اعجاز قرآن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

اعجاز قرآن از نظریات مهم علوم قرآنی، کلام اسلامی و ادبیات عرب است که در آن ادعا می شود قرآن معجزه است و دلایلی برای آن ذکر می شود. اعجاز از ریشه عجز و به معنی عاجز ساختن است، قرآن مخالفان را دعوت به آوردن ده و حتی یک سوره‌ مشابه سوره‌های قرآن می‌کند (تحدی) و تأکید می‌کند که هرگز کسی نخواهد توانست این کار را انجام دهد.[۱]

متکلمان دلایل متفاوتی را برای اعجاز قرآن مطرح کرده‌اند: ابراهیم نظام، متکلم معتزلی، نظریه صَرف را مطرح کرد که بر مبنای آن اعجاز قرآن در بلاغت آن نیست بلکه از این جهت است که هرگاه معاندی بخواهد سوره‌ای مشابه آن بیاورد، خداوند او را از اینکار منصرف می‌کند. این نظریه حتی در میان معتزله نیز محبوبیت چندانی نیافت. جاحظ، ادیب عرب، نظریه نظم قرآن را مطرح کرد که بیان می‌دارد خود قرآن کلامی اعجازآمیز و دارای بلاغت خاصی است. نظریه نظم قرآن توسط متکلمان دیگر مورد استقبال قرار گرفت و ادیبان بسیاری سعی کردند با تدوین و گسترش علم بلاغت اعجاز بلاغی قرآن را اثبات کنند. در ادامه این مسیر، ابو سلیمان خطابی اعجاز تأثیری یا تأثیر قرآن بر قلوب را مطرح کرد و مدعی شد که با شنیدن قرآن آثار روحی در انسان ایجاد می شود که در آثار دیگر مشهود نیست. این نظریه با استقبال زیادی روبرو نشد.[۱]

قدیمی ترین رساله های موجود در موضوع اعجاز قرآن «بیان اعجاز القرآن» نوشته ابوسلیمان محمد خطابی بُستی و « النکت فی اعجاز القرآن» از ابوالحسن علی بن عیسی الرمانی مربوط به قرن چهارم هجری می‌باشد. از قرن پنجم «الموضح عن جهة اعجاز القرآن» از سید مرتضی و «دلائل الاعجاز» از عبدالقاهر جرجانی دارای اهمیت اند. «الطراز فی أسرار البلاغة و حقائق الاعجاز» از یحیی بن حمزه علوی زیدی (م ۷۴۹هـ. ق) و در دوره معاصر «المعجزة الخالدة» تألیف هبة اللّه شهرستانی، و «اعجاز القرآن» نوشته مصطفی صادق الرافعی نیز از زمره تألیفات در اینباره می‌باشند.[۱]

نظریه آگاهی دادن از غیب از وجوه دیگر اعجاز شمرده شده‌است. وجوه اعجاز دیگری مانند اعجاز علمی و اعجاز عددی نیز مورد بحث قرار گرفته‌اند.[۱]

دلایل اعجاز[ویرایش]

موضوع تحدی[ویرایش]

تحدی به معنی مبارزه طلبی است و در علوم قرآنی به معنی به میدان طلبیدن مردم به آوردن مشابه قرآن است. ناتوانی در به‌وجود آوردن اثری مشابه قرآن دلیل بر اعجاز قرآن تعبیر شده است. در قرآن در چند آیه مساله تحدی مطرح شده است از جمله آیه ۲۳ سوره بقره می گوید: «و ان کنتم فی ریب مما انزلنا علی عبدنا فاتوا بسوره من مثله و ادعوا شهدائکم من دون الله» به این معنا که «اگر در آنچه بر بنده خود نازل كرده‏ ایم شك داريد پس اگر راست مى‏ گوييد سوره‏ اى مانند آن بياوريد و گواهان خود را غير خدا فرا خوانيد».[۲]

مواردی از اقدام به معارضه با قرآن در تاریخ ذکر شده است که مشهورترین آنها مسیلمه بن حبیب است که در ابتدا به پیامبر ایمان آورد ولی در یمامه به ضدیت با او پرداخت و اقدام به معارضه با قرآن کرد.[۳] معارضه با قرآن در دوران معاصر نیز وجود دارد. یکی از کتاب‌هایی که در زمینه مقابله با قرآن نوشته شده، فرقان‌الحق است که ۷۷ سوره دارد.[۴]

اعجاز بیانی (فصاحت و بلاغت)[ویرایش]

در اعجاز بیانی رسا بودن، روان بودن، گزینش و نظم کلمات و انسجام کلی آیات در سوره های قرآن بر اعجاز آن دلالت دارند. در اعجاز بیانی گفته می شود که کلمات در قرآن با دقت و براساس دقیق ترین معنا انتخاب شده اند به گونه ای که نمی توان بدون از دست رفتن معنا کلمه ای را جایگزین کلمه ای دیگر کرد. کلمات اگرچه در ظاهر هم معنی هستند ولی تفاوت های اندکی دارند که سبب کاربردهای متفاوت آنها در قرآن می شود. مثلا دو کلمه نعم و بلی مترادف هستند ولی در قرآن بلی همواره جواب سئوالی است که با حرف نفی پرسیده شود مانند "الیس هذه بالحق قالو بلی" و نعم جواب سئوالی که با هل پرسیده شود مانند "هل وجدتم ما وعد ربکم حقا قالوا نعم". از این گونه کلمات مترادف می توان به حمد و شکر، اقعد و اجلس، بخل و شح و واژگان دیگر اشاره کرد.[۵][۶][۷]

علاوه بر خود کلمات، نظم قرآن یعنی نحوه قرارگیری کلمات در کنار هم نیز بخشی از اعجاز بیانی است. به عنوان مثالی از نظم قرآن جرجانی نویسنده کتاب دلائل اعجاز در ذکر آیه "فجّرنا الارض عیوناً" می گوید که اگر گفته می شد "فجرنا عیون الارض" یا "فجرنا عیون فی الارض" مقصود آیه را نمی رسانید و با ارائه مثال می گوید که در قرآن هیچ کلمه ای نیست که در جای خود نباشد یا لفظ دیگری برای نشستن در آنجا مناسب تر باشد. جرجانی در مورد نظم قرآن می گوید:[۸]

"همانطور که مثلا در بافت یک فرش، نظم تار و پودها و تالیف رنگ ها و طرز بافتن و خلاصه ظرافت ها و مهارت های یکی نسبت به دیگری برتری می یابد و گاه این مزیت آنقدر بزرگ و زیاد می شود که در درجاتی بسیار برتر از نظیرش قرار می گیرد و از جهت ارزش مثلا این فرش نسبت به فرش دیگر فرق های زیادی را دارا می شود، یک کلام هم نسبت به کلام دیگر به درجاتی زیاد مزیت می یابد و با خصوصیتی نسبت به آن برتر می شود. آنگاه این خصوصیت آنقدر زیاد می شود که به درجاتی بالا و بالاتر ترقی می کند و افق آن عالی و عالی تر می گردد و مراحل و مدارج تازه ای برای آن منظور می شود تا جایی که طمع ها از نیل به آن قطع می شود و گمان ها در آن راه نمی یابد و نیروها از آوردن نظیر آن باز می ماند و گام ها در راه عجز نسبت به آن متوقف می شود."

موارد دیگری که در بحث اعجاز بیانی ذکر می شود سبک قرآن است که با شعر و نثر تفاوت دارد، وزن و قافیه آن، و انواع صنایع ادبی مانند تشبیه، کنایه، تمثیل و غیره. قدیمی ترین رساله های موجود در زمینه اعجاز قرآن در مورد اعجاز ادبی قرآن است و شامل آثاری از خطابی بستی و الرمانی از قرن چهارم هجری و عبد القاهر جرجانی از قرن پنجم هجری است که مجموعه آثار آنها به ثلاث رسائل فی اعجاز القرآن مشهور است. از نویسندگان معاصر در زمینه اعجاز عایشه عبدالرحمان است.[۵][۶][۷]

اخبار غیبی[ویرایش]

بیان جنبه‌هایی از اقوام گذشته مثل قوم لوط و عاد و ثمود که با یافته های باستان شناسی منطبق است و اخباری از تاریخ پیامبران مانند سرگذشت نوح و حادثه طوفان، یوسف، موسی، مریم که در کتب پیشینیان نبوده‌است. خبر دادن از امور و حوادث جاری زمان پیامبر اسلام مانند پیش بینی فتح مکه و خبر دادن از حوادث آینده مانند خبر از پیروزی‌ و گسترش اسلام و دیگری آیات ابتدایی سوره روم که غالب مفسران آن را وعده پیروزی روم بر ایران می دانند و دیگری وعده الهی دربارهٔ حفظ قرآن از تحریف و ناتوانی بشر از هم آوردی با آن است.[۹][۱۰]

اعجاز علمی قرآن[ویرایش]

به گمان بعضی مفسرین، قرآن در تطبیق با دستاورده‌های جدید علمی (کیهانشناسی - ریاضی - زیست‌شناسی - علوم پزشکی و…) نیز دارای اعجاز است. اشارات علمی در قرآن فراوان ولی به‌صورت گذرا است و تصور می شود که به علومی اشاره دارد که در زمان آوردن قرآن ناشناخته بوده است و بعدها روشن شده است یا در بعضی موارد هنوز کشف نشده است. در مورد تعداد دقیق این آیات و تفسیر آن نیز میان مفسرین اختلاف نظر فراوان است. از نمونه‌های اعجاز علمی قرآن می‌توان به حرکت خورشید، نیروی جاذبه، لقاح ابرها، زوجیت اشیا، و ترتیب مراحل خلقت انسان اشاره کرد.[۱۱]بعضی از این آیات شامل موارد زیر است:

تعدادی از آیات به حرکت خورشید و ماه و اجرام آسمانی اشاره می کنند. "الشمس تَجری لِمستقرٍ لها" به معنای «خورشید رو به قرارگاهی روان است»[۱۲] و "کلٌ فی فلکٍ یسبحون" به معنای «هر کدام در فلکی شناورند»[۱۳] و "الشمس و القمر دائبین" به معنای «خورشید و ماه هر دو در حال حرکت هستند»[۱۴] بر خلاف تفاسیر اولیه به حرکت ظاهری خورشید در آسمان تفسیر نمی شود بلکه به شناور بودن خورشید و ماه و سایر ستارگان در درون کهکشان یا همراه با کل کهکشان در فضا تفسیر می شود.[۱۱]

آیه دوم سوره رعد: "الله الذی رفع السماوات بغیر عمَدٍ ترونها" یعنی «خدا همان کسی است که آسمان را بدون ستونی که قابل رؤیت باشدآفرید» به قانون جاذبه تفسیر شده است.[۱۵]

اعجاز ریاضی قرآن[ویرایش]

اعجاز ریاضی قرآن به این معنی است که حروف و کلمات قرآن پس از شمارش دارای قاعده و نظمی هستند و این نظم اثبات می کند که قرآن وحی خدا است. بنیان گذار مبحث اعجاز ریاضی عبد الرزاق نوفل با کتاب الاعجاز العددی فی القرآن الکریم و رشاد خلیفه با کتاب معجزه القرآن الکریم است. رشاد خلیفه ادعا کرد که در قرآن عدد ۱۹ رمز اعجاز است به قسمی که وقتی حروف و کلمات قرآن شمارش شود مضربی از آن است. به عنوان مثال «بسم الله الرحمن الرحیم» ۱۹ حرف دارد و تعداد نگهبانان دوزخ نوزده عدد است. به تبعیت از این دو، بسیاری نیز با استفاده از رایانه به دنبال کشف روابط عددی در قرآن شدند. ادعای اعجاز ریاضی بیشترین مخالفت را در میان منتقدان به‌وجود آورده است. به نظر منتقدان این برداشت از قرآن آنرا کتابی اسرارآمیز و "عجیب و غریب" و در حد کتب رمل و جفر نشان می دهد. همچنین غلط بودن شمارش ها و آمارسازی در بسیاری موارد نشان داده شده است.[۱۶][۱۷]

سایر دلایل[ویرایش]

دلایل دیگری نیز در نظریه اعجاز قرآن ذکر می شود از جمله درس ناخوانده بودن پیامبر[۱۸] و عدم وجود اختلاف در قرآن "افلا یتدبرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا" به این معنا که اگر قرآن از جانب کسی غیر از خدا بود بی شک در آن تناقض بسیار می یافتید.[۱۹]

نظریه صرفه این عقیده است که قرآن به خودی خود معجزه نیست و دیگران می توانستند مانند آن بیاورند ولی خداوند مردم را از این کار بازداشته است. نظریه صرفه را ابواسحاق ابراهیم نظام نیشابوری در قرن سوم هجری مطرح کرد.[۲۰][۲۱]

ایجاد انقلاب اجتماعی به این معنی که قرآن تغییرات عظیم و جدی و انقلاب بزرگی در حیات انسان به وجود آورده‌است که با قوانین عادی و تجربی بشر در اجتماعی و سنن تاریخی سازگار نیست.[۲۲]

نقد و نظر منتقدان[ویرایش]

در زمان محمد قرآن را سخنی می دانستند که خود او گفته است (یقولون تَقوّله) یا به او یاد می دهند (تُملی علیه) و اینکه افسانه های گذشتگان (اساطیر الاوّلین) است و مردم اگر می خواستند مشابه آنرا می آوردند (و اذا تُتلی علیهم آیاتنا قالو قد سمعنا لو نشاء لقُلنا مثل هذا ان هذا الا اساطیر الاوّلین) و آنرا از جنس سخن بشر می دانستند (ان هذا الا قول البشر).

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس و منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ معرفت، محمدهادی. «اعجاز القرآن». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۹. دریافت‌شده در ۱۳۹۹-۰۳-۰۷.
  2. همچنین آیه ۸۸ سوره الاسراء و آیه ۳۴ سوره الطور و آیه ۱۳ سوره هود و آیه ۳۸ سوره یونس
  3. مظاهری، علی اکبر. «مسيلمه کذاب و هماوردي با قرآن».
  4. الفرقان الحق (The True Furqan) الصفی، نشر: واين و امگا.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ اعجاز بیانی قرآن کریم / فاطمه فتحی گوش حوزه نت
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ معرفت، محمد هادی (۱۳۸۷). علوم قرآنی. ص. ۲۲۶. شابک ۹۷۸۹۶۴۴۵۹۴۶۷۰.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ جلالی کندری، سهیلا؛ معتمد لنگرودی، فرشته (۱۳۹۵). «ماهیت و ساختار اعجاز قرآن در نظام اندیشگانی خطابی و جرجانی». سراج منیر.
  8. جرجانی، عبد القاهر (۱۳۶۸). دلائل الاعجاز فی القرآن (ترجمه محمد رادمنش). ص. ۳۸. شابک ۹۶۴۷۷۵۵۳۹۲.
  9. محمد ابراهیمی ورکیانی، "پیشگویی‌ها و خبرهای غیبی در قرآن"، اولین کنفرانس اعجاز قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۹۱
  10. اعجاز قرآن به چیست؟ وبگاه دارالقرآن
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ حرکات خورشید و اعجاز علمی قرآن نبیان نت
  12. ﴿وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۳۸.
  13. ﴿لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ ۚ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۴۰.
  14. ﴿وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ﴾ سوره ابراهیم (۱۴) آیه ۳۳.
  15. اعجازها و شگفتی‌های علمی قرآن، محمدعلی رضایی اصفهانی، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآنی (۱۳۸۷)، ص ۶۷–۷۱.
  16. پهلوان، منصور؛ شفیعی، سعید (۱۳۸۸). «ارزیابی و نقد نظریه اعجاز عددی قرآن کریم». فصلنامه پژوهشهای قرآن و حدیث.
  17. یزدانی، عباس (۱۳۷۵). «اعجاز عددی و نظم ریاضی قرآن». کیهان اندیشه.
  18. در آیه ٤٨ از سوره عنکبوت و آیه ۱۵۷ سوره اعراف
  19. موسویان، ابوالفضل (۱۳۹۳). «عدم اختلاف در قرآن، اعجاز یا دلیل؟». پرتوی وحی. ۱ (۱): ۴۷–۶۶.
  20. با توجه به مضمون آیه (ساصرف عن آیاتی الذین یتکبرون فی الا رض بغیر الحق «اعراف 7: 146») قایلین به ((صرفه)), مقصود از گزند و آسیب رسانی همان مقابله و معارضه به مثل می‌دانند؛ ولی مفسران ـ عموماً ـ آیه را به گونه دیگر تفسیر کرده‌اند و مقصود آیه را دفع شبهات ایراد شده مستکبرانی دانسته‌اند.
  21. قندهاری، محمد هادی؛ پنبه پز، زهرا (۱۳۹۶). «بررسی خاستگاه نظریه صرفه و آثار آن در مبانی معتزله و شیعه». تحقیقات کلامی (۱۷): ۱۰۷–۱۲۴.
  22. https://hawzah.net/fa/Note/View/46500/ایجاد-انقلاب-اجتماعی-قرآن

منابع بیشتر[ویرایش]