انبیاء (سوره)

سورهٔ ۲۱ قرآن

انبیاء
دسته‌بندی	مکی
اطلاعات آماری
ترتیب در قرآن	۷۳
جزء	۱۷
شمار آیه‌ها	۱۱۲
شمار واژه‌ها	۱۱۶۸
شمار حرف‌ها	۴۸۷۰
متن سوره
ترجمهٔ فارسی
۲۰: طه ۲۰: طه	۲۲: حج ۲۲: حج

سوره انبیاء به معنای پیامبران، یکی از سوره‌های قرآن است که ۱۱۲ آیه تشکیل شده است. این سوره مطابق با ترتیب در مصحف عثمانی بیست و یکمین سور و مطابق با ترتیب نزول سوره هفتاد و سومین سوره است.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌گوید: «غرض این سوره گفتگو پیرامون مسئله نبوت است که مسئله توحید و معاد را زیر بنای آن قرار داده است.» نخست نزدیک بودن روز حساب و غفلت مردم از آن و نیز روگردانی شان از دعوت حق را ذکر می‌کند، که ملاک حساب روز قیامت همین‌ها است. سپس به بیان موضوع نبوت و استهزاء مردم می‌پردازد. آنگاه نبوت خاتم پیامران و نسبت‌های داده شده به وی شامل ساحر، مفتری و شاعر را ذکر می‌کند. آنگاه گفتار آنان را با ذکر اوصاف کلی انبیای گذشته نموده و بیان می‌کند پیامبر اسلام نیز همان گرفتاری‌ها را باید ببیند، چون آنچه این می‌گوید همان است که پیامبران پیشین می‌گفتند. سپس داستان برخی از پیامبران را برای تأیید گفتار اجمالی خود می‌آورد و از موسی و هارون، ابراهیم، اسحاق، یعقوب، لوط، نوح، داوود، سلیمان، ایوب، اسماعیل، ادریس، ذوالکفل، ذوالنون، زکریا، یحیی و عیسی یاد می‌کند. آنگاه با ذکر روز حساب و آنچه که مجرمان و پارسایان در آن روز کیفر و پاداش می‌بینند بحث را بدین صورت جمع‌بندی می‌کند که «سرانجام نیک از آن متقین خواهد بود و زمین را بندگان صالحش ارث می‌برند.» در انتها اعراض مردم از نبوت را به خاطر اعراضشان از توحید می‌داند و به همین جهت بر مسئله توحید اقامه دلیل می‌کند. از آنجایی که این سوره به دلیل سیاقش و به اتفاق مفسران در مکه نازل شده تهدید و وعید در آن، از بشارت و وعده بیشتر است.

برگی از قرآن کوفی سمرقند که شامل سورهٔ انبیاء است. این نسخه مربوط به اواخر قرن هشتم تا اوایل قرن نهم میلادی می‌باشد و در موزهٔ متروپولیتن هنر نگهداری می‌شود.

صفحه‌ای از قرآن که توسط احمد سهروردی (۱۲۵۶–۱۳۴۰) نسخه‌برداری شده و شامل بخشی از سورهٔ انبیاء (آیات ۲۵ به بعد) است. تذهیب این نسخه توسط محمد بن عیّبک انجام شده و به خط محقق نوشته شده است. این اثر در بغداد، سال ۱۳۰۷/۱۳۰۸ هجری قمری خلق شده و هم‌اکنون در موزهٔ هنرهای اسلامی و ترکیه نگهداری می‌شود.

خلاصه آیات

• آیات ۱–۴: روز حساب نزدیک است و قریشِ غافل و تمسخرکننده هشدار می‌گیرند.
• آیات ۵–۶: مردم مکه محمد را «جعل‌کننده» خواندند؛ همان‌گونه که امت‌های پیشین معجزات پیامبران خود را انکار کردند.
• آیات ۷–۹: پیامبران گذشته نیز جز انسان‌هایی فناپذیر نبودند؛ خدا آنها را یاری کرد و کافران را به کیفر رساند.
• آیات ۱۰–۱۵: شهرها و اقوامی که پیامبران را مسخره کردند نابود شدند.
• آیات ۱۶–۱۸: آسمان و زمین بیهوده آفریده نشده‌اند؛ حق باید بر باطل غلبه کند.
• آیات ۱۹–۲۳: فرشتگان بندگان فرمانبردار خدا هستند، نه معبود؛ و شرک بزرگ‌ترین گناه است.
• آیات ۲۴–۲۸: پیامبران همگی بر یکتاپرستی شهادت داده‌اند؛ شفاعت فرشتگان تنها با اذن خدا ممکن است.
• آیات ۲۹–۳۳: هرکس برای خود مقام خدایی ادعا کند به دوزخ گرفتار خواهد شد؛ نشانه‌های آفرینش دلیل بر یگانگی خداست.
• آیات ۳۴–۳۷: هیچ انسانی جاویدان نیست؛ همه خواهند مرد و به سوی خدا بازگردند. مشرکان محمد را استهزا کردند و با شتاب عذاب را می‌خواستند.
• آیات ۳۸–۴۴: عذاب ناگهانی بر مسخره‌کنندگان فرود خواهد آمد؛ معبودهای باطل توان یاری ندارند.
• آیات ۴۵–۴۷: پیامبر تنها بیم‌دهنده است؛ اما کوردلان سخن خدا را نمی‌شنوند؛ در روز قیامت خداوند به عدالت حکم خواهد کرد.
• آیات ۴۸–۵۰: همان‌گونه که موسی و هارون وحی دریافت کردند، محمد نیز وحی الهی دارد.

داستان ابراهیم

• آیه ۵۱: ابراهیم وحی دریافت می‌کند.
• آیات ۵২–۵۶: او پدر و قومش را به سبب بت‌پرستی نکوهش می‌کند.
• آیات ۵۷–۶۱: ابراهیم نقشه‌ای می‌ریزد و بت‌ها را می‌شکند.
• آیات ۶۲–۶۵: در برابر مردم گفت بت بزرگ‌تر این کار را کرده است.
• آیات ۶۶–۶۷: مردم را از پرستش بت‌ها سرزنش کرد.
• آیات ۶۸–۷۰: فرمان دادند او را بسوزانند، اما خدا او را نجات داد.
• آیات ۷۱–۷۳: بشارت اسحاق و یعقوب به او داده شد.

پیامبران دیگر

• آیات ۷۴–۷۷: لوط از ساکنان سدوم نجات یافت؛ نوح از طوفان رهایی یافت و کافران غرق شدند.
• آیات ۷۸–۸۲: داوود و سلیمان به حکمت رسیدند؛ کوه‌ها و پرندگان با داوود تسبیح گفتند؛ باد و دیوها مطیع سلیمان شدند.
• آیات ۸۳–۸۴: ایوب از رنج نجات یافت.
• آیات ۸۵–۸۸: سایر پیامبران رحمت الهی یافتند؛ یونس توبه کرد و رهایی یافت.
• آیات ۸۹–۹۰: دعای زکریا پذیرفته شد و فرزندی به او عطا گردید.
• آیه ۹۱: مریم به صورت معجزه‌آسا عیسی را به دنیا آورد.
• آیات ۹۲–۹۳: دین خدا یکی است، ولی یهود و نصاری آن را فرقه‌فرقه کردند.
• آیات ۹۴–۱۰۳: مؤمنان پاداش می‌یابند و کافران در قیامت داوری می‌شوند؛ بت‌پرستان همراه خدایان باطلشان در دوزخ‌اند، اما نیکان پاداش بهشتی می‌گیرند.
• آیات ۱۰۴–۱۰۶: در قیامت آسمان‌ها در هم پیچیده می‌شوند و زمین را پرهیزگاران به ارث می‌برند.
• آیات ۱۰۷–۱۱۲: محمد رحمتی برای جهانیان است و تنها بیم‌دهنده؛ خدا از راز دل‌های کافران آگاه است و در پایان بر آنان حکم می‌کند و پیامبر خود را مشمول رحمت می‌سازد.

پیشینه تاریخی

مسلمانان بر این باورند که این سوره در دوران دوم مکه نازل شده و طبق ترتیب زمانی نلدکه، شمارهٔ ۶۵ را دارد. در آیات این سوره، به‌طور مکرر به پیامبران پیشین یهودی و مسیحی اشاره شده است. این نمونه‌ها نقش محمد را به‌عنوان پیامبر در چارچوب قرآن تأکید و تعریف می‌کنند. با وارد کردن متون کتاب مقدس و یهودی پیشین، مأموریت نبوی محمد در یک چارچوب دینی گسترده‌تر قرار می‌گیرد و بدین ترتیب هم قرآن به‌عنوان متن و هم اسلام به‌عنوان یک جنبش دینی، افق وسیع‌تری پیدا می‌کنند. از نظر موضوعی و سبک‌شناسی، این سوره ویژگی‌های مشخص دوران دوم مکه را دارد. آیات، جایگاه دینی محمد را با ارتباط او با شخصیت‌های پیشین یهودی و مسیحی نشان می‌دهند و از آن طریق به اصول مشترک دینی می‌پردازند، مانند:

• معاد و روز قیامت
• سرنوشت کافران و مؤمنان
• رحمت خداوند

از لحاظ ساختاری و ترتیب آیات، سورهٔ ۲۱ دارای ترکیب سه‌بخشی و ساختار حلقه‌ای است؛ یعنی مسیر وحی از طریق سه بخش مشخص کامل می‌شود و این ساختار دایره‌وار به خواننده امکان می‌دهد که جریان پیام و آموزش‌ها را به صورت منسجم دنبال کند.

سورهٔ انبیاء با ۱۱۲ آیه، صدای متمایز قرآن را حفظ می‌کند، به‌طوری که آیات گویی نسبت به نزول خود آگاه هستند و برای بیان پیام‌های خاص، به سایر سوره‌ها نیز ارجاع می‌دهند. این خودارجاعی آشکار یا «اعلام خود» و پیوندهای میان‌متنی ویژگی‌ای منحصر به قرآن است و به آن هوشیاری و آگاهی ویژه‌ای می‌بخشد که در دیگر متون دینی دیده نمی‌شود.

پیوند به بیرون

• متن سوره به همراه ترجمهٔ فارسی
• شناسنامه سوره انبیاء