روض‌الجنان و روح‌الجنان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مقدمه

روض الجنان و روح الجنان
Quran cover.jpg
نویسنده جمال‌الدین ابوالفتوح رازی
موضوع تفسیر شیعی قرآن (قرن ۶ هجری)
زبان فارسی

روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیرالقران که تفسیر ابوالفتوح رازی هم خوانده می‌شود، از کهن‌ترین و مفصل‌ترین تفاسیر قرآنی شیعی، نوشتهٔ حسن بن علی بن محمد خزاعی نیشابوری رازی، معروف به جمال‌الدین ابوالفتوح رازی (م ۵۵۴ ق)[۱] از متکلمان شیعهٔ امامیه در قرن ششم هجری است که با شیوهٔ «کلامی ـ روایی» و به زبان فارسی تالیف شده‌است.[۲]

ابوالفتوح رازی از اندیشمندان و مفسران قدن ششم که مهم ترین اثر تالیفی ایشان تفسیر وزین و جامع روض الجنان و روح الجنان است یکی از ضروریت هایی که باعث شده است تا از جامعیت و گستردگی خاصی برخوردار شود آن ضروریت زمان است.

قرن ششم اولین قرنی است که شیعه فرصت نفس کشیدن و فعالیت فکری و فرهنگی پیدا می کند و می تواند معارف ناب شیعه را به جامعه عرضه کند.

ویژگی های تفسیری تفسیر روض الاجنان:[ویرایش]

1)نحوهی ورود و خروج در تفسیر سوره ها و تک تک آیات:

الف)مباحث مقدماتی مثل مدنی یا مکی بودن سوره ، عدد آیات سوره ، تعداد کلمات سوره و فضیلت قرائت آن

ب)مباحث اصلی تفسیری هر سوره مثل1. آیاتی را که باهم ارتباط داشته باشد می آورد و از نظر مضمون به یکدیگر ارتباط دارند و دارای وحدت سیاق و محتوا باشند نه اینکه تک تک آیات را بیاورد2.طرح شان نزول یا شان نزول های مختلف در ذیل آیات3.پرداخت به مباحث فقهی در ذیل آیات

2)پیش فرض ها و مبانی تفسیری در روض الجنان:

هر مفسری قبل از آنکه به تفسیر قدان دست بزند ناگزیر است که موضع خود را نسبت به بعضی از پیش فرض های مبانی تفسیری و مباحثی که تفسیری نیستند ولکن در تفسیر موثر هستند مشخص بنماید.

مبانی و پیش فرض هایی که ابوالفتوح ار آنها بهره می گیرد را می توان به دو دسته کلی تقسیم کرد

الف)مبانی که به طور مستقیم مربوط به تفسیر است و اگر علمی به نام تفسیر نبود مثلا آن مبانی و مباحث جایی برای مطرح شدن نداشت

ب)مبانی که جزء مسائل و ابوافتوح از آنها به عنوان اصول موضوعه در تفسیر استفاده می کنند

2-1)تفاوت تاویل و تفسیر:

تفسیر علم سبب نزول آیه است و تنها راه دستیابی به این علم، روایات و رجوع به اقوال شان نزول است و ابوالفتوح تفسیر را مترادف و هم معنی تنزیل گرفته ام تاویل ترجیح یکی از محتملات در معنای آیه است که بواسطه علم به لغت عرب و علوم مختلف حاصل می شود .

کتاب روض الجنان را باید یک کتاب  تفسیری تاویلی دانست که هم به بیان سبب نزول آیه می پردازد و با استفاده از علوم مختلف به ترجیح یکی از محتملات در معنای آیه نیز همت می گمارد.

2-2)محکم و متشابه: تقستم آیات قرآن به محکم و متشلبه است برای روشن شدن معنا و مفهومش نیاز است.

2-3)نسخ

3) کارکرد و نقش ادبیات عرب و علم لغت در روض الجنان:

تفاوت قرار دادن بین هم معناهای یک کلمه مثل سفک که می شود صّب و سفح

4)کارکرد علم اصول فقه در تفسیر روض الجنان

5)کارکرد و نقش علم فقه در تفسیر روض الجنان:

به بیان حکم فقهی در آیه به تبیین نظرات مختلف در آن مسئله فقهی می پردازد و این ناشی از ضرورت زمانه ابوالفتوح است.

6)کارکرد علم کلام و مباحث اعتقادی در روض الجنان

7)کارکرد و نقش روایات در تفسیر روض الجنان:

ابوالفتوح در استفاده از روایات وحدت رویه ندارد در یکجا روایات منسوب به اهل بیت را مردود می شمارد و در عین حال این حجم از روایات از کسانی نقل می کند که شکی در کذاب و جعال بدون آنها نیست بدون اینکه بحث از سند و دلیل کند.

8)کارکرد اشعار،حکایات و اقوال صفویه:

9)اهل بیت و بیان مناقب آنها در روض الجنان:

مطرح کردن مباحث مربوط به اهل بیت و خصوصا مربوط اقامت و ولایت علی ابن ابی طالب به خوبی و به صورت بسیار گسترده مطرح شده است.

ابوالفتوح یک عالم شیعی مذهب است و در صدد دفاع از مبانی و اصول تشیع در زمان خود بوده است.در جای جای تفسیر خود به مناسبت های مختلف در مورد مناقب "اوصاف اهل بیت" شایستگی آنها یرای امامت و ولایت بهد از پیامبر اکرم(ص) و مباحث کلامی و اعتقادی مربوط به اهل بیت به تفضیل سخن گفته است.

از خصوصیات دیگر می توان به تاثیرپذیری فراوان و گسترده ابوالفتوح از تفسیر شریف تبیان است.

روش و منهج تفسیری ابوالفتوح رازی:[ویرایش]

ابوالفتوح علاوه بر استفاده از یکسری از مباحث و علوم مقدمه ای و ابزاری در تفسیر خود و کشف حجاب از آیات دارای منهج و روش خاص تفسیری است و منهج ایشان در تفسیر یک منهج ترکیبی و بر اساس ترکیب روش ها است مجموعه روش ایشان را می توانیم روش اجتهادی که مبتنی بر تجزیه و تحلیل مفاد آیه است دانست

چاپ و نشر[ویرایش]

تا کنون چاپ‌های متعددی از این کتاب منتشر شده‌است. در دانشنامه اسلام ذیل مدخل «تفسیر ابوالفتوح رازی» آمده:

«تفسیر ابوالفتوح را نخستین بار تنی چند از فضلا، از جمله ملک الشعرا صبوری، در ۱۳۰۷ و ۱۳۰۹ در پنج مجلد آماده چاپ کردند که دو مجلد آن در ۱۳۲۳ به فرمان مظفرالدین شاه و سه جلد باقی‌مانده در ۱۳۱۳ ـ ۱۳۱۵ ش به دستور علی اصغر حکمت، وزیر معارف وقت، به چاپ رسید (همین چاپ، که در پایان مجلد پنجم حاوی مؤخره‌ای به قلم محمد قزوینی در بارة مؤلف و تفسیر اوست، در ۱۴۰۴ در قم به صورت افست منتشر شده‌است). چاپ دیگری از این کتاب در ده جلد در ۱۳۲۰ ش با تصحیح و حواشی مهدی الهی قمشه‌ای منتشر شد. چاپ سوم این کتاب در ۱۳۸۲ با تصحیح و حواشی میرزا ابوالحسن شعرانی در سیزده مجلد با نام «روض الجنان و روح الجنان» سامان یافت که بارها به طریق افست تجدید طبع شده‌است. آخرین چاپ آن در بیست جلد با تصحیح و مقابله با ۳۸ نسخة کهن و ذکر نسخه بدلها و با مقدمه‌ای مبسوط به کوشش و تصحیح محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح در سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۶ ش، از سوی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی منتشر شده‌است.»[۳]

شیوه تفسیر[ویرایش]

مفسر پس از ذکر آیات قرآن، به ترجمه آیات و لغات سوره و تبیین مباحث دستوری (صرف و نحو) می‌پردازد؛ سپس وجوه مختلف قرائات و اسباب نزول را یادآور می‌شود و بخش پایانی را به توضیح و تفسیر آیات و بررسی اقوال مفسرین و احادیث و روایات ائمه معصومین و اخبار اهل تسنن اختصاص می‌دهد.

وی در ضمن مسائل قرآنی، از ذکر مباحث فقهی، لغوی، ادبی و تاریخی نیز غفلت نمی‌کند تا آنجا که جنبهٔ ادبی این تفسیر بسیار برجسته و قابل توجه‌است. محمد قزوینی در این باره می‌نویسد:

«اغلب خصایص نحوی و صرفی و لغوی، و تعبیرات نادرهٔ زبان فارسی که در مؤلفات قرن پنجم الی قرن هفتم هجری مانند «تاریخ بیهقی» و «کلیله و دمنه» و «قابوسنامه» و «مرزبان‌نامه» و «اسرارالتوحید فی مقامات ابی سعید» و «چهار مقاله» نظامی عروضی و «راحةالصدور» راوندی و «سیاست نامه» نظام الملک و «لباب الالباب» عوفی و «تذکرةالاولیا» شیخ عطار و «جهانگشای جوینی» و غیرها مشاهده می‌شود، بعینها مع شییء زائد، در تفسیر حاضر نیز مشهود و محسوس است.»[۴]

خلاصه

حاصل آنچه در دو بخش این مقاله در مورد ویژگی های تفسیری و منهج تفسیری روض الجنان گذشت این است که این تفسیر را باید از تفاسیر اجتهادی،عقلانی،ادبی،احکامی به حساب آورد.اگر چه ما برای توصیف این تفسی مباحث مختلف این تفسیر را به صورت جداگانه به بحث نشسته ایم و مطالب تفسیر را تجزیه کردیم ولکن هرمحققی که نظر اجمالی به تفسیر بیفکند این مطلب را میابد که همه یا بیشتر این مباحث در ذیل تک تک آیات مطرح و بکار گرفته شده است.

تأثیرات[ویرایش]

این تفسیر به جهت اتقان روش در تفسیر آیات و نیز به سبب دقت مطالب و مباحث، بر بسیاری از تفاسیر بعد از خود، از جمله «تفسیر کبیر» امام فخر رازی و «منهج الصادقین» ملا فتح الله کاشانی تاثیرگذار بوده‌است.

پانویس[ویرایش]

  1. «ابوالفتوح رازی و تفسیر قرآن به قرآن (سید حسین هاشمی)». مرکز فرهنگ و معارف قرآن. بازبینی‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۱. 
  2. فایدئی، اکبر و سیفعلی زاهدی فر. «اسماء و صفات الهی در تفسیر ابوالفتوح رازی». تفسیر پژوهی (دانشگاه شهید مدنی آذربایجان) ۱، ش. ۱ (۱۳۹۳): ۵۰-۳۰. بازبینی‌شده در ۵ فروردین ۱۳۹۶. 
  3. «تفسیر ابوالفتوح رازی». دانشنامه اسلام. بازبینی‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۱. 
  4. «تعبیرات، اصطلاحات و لغات نادرة تفسیرابوالفتوح رازی (علامه محمد قزوینی)». مرکز فرهنگ و معارف قرآن. بازبینی‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۱. 

منابع

1. روض الجنان 1/1 و .2

2. همان/24 .

3. همان،4/80 .

4. همان/370 .

5. همان،3/158_162 .

6. همان،19/83_85 .

7. همان،3/317و318 .

8. همان،20/373،3/159،160 .

9. همان/143 .

10. همان،16/185 .

11. همان/100تا102 .