قوانین عادی و تجربی بشر در اجتماعی و سنن تاریخی سازگار نیست. کتاب قرآن خود در یک قوم بدون تمدن آشکار شد و آنرا پویا کرد.

استواری و انسجام[ویرایش]

کلام قرآن از هرگونه اختلاف گویی یا تضاد در گفتار به دور است با آن که قرآن به صورت پراکنده در زمان‌های متفاوت و جاهای مختلف و مناسبت‌های گوناگون و در بسترزمانی نسبتاً طولانی نازل گردیده و در بسیاری از موارد برخی قضایا را مکرراً به جهات مختلف بیان داشته، ولی هیچ‌گاه اختلاف و تضادی در گفتارش رخ نداده است.

ابطال ناپذیری[ویرایش]

در راستای پیشرفت علمی و معرفتی بشری مطالب و آموزه‌های قرآن دستخوش کهنگی نشده و واقع نمایی آن حفظ شده است.

تحریف ناپذیری[ویرایش]

با گذشت بیش از یک و نیم هزاره قرآن بدون تحریف باقی مانده همان‌طور که در آیات خود این را بیان کرده است.

نظریه صرفه و رد آن[ویرایش]

صرفه[۱۴] یکی از وجوه پیشنهادی در اعجاز قرآن است اما در واقع گونه‌ای روی‌گردانی از معجز بودن قرآن و خارق‌العاده بودن سبک بیانی آن است. وجوه مطرح شده از سوی مشهور عالمان، اعجاز را در ذات خود قرآن می‌دانست اما صورفه‌گویان اعجاز را به امری بیرونی برمی‌گردانند یعنی خداوند کسانی را که بخواهند برای قرآن مثل‌آوری کنند از این کار بازمی‌دارد.

صرفه دیدگاهی است که امروزه مردود شناخته شده است و کسانی که اعجاز قرآن را تصدیق می‌کنند آن را به امتیازات نهفته در خود این کتاب کریم می‌دانند که آن را از دسترس بشر دور نگه داشته است. اما این دیدگاه از نظر تاریخی اهمیت دارد و در درون خود شبهاتی را نسبت به اعجاز بیانی قرآن در بردارد که منجر به طرح چنین دیدگاهی شد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس و منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ معرفت، محمدهادی. «اعجاز القرآن». در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج. ۹. بازبینی‌شده در 11/30/۲۰۱۲. 
  2. اعجاز بیانی قرآن کریم / فاطمه فتحی گوش حوزه نت
  3. محمد ابراهیمی ورکیانی، "پیشگویی‌ها و خبرهای غیبی در قرآن"، اولین کنفرانس اعجاز قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، 1391
  4. اعجاز قرآن به چیست؟ وبگاه دارالقرآن
  5. ﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ۗ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ حرکات خورشید و اعجاز علمی قرآن نبیان نت
  7. ﴿وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۳۸.
  8. ﴿لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ ۚ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۴۰.
  9. ﴿وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ﴾ سوره ابراهیم (۱۴) آیه ۳۳.
  10. هارون یحیی، کتاب اعجاز قرآن؛ / سایت خبری تحلیلی الف
  11. اعجازها و شگفتی‌های علمی قرآن، محمدعلی رضایی اصفهانی، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآنی (۱۳۸۷)، ص ۶۷–۷۱.
  12. معجزه ریاضی قرآن سایت ترجمه قرآن
  13. منبع
  14. با توجه به مضمون آیه (ساصرف عن آیاتی الذین یتکبرون فی الا رض بغیر الحق «اعراف 7: 146») قایلین به ((صرفه)), مقصود از گزند و آسیب رسانی همان مقابله و معارضه به مثل می‌دانند؛ ولی مفسران ـ عموماً ـ آیه را به گونه دیگر تفسیر کرده‌اند و مقصود آیه را دفع شبهات ایراد شده مستکبرانی دانسته‌اند.

منابع بیشتر[ویرایش]