آیه اکمال

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
آیه اکمال
Quran - year 1874 - Page 27.jpg
ورقی از قرآن مربوط به قرن هجدهم میلادی که آیه اکمال در اول آن مشهود است
مشخصات قرآنی
نام آیهآیه اکمال
نام سورهمائده
شماره آیه۳
سال نزول۱۰ ه.ق
محل نزولمکه
شأن نزولدارد
شماره جزء۶
شماره حزب۱۱
نام‌های دیگرآیه تکمیل دین
اختلاف درشأن نزول
اطلاعات دیگر
شماره کلمه۶۳
شماره حرف۶۳
حروف مقطعهندارد

آیه اکمال نام بخشی از آیه سوم سوره مائده پنجمین سوره قرآن، که در روز غدیر بر پیامبر نازل شد که با خطاب قرار دادن پیامبر، دین اسلام را تکمیل شده اعلام کرد. [۱]شیعیان بر این باورند که آیه اکمال درباره واقعه غدیر نازل شده و منظور از کامل‌شدن دین، اعلام ولایت و خلافت علی بن ابی طالب بر مسلمانان است؛ اما اکثر اهل سنت نزول آیه را در روز عرفه می‌دانند و معتقدند منظور از کامل‌شدن دین، بیان همه احکام اسلام است.

البته امینی در الغدیر و میر حامد حسین در عبقات الانوار شواهد بسیاری نیز از کتاب‌های اهل سنت، در تأیید و اثبات نزول این آیه درخصوص ولایت علی و واقعه غدیر آورده‌اند.[۲]

محتوا و ساختار

متن و ترجمه

قسمت مورد نظر در زیر با حروف بزرگ نوشته شده است:

«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ قلی الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً ج فَمَنِ اضْطُرَّ فی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ[۵–۳]»


مکارم شیرازی مفسر شیعه و معاصر در ترجمه این آیه آورده است:

«گوشت مردار، و خون، و گوشت خوک، و حیواناتی که به غیر نام خدا ذبح شوند، و حیوانات خفه شده، و به زجر کشته شده، و آنها که بر اثر پرت‌شدن از بلندی بمیرند، و آنها که به ضرب شاخ حیوان دیگری مرده باشند، و باقیمانده صید حیوان درنده- مگر آنکه (بموقع به آن حیوان برسید، و) آن را سر ببرید- و حیواناتی که روی بتها (یا در برابر آنها) ذبح می‌شوند، (همه) بر شما حرام شده است و (همچنین) قسمت کردن گوشت حیوان به وسیله چوبه‌های تیر مخصوص بخت آزمایی تمام این اعمال، فسق و گناه است امروز، کافران از (زوال) آیین شما، مأیوس شدند بنا بر این، از آنها نترسید! و از (مخالفت) من بترسید! امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم-امّا آنها که در حال گرسنگی، دستشان به غذای دیگری نرسد، و متمایل به گناه نباشند، (مانعی ندارد که از گوشتهای ممنوع بخورند) خداوند، آمرزنده و مهربان است.»[۳]

زمان نزول آیه

شیعه و سنی دربارهٔ زمان نزول اتفاق‌نظر دارند که آیه اکمال در حجةالوداع نازل شده است؛ اما در اینکه زمان دقیق آن روز عرفه بوده است یا پس از حج و در غدیر خُم، گزارش‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی دارند. طبق برخی منابع اهل سنت، ازجمله دو کتاب تفسیری و تاریخی ابن کثیر، نزول آیه در روز عرفه بوده است.[۴] در حالی که اجماع شیعه این است آیه اکمال در روز غدیر یا اندکی پس از آن نازل شده است. [۵][۶][۷][۸][۹]

در برابر این دو دیدگاه برخی معتقدند آیه اکمال دو بار نازل شده است: بار نخست در روز عرفه که پیامبر به علتی از اعلام آن نگران بود. به همین علت آیه تبلیغ نازل شد و خداوند در آن به پیامبر ضمانت داد که مشکلی پیش نخواهد آمد. سپس در روز غدیر دوباره آیه اکمال نازل شد.[۱۰]

شأن نزول آیه

درباره عبارت «أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ» (دین تان را برای تان کامل کردم)، مباحث بسیاری در کتاب‌های تفسیر آمده است. مفسران در این زمینه دیدگاه‌های متفاوتی دارند. برخی از مفسران به این دلیل که در ابتدا و انتهای آیه، احکام شرعی بیان شده است، مراد از کامل‌شدن دین را نزول همه احکام شرعی قلمداد می کنند.

گروهی دیگر از مفسران با توجه به آنکه در آیه از مأیوس شدن کافران از اسلام سخن آمده است، این دیدگاه را نمی‌پذیرند؛ زیرا معتقدند احکام شرعی نمی‌تواند به تنهایی موجب حفظ دین و مأیوس شدن کافران از آن شود. آنها همچنین اشکال می‌کنند که با اعلام این احکام شرعی، احکام اسلام کامل نشد؛ چراکه پس از آنها آیات دیگری از همین سوره و دیگر سوره‌های قرآن نازل شد و در آنها احکام دیگری بیان شد.[۱۱][۱۲][۱۳]

این عده با استناد به روایات شأن نزول آیه از امامان شیعه، منظور از کامل‌شدن دین را اعلام ولایت و قائم شدن دین به قیم می‌دانند.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

تفسیر

معنی الیوم

برخی از اهل سنت معنی الیوم را روز عرفه حجه الوداع میدانند و مستند آن‌ها روایاتی است که در این مورد نقل شده است:

دروزه از مفسران اهل سنت در "تفسیر الحدیث" در ذیل این آیه می‌‌گوید: «طبری به ابن عباس و سدی و مجاهد و قتاده و ابن جریج نسبت داده است که می‌‌گفتند عبارت الیوم اکملت... به تنهایی یا با عبارت الیوم یئس... در حجةالوداع و در روز عرفه نازل شدند و پیامبر در حال ایراد خطبه‌اش برای مردم بود و این آیه هنگامی ‌‌نازل شد که او مقابل خود را نگریست و به جز یک نفر مشرک مشاهده ننمود. پس حمد الهی به جا آورد و در این هنگام جبرئیل این تکه از آیه یا این دو تکه را بر او نازل نمود و آن حضرت بعد از آن به جز حدود 80 شب زنده نبود.

و از جمله روایاتی که طبری در این مورد نقل نموده این است که هنگامی‌‌ که این آیه یا آن دو بخش از آن در روز حج اکبر نازل شد، عمر گریه کرد. پس پیامبر گفت چه چیز تو را به گریه انداخت؟ گفت: گريه ام براى اين است كه دين ما رو به زيادت داشت ولى امروز كه دين كامل شد، فهميديم كه امر از اين به بعد رو به نقصان مى گذارد چون هيچ چيزى به كمال خود نمى رسد مگر آن كه از آن پس رو به نقصان مى رود، رسول خدا گفت: درست است.

و همچنین محاوره‌ای را که بین عمر و کعب‌الاحبار رد و بدل شد، نقل نمود که بخاری و مسلم و ترمذی آن را این گونه نقل نموده‌اند: مردی از یهود به عمر بن خطاب گفت: اگر این آیه: «...الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ...» بر ما نازل می‌‌شد، آن را عید می‌‌گرفتیم. عمر گفت: که من می‌‌دانم چه روزی این آیه نازل شد. این آیه در روز عرفه که روز جمعه بود، نازل شد و در روایت طبری علاوه بر اسم کعب (به جای مردی از یهود) این تکه را هم در گفته عمر اضافه دارد: و هر دوی اینها به حمدالله برای ما عید است

منابع شیعه بلاتفاق معنای الیوم را روز غدیرخم می‌‌داند. علامه امینی در کتاب الغدیر اسامی‌‌ و گفتار شانزده نفر از دانشمندان اهل سنت را نیز که حدیث نزول آیه در روز غدیر را نقل نموده‌اند آورده است.[۱۹]

حافظ ابونعيم اصفهاني،روایت نزول آیه اکمال در روز غدیر را در کتابش (ما نزل من القرآن في علي عليه‌السلام) به نقل از ابی سعید خدری آورده است.[۲۰]

معنای «أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ»

درکتاب‌های تفسیری دیدگاه های مختلفی درباره عبارت «أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ» (دینتان را برایتان کامل کردم) از مفسران شیعه و سنی آمده است.[۲۱]

مفسران اهل سنت به این دلیل که در آغاز و پایان آیه، احکام شرعی بیان شده است، می‌گویند مراد از کامل‌شدن دین آن است که با نزول این آیه همه احکام شرعی اسلام بیان شد.[۲۲] اما از آنجا که طبق این آیه اکمال دین، تمام کردن نعمت و پذیرفتن اسلام به عنوان دین برای مردم و نومیدی کفار در یک روز بوده است. مفسران شیعه معتقدند احکام شرعی نمی‌تواند به تنهایی موجب اکمال دین و مأیوس‌شدن کافران از آن شود.[۲۳]

فیض کاشانی در تفسیر صافی در تبیین آیه آورده است:

در مجمع البیان از باقر و صادق نقل شده است که این آیه بعد از این که پیامبر، علی را به هنگام بازگشت از غدیرخم در روز غدیرخم، علم و رایت خلق قرار داد، نازل گردید و این آخرین واجبی بود که خداوند نازل کرده و پس از آن واجبی نازل نگردید.

سپس خود در توضیح آن می‌‌گوید:

فرائض به ولایت کامل گردید چون پیامبر همه آنچه را که خداوند از علم در نزد او به ودیعه گذاشته بود به علی انتقال داد و سپس از طریق او به ذریه‌اش یکی پس از دیگری. پس هنگامی‌‌ که آن‌ها را در جای خود نشاند، مردم را از رجوع بدان‌ها در حلال و حرام تمکن بخشید و این را به قیام یکی پس از دیگری استمرار داد و این گونه دین را کامل نمود و نعمت را تمام ساخت.[۲۴]

شیعیان با استناد به این روایات از امامان شیعه، منظور از کامل‌شدن دین را اعلام ولایت و جانشینی علی پس از پیامبر می‌دانند.[۲۵]

پانویس

  1. طباطبایی ،ترجمه تفسیر المیزان ، ج5 ، ص 309.
  2. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۴۸تا۴۵۶؛ حسینی میلانی، نفحات الازهار فی خلاصة عبقات الانوار، ۱۴۲۳ق، ج۸، ص۲۶۱.
  3. قرآن. ترجمه مکارم شیرازی، ناصر.
  4. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۲۶؛ابن کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۵۵.
  5. امینی، الغدیر، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۱۵.
  6. پژوهشی دربارهٔ مفاد آیه اکمال از دیدگاه فریقین، فتح‌الله نجارزادگان، طلوع، زمستان 1384، شماره16
  7. بانو کریمی احمدآبادی. امیر یکتا. دارالنشر.
  8. سید مرتضی عسکری. ولایت علی علیه السلام در قرآن کریم و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله. مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
  9. محمد ابراهیم حامد مهدوی. غدیر : فراموشی هرگز. نیک معارف.
  10. عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش، ج۳۱،ص۳۱۰.
  11. تفسیر تسنیم، مرکز نشر اسرا، ۱۳۹۰، ص. ۶۰۰-۵۹۴، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۸۳۹-۴۷-۳ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک) از پارامتر ناشناخته |ترجمه و تدوین= صرف‌نظر شد (کمک)
  12. ناصر مکارم شیرازی. تفسیر نمونه.
  13. مرتضی دهقان. میثاق آسمانی.
  14. تفسیر تسنیم، مرکز نشر اسرا، ۱۳۹۰، ص. ۶۰۰-۵۹۷، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۸۳۹-۴۷-۳ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک) از پارامتر ناشناخته |ترجمه و تدوین= صرف‌نظر شد (کمک)
  15. ناصر مکارم شیرازی. تفسیر نمونه.
  16. سید کاظم ارفع. تفسیر بیان الرحمان.
  17. میرزا محمد مشهدی. تفسیر کنزالدقائق.
  18. مرتضی دهقان. میثاق آسمانی.
  19. الغدیر، امینی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1375، چاپ ششم، ص 230 تا 238.
  20. خصائص الوحى المبین، ص 61 و 62 به نقل از کتاب ما نزل علىّ من القرآن از ابى نعیم اصفهانى.
  21. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۵و۲۴۶؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳و۲۳۴.
  22. آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳و۲۳۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۳و۲۶۴.
  23. طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۱۷۶.
  24. فيض كاشانى،تفسير الصافی، انتشارات الصدر، تهران ، 1415 ق ، ج2، ص10.
  25. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۶؛‌ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۴و۲۶۵.
  • Donaldson، Dwight M. (۱۹۳۳). The Shi'ite Religion (A history of Islam in Persia and Irak). London: Luzac.