آیه ولایت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
آیه ولایت
Memorial stone Imam Reza.jpg
سنگ مقامی مربوط به یکی از قدمگاه‌های علی بن موسی الرضا که بر حاشیه آن، آیه ولایت حکاکی شده‌است
مشخصات قرآنی
نام آیهآیه ولایت
نام سورهمائده
شماره آیه۵۵
محل نزولمدینه
شأن نزولدارد
شماره جزء۶
شماره حزب۱۲
اختلاف درشأن نزول
اطلاعات دیگر
شماره کلمه۱۴
شماره حرف۸۲
حروف مقطعهندارد
متن آیهref>«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»
ترجمه آیهولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند در حالی که در رکوع نمازند.

آیه ۵۵ سوره مائده از قرآن به آیه ولایت معروف است که توسط علی بن موسی الرضا نامگذاری شده است در تمام کتاب های تفسیری در مورد این آیه صحبت شده است و از اهمیت خاصی نزد شیعه و سنی برخوردار است. به باور شیعیان این آیه در بیان مقام ولایت و امامت محمد و علی است و معتقدند علاوه بر خدا و رسول دسته سومی هم شامل این آیه می شوند که امامان شیعه هستند داستان وارد شده برای نزول آیه به این شرح است که در سال‌های اولیه اسلام بعد از هجرت محمد به مدینه فقیری وارد مسجد می‌شود و درخواست کمک می‌کند ولی هیچ کس به او کمکی نکرده و در این بین تنها علی در حالی که در رکوع نماز بود به فقیر اشاره کرد تا انگشتری را از انگشت کوچک دست راستش در آورد و برای خود بردارد پس جبرئیل نازل شد و آیه ولایت را بر محمد خواند .

ماجرا و علت نزول مورد اتفاق همه مسلمانان است  در معنی کلمه ولی و افاده حصر انما دانشمندان شیعه و سنی نظر متفاوتی دارند و نتایج مختلفی از آیه گرفته‌اند شیعیان انما را حصر دانسته اند و ولایت را به معنی سرپرستی و اولی به تصرف و قربت گرفته‌اند و آیه را اینگونه معنا کرده‌اند ولی و سرپرست شما فقط خدا و رسول و کسانی هستند که نماز میخوانند و در حال رکوع زکات می دهند اما اهل سنت نظریات متفاوتی ارائه کرده اند برخی مانند فخر رازی ولی را به معنی دوست و یا مانند رشید رضا به معنی ولایت در نصرت گرفتند عده ای انما را منحصر به علی نمی‌دانند دسته‌ای دیگر ایرادات فقهی به اعطای زکات در نماز گرفته اند؛ در نهایت آیه معروف به ولایت یکی از آیه های مهم برای شیعیان است و علت آن مهر تاییدی است که خداوند به اعطای زکات در نماز به عمل علی بن ابیطالب زده است. چه در آیه توصیه به ولایت علی شده باشد، یا به دوستی علی این آیه برای شیعیان برگ برنده ای تلقی میشود.

نامگذاری[ویرایش]

آیه 55 از سوره مائدهبا نام آیه ولایت شهرت یافته است.[۱][۲]در بعضی منابع آمده است که امام هشتم شیعیان علی بن موسی الرضا این آیه را با نام ولایت خوانده و مصداق آن را علی بن ابیطالب دانسته است.[۳]

محتوا وساختار[ویرایش]

متن و ترجمه[ویرایش]

مکارم شیرازی مفسر شیعه مذهب متن و ترجمه آیه ولایت را اینگونه شرح داده است:

  • «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»
  • «سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند؛همانها که نماز را برپا می‌دارند و در حال ركوع زكات می‌دهند. .»[۴]

این آیه از14 کلمه و82 حرف تشکیل شده است که برخی از مفسرین شیعه از جمله طباطبایی[۵] در تفسیر المیزان و مکارم شیرازی درتفسیر نمونه[۶] معتقدند آیه 55 به همراه آیه بعدی« وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ»آیه ولایت نامگذاری شده و آیه 56 تکمیل کننده آیه قبل است.[۷]

آیات قبلی و آیات بعد

شأن نزول آیه ولایت[ویرایش][ویرایش]

آلوسی از فقهای شافعی مذهب گفته است بیشتر اخباری ها برآنند که آیه در شأن علی بن ابیطالب نازل شده است.[۸]از مجموع روایات برمی آید که این آیه به شهادت اکثر مفسران و اهل حدیث مذاهب اسلامی از آیات مدنی و در شأن علی بن ابیطالب نازل شده است[۳] [۹]شیعیان با استناد به این آیه مقام ولایت مطلق پیامبر را به همه امامان تعمیم میدهند و معتقدند علاوه بر خدا و رسول دسته سومی که شامل این آیه میشوند امامان شیعه هستند.

مکارم شیرازی مفسر شیعه در تفسیر نمونه به نقل از ابوذر غفاری شأن نزول آیه را درباره علی بن ابیطالب آورده و ماجرا را اینگونه بیان کرده که ابوذر میگوید:روزی از روزها با رسول خدا در مسجد نماز میخواندم سایلی وارد مسجد شد و از مردم تقاضای کمک کرد ولی کسی چیزی به او نداد،او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت:خدایا تو شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم ولی کسی جواب مساعد به من نداد،در همین حال علی بن ابیطالب که در حال رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد.سایل نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد.محمد نیز که در حال نماز بود این جریان را مشاهده کرد،هنگامی که از نماز فارغ شد سر به سوی آسمان بلند کرد و چنین گفت:خدایا برادرم موسی از تو تقاضا کرد روحش را وسیع گردانی و کارها را بر او آسان سازی و گره از زبانش بگشایی تا مردم گفتارش را درک کنند؛و نیز موسی درخواست کرد برادرش هارون را وزیر و یاورش قرار دهی و به وسیله او بر توانش بیفزایی و او را در کارهایش شریک قرار دهی؛خدایا من محمد پیامبر و برگزیده توام سینه مرا گشاده گردان کارها را بر من آسان ساز و از خاندانم علی را وزیرم گردان تا به وسیله او پشتم قوی و محکم گردد؛ابوذر میگوید هنوز دعای محمد پایان نیافته بود که جبرئيل آیه ولایت را نازل کرد؛[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]ین شأن نزول با اختصار و تفصیل در منابع روایی و تفسیری و کلامی مذاهب اسلامی نقل شده است.[۱۵][۱۶][۱۷]

برخی مفسران گفته اند این آیه درباره عامه مومنان نازل شده و برخی شأن نزول آن را عبادة بن صامت[۳] ذکر کرده اند.

در این میان ابن تیمیه سند حدیث را ضعیف و مخدوش میداند در حالیکه در منابع متعدد اهل سنت با راویان متعدد ذکر شده است.

راویان خبر از صحابه و تابعین[ویرایش][ویرایش]

راویان خبر از تعدادی از صحابه و تابعین عبارتند از:علی بن ابیطالب،مقدادبن اسود کِندی،عمار بن یاسر،عبدلله بن عباس،ابوذر غفاری،جابر بن عبدلله انصاری،ابو رافع،انس بن مالک،حسان بن ثابت انصاری،محمد بن حنفیه،ابن جریح مکی،سعید بن جبیر،عطاء،مجاهد،سدّی،مقاتل،ضحاک.[۱۸][۱۹]سید طاووس این خبر را از نود طریق ذکر کرده است.[۳] ،تعدادی ازدانشمندانی که شان نزول آیه را فقط علی میدانند:تمامی دانشمندان شیعه به اتفاق،قاضی عضد ایجی،میر شریف جرجانی در شرح مواقف، سعد الدین تفتازانی در شرح المقاصد،قوشچی سمرقندی،کلبی[۲۰]، ابن جریر طبری در الجامع البیان عن تاویل ای القرآن ،زمخشری در الکشاف،واحدی نیشابوری در احکام القرآن،حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،ابن عساکر در تاریخ مدینه الدمشق،جلال الدین سیوطی در اسباب النزول میباشند. علامه امینی در کتاب الغدیر اسم دیگری را نیز ذکر کرده است که در جلد سوم به تفصیل آمده است.[۲۱]

زمان و مکان نزول آیه[ویرایش][ویرایش]

به اتفاق شیعه و سنی سوره مائده آخرین سوره ایست که بر محمد نازل شده است که نزول این سوره به سالهای آخر عمر او و در شهر مدینه نسبت داده میشود که آیه ولایت از آیات این سوره از قرآن است. در سوره مائده به امر ولایت بر تمام مومنان به طور ویژه پرداخته شده است؛همه مومنان مورد خطاب مستقیم این آیه هستند و این خطاب به زمان خاصی اختصاص ندارد.[۲۲]

تفاسیر شیعه و سنی[ویرایش]

تفاسیر شیعی[ویرایش]

این آیه با کلمه اِنَّما شروع شده که در زبان عربی برای انحصار می‌آید[۲۳] و در فارسی مترادف کلمه فقط است،و مشخص کرده است که ولی و سرپرست و متصرف در امور شما سه کس هستند خدا و پیامبر و کسانی که ایمان آورده ونماز را به پا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند

ولی در آیه به معنی،قرب،[۳] [۲۴]سرپرستی و تصرف و رهبری مادی و معنوی است ولی در کتب لغوی قرن اول فقط به معنای سرپرست استعمال میشده و معنای دوست بعد ها افزوده شده است.

ولی در اصطلاح فقها و مفسران بیشتر به معنای متولی و اولی به تصرف به کار رفته است.

در لغت عرب ولی به معنای محب،دوست،یاور،همسایه،هم سوگند،پیرو،داماد[۲۵] و قرب هر که امر کسی را به عهده گیرد که معنی آخر همان معنی اولی یعنی سرپرستی و اولویت در تصرف است.

برای اثبات این ادعا  به صورت طبیعی معانی داماد هم پیمان و همسایه و پیرو حذف می شود.

با توجه به انما که افاده حصر(فقط برای یک نفر مصداق پیدا دارد) میکند معانی دوست و محب و یاور هم حذف میشود چون این معانی بار بر افراد خاصی از مومنان نمیشود چرا که قرآن همه مومنان را محب و دوست یکدیگر میداند.

پس فقط معنی اولی به تصرف در این آیه صدق میکند.

شیعیان معتقدند با توجه به آیه علی حتی در زمان حیات محمد هم که  زمان نزول آیه بوده اولی به تصرف بوده است و آن چه آیه در صدد اثبات آن است وجود مقام ولایت است نه اعمال آن مقام .همانطور که ولایت پیامبر با ولایت خدا قابل جمع است ولایت علی نیز با ولایت محمد منافات ندارد. پس علی در زمان حیات محمد هم ولایت و اولویت در تصرف داشته اما این ولایت را به خصوص در مقابل محمد اعمال نمی کرده است.

از منظر شیعیان مقام ولایت با مقام خلافت و زمامداری متفاوت است.در حالی که مقصود از ولایت در آیه فوق امارت نیست.

نظر دانشمندان ادبیات عرب در مورد انما:

وقتی کتاب های دانشمندان ادبیات عرب را بررسی می‌کنیم ابن هشام تفتازانی و ابوحیان معتقدند انما از ادات حصر میباشد.

معنی زکات در آیه:

اغلب کاربردهای زکات در قرآن به معنی صدقه واجب نیست بلکه معنی انفاق و صدقه هم هست مثل مریم ۳۱. حتی در آیات مکی هم زکات به معنی صدقه و انفاق است .بسیاری از مفسران اهل سنت مثل قرطبی نیز مانند شیعیان قائل هستند که صدقه مستحبی  و زکات واجب هر دو در قرآن زکات نامیده شده است.[۲۶]

معنی کلمه رکوع:

رکوع در لغت به معنی انحنا و در اصطلاح به معنی جزئی از اجزاء نماز است.

فخر رازی ادعا میکند که رکوع در این آیه به معنی لغوی یعنی خضوع و خشوع است پس معنی آیه چنین می شود در هنگام اقامه نماز و ادای زکات خاضع و خاشع اند.[۲۷]

الذین آمنوا:

با توجه به کلمه الذین و آمنوا که جمع آمده اند و مصداق آن که علی‌ست به این نکته توجه میشود که حمل جمع بر مفرد در قرآن بارها ذکر شده است مانند آل عمران ۱۷۳ ممتحنه ۸ منافقون ۸ علامه امینی در الغدیر[۲۸] بیست آیه از قرآن را ذکر کرده است که در آن لفظ جمع آورده شده ولی اراده یک نفر را دارد.[۲۹]

وصف مقوم و وصف مشیر[ویرایش]

وصف مقوم وصفیست که دلیل و ملاک حکم راهم بیان میکند.وصف مشیر وصفیست که تنها مصداق مورد نظر را معین میسازد و دلیل حکم را بیان نمیکند.در آیه ولایت وصف الذین یقیمون الصلوه و یوتون الزکوه و هم راکعون برای موصوف الذین آمنوا وصف مشیر است.چرا که زکات دادن در حالت نماز نمی‌تواند دلیل ایمان باشد پس وصف مقوم نیست.در این آیه با به کار بردن وصف مشیر ولی مومنان که با توجه به شان نزول علی بوده است, مشخص میشود.

وصف مشیر برآیه فوق به معنی آن است که باید دید مشار الیه آن کیست تا مصداق آن پیدا شود و با توجه به روایات وارده از پیامبر و معصومین امامان از مصادیق آن هستند؛ثانیاً ولایت سایر ائمه با ادله استوار در جای خود ثابت شده است و امامان نیز وارد فردین ولایت می شوند مثل پذیرش ولایت پیامبران الهی از سوی اهل ادیان که در طول پذیرش ولایت خداوند است  اینجا نیز ولایت اهل بیت در طول ولایت خدا،رسول و علی بن ابیطالب است.[۳۰]

تفاسیر اهل سنت[ویرایش]

فخررازی کلمه انما را در این آیه مفیده حصر نمی داند پس آیه را چنین ترجمه می‌کند که دوست و یاور شما خدا رسول و مومنان هستند و این مومنان نماز می خوانند و زکات می دهند.یعنی همه مومنان .و از نظر او و هم راکعون هم جمله حالیه نیست و رکوع به منظور تاکید و تشریف آمده است.همچنین به نظر او

اگر معنی ولی در این آیه را اولی به تصرف بگیریم سیاق آیات مختل می شود چرا که در آیات قبل و بعد ولی به معنی دوست و ناصر به کار رفته است.این نظر از رشید رضا دانشمند اهل سنت نیز وارد شده است. او نیز ولایت را به معنی ولایت در نصرت معنا کرده است.

یکی دیگر از ایراداتی که فخر رازی برای حمل آیه بر امیرالمومنین می گیرد این است که می‌گوید در این آیه در ۷ موضع صیغه جمع به کار رفته و این دلیلی است بر این که این آیه مختص امیرالمومنین نیست.

فخر رازی معتقد است علی در حین نزول آیه یعنی زمان حیات پیامبر امام نبوده و حق تصرف نداشته است بلکه فقط پس ازمحمد می‌شود برای علی امامت قائل شد پس اگر شیعه ولایت را در آیه فوق ولایت در تصرف و امامت معنا کند برای خدا و رسول ثبوت فعل دارد ولی برای علی در زمان نزول آیه ثابت نیست که این با ظاهر آیه در منافات است ولی اگر ولایت به معنی یاری و محبت معنا شود برای هر سه دسته ثبوت فعل دارد.

همچنین فخر رازی ادعا می کند کلمه زکات در قرآن برای عمل واجب به کار می رود ولی عمل علی نمی تواند ادای زکات واجب باشد زیرا در آن صورت باید قائل شویم که او ادای زکات را تا آن وقت به تاخیر انداخته است و این یعنی معصیت.[۳۱]

رشید رضا دانشمند اهل سنت معتقد است ولایت در آیه به معنی ولایت در نصرت است پس ترجمه آیه چنین می شود این مورد را با توجه به سیاق آیات ذکر می کند.همچنین درباره معنای رکوع میگوید به معنی خضوع و ضعف است و عرب هر که را به خدا ایمان داشته و بت نمی پرستد را راکع می‌گویند وی منبع خود را اساس البلاغه ذکر می کند .[۳۲]

رشید رضا نیز معتقد است مراد از الذین آمنوا مومنان راستین هستند ا‌ینکه الذین آمنوا در این آیه جمع آمده و تعبیر مفرد، برای جمع از فصاحت به دور است.

احتجاج به آیه ولایت[ویرایش]

علی بن ابی طالب در طول حیات خود بارها با استناد به این آیه برتری خود را نسبت به سایر اصحاب بیان نمود:

  • مثل روز شورا و پیش از انتخاب عثمان برای تصدی خلافت با استناد به این آیه و آیه مباهله[۳۳] [۳۴][۳۵][۳۶]و...
  • احتجاج با ابوبکر پس از رحلت محمد[۳۷][۳۸]
  • احتجاج با مهاجرین و انصار[۳۹]
  • احتجاج در میدان صفین و در حضور مهاجرین و انصار برای اثبات حقانیت خود به این آیه و آیات دیگر [۴۰][۴۱]

کتاب شناسی[ویرایش]

در زمینه آیه ولایت کتابهای بیشماری تألیف شده است که در این نوشتار به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم:تأملی در معنای رکوع در آیه ولایتاثرجوادعلاالمحدثین؛

تجلی امامت در آیه ولایتاثرمحمدرضا کریمی؛جستاری در معنای واژه ولیاثرمحمدرضا جعفری و حسین حائری؛بررسی راویان شأن نزول آیه ولایتاثرسید محمد مرتضوی؛بررسی دیدگاه های فخر رازی پیرامون آیه ۵۵سوره مائدهاثرعلی اصغر ایمان دوست؛آیه الولایةاثرحیدر الوکیل به زبان عربی؛آیه ولایت و نظریه اندیشمندان و مفسران شیعه و اهل سنتاثرعلیرضا عظیمی فر؛انما(آیه ولایت)اثرمحسن میر باقری؛آیه ولایة فی آثار مفکری و مفسری الشیعه الامامیه و اهل السنةاثرعلیرضا عظیمی فربه زبان عربی؛آیه ها جلد ۸اثرمحمد علی انصاری.[۴۲].

تجزیه و ترکیب[ویرایش]

تجزیه و ترکیب آیه مباهله
شماره آیه متن آیه تجزیه و ترکیب
55 «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ» إِنَّمَا از حروف مشبهةُ بالفعل و کافة و مکفوفة، وَلِي بر وزن فعیل صفت مشبه،كُم ضمیر متصل جمع مذکر مخاطب،وَلِيُّكُم خبر مقدم، إِنَّمَاوَلِيُّكُمُ اللّهُ مبتدا و خبر،وَ واو عطف،وَرسولُهُ مضاف و مضافُ الیه و عطف به الله،اَلَذینَ اسم موصول جمع مذکر،آمَنوا فعل ماضی جمع مذکر غایب،یقیمونَ جمع مذکر غایب از فعل مضارع،الصلاة مفعولُ به،یُؤتُون الزکاة جمع مذکر غایب از فعل مضارع،وهُم و واو حالیه ضمیر جمع مذکر غایب منفصل و متصل،راکعون و جمع مذکر سالم از اسم فاعل،وَ هُم راکِعون وَهُم مبتدا راکِعون خبر جمله حالیه یا واو عاطفه و جمله معطوف [۴۳][۴۴]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پی‌نوشت[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. شرف الدین موسوی عاملی،عبدالحسین،المراجعات،ص226و229.
  2. طیب حسینی،محمود،دایرة المعارف قرآن کریم،دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ سید عباس،صادقی فدکی،دانشنامه امام رضا،شماره۱، ص۲۹۷.
  4. مکارم شیرازی،ناصر،برگزیده تفسیر نمونه،ناشر دار الکتب الاسلامیه.
  5. طباطبایی،محمدحسین،المیزان فی تفسیرالقرآن،ترجمه مکارم شیرازی،چاپ چهارم1370،ج6،ص2.
  6. مکارم شیرازی،ناصر،تفسیر نمونه،دارالکتب الاسلامیه1353،ج4،ص433.
  7. صادقی فرد،غلامرضا،آیه ولایت،ص130.
  8. روح المعانی،ج۳،ص۳۴۴.
  9. شهاب الدین،آلوسی،روح المعانی،دارالکتب العلمیه،ج3،ص335.
  10. مکارم شیرازی،تفسیرنمونه،ج4،ص422.
  11. طبرسی،فضل بن حسن،مجمع البیان،ج3،ص324_325.
  12. طباطبایی،تفسیر المیزان،ج6،ص28.
  13. حسینی میلانی،سیدعلی،جواهرالکلام فی معرفةالامامه و الامام،انتشارات الحقایق،چاپ اول1390،ج2،ص319.
  14. فخر رازی،محدبن عمر،تفسیر رازی(مفاتیح الغیب)،داراحیاءالتراث العربی،بیروت،چاپ سوم1420، ج12،ص26.
  15. امینی نجفی،عبدالحسین،الغدیر،ج۲،ص۹۱.
  16. حسکانی،عبیدالله بن احمد،شواهدالتنزیل، مجمع احیاءالثقافه الاسلامیه،ج۱،ص۲۲۹_۲۳۱.
  17. حلی،ابن بطریق،خصایص الوحی المبین،تهران،وزارت ارشاد۱۴۰۶،ص۴۴.
  18. هندی،میرحامد حسین،ترجمه محسن احتشامی نیا،انتشارات نبا،تهران،۱۳۹۲،ص۱۳.
  19. حسینی میلانی،سید علی،جواهر الکلام،الحقایق،۱۳۹۰،جلد دوم،ص۲۵۳.
  20. متقی هندی،میر حامد حسین،عبقات الانوار،آیه ولایت،ص۶۳.
  21. باقری،علی اوسط،نقد و بررسی تفسیر رشید رضا از آیه ولایت،نشریه معرفت،شماره۴۸،ص۶۹.
  22. صادقی فرد،غلامرضا،آیه ولایت،ص.
  23. مکارم شیرازی،تفسیر نمونه،ج4،ص422.
  24. صادقی فرد،غلامرضا،آیه ولایت،ص.
  25. موحدی،عبدالعلی،امامت تطبیقی،۱۲۳.
  26. موحدی،عبدالعلی،امامت تطبیقی،رادنگار،۱۳۸۸،ص۱۶۳.
  27. موحدی،عبدالعلی،امامت تطبیقی،انتشارات رادنگار،۱۳۸۸،ص۱۶۵.
  28. امینی نجفی،عبدالحسین،الغدیر،ج۳،ص۱۶۳.
  29. موحدی،عبدالعلی،امامت تطبیقی،انتشارات رادنگار،۱۳۸۸،ص۱۵۵.
  30. موحدی،عبدالعلی،امامت تطبیقی،انتشارات رادنگار،۱۳۸۸،ص۱۲۵_۱۳۰.
  31. دژآباد،حامد،بررسی شبهه سیاق درباره آیه ولایت با تاکید بر دیدگاه فخررازی،نشریه تحقیقات کلامی، شماره۴،بهار ۹۳.
  32. باقری،علی اوسط،نشریه معرفت آذر ۱۳۸۳،نقد و بررسی تفسیر رشید رضا از آیه ولایت،ص۸۹.
  33. مکارم شیرازی،تفسیر نمونه،ج4،ص431.
  34. جلايیان اکبرنیا،علی،نشریه الهیات و حقوق،شماره ۲۹،ص۹۱.
  35. طبرسی،احتجاج،ج ۱، ص۱۳۹.
  36. طبری،محمدبن جریر،المسترشد فی الامامه،1415ق،ص353.
  37. طبرسی،احتجاج،ترجمه جعفری،ج۱،ص۲۵۶.
  38. میرزایی،مهدی،تاریخ مختصر امیرالمومنین،انتشارات نیک معارف،1398،.
  39. طبرسی،احتجاج،ترجمه جعفری،ج۱،ص۳۰۵.
  40. مکارم شیرازی،تفسیر نمونه،ج4،ص431.
  41. امینی نجفی،الغدیر،ج1،ص337و338.
  42. «پرتال جامع علوم و معارف قرآن». www.maarefquran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.
  43. غلامرضا صادقی فرد،آیه ولایت،انتشارات مهام توس،143_318.
  44. درویش،محی الدین،اعراب القرآن الکریم،ج2،ص507_508.

پیوند به بیرون[ویرایش]