نگرش‌های اسلامی به علم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از قرآن و علم)
پرش به: ناوبری، جستجو
جستارهای وابسته: اعجاز قرآن و نقد قرآن

در جامعه امروزی مسلمانان، بیشتر تمرکزی که روی مرتبط کردن اسلام و علم وجود دارد درگیر با تفسیرهای علمی قرآن است (و گاهی سنت) و نه بر اساس ترجمه ساده. یکی از این موارد اعجاز علمی قرآن در باور برخی مسلمانان است که آن را از معجزات قرآن قلمداد می‌کنند.[۱] این تفسیرها ادعا می‌کنند که این منابع نشان‌دهنده اظهارات پیش‌گویانه دربارهٔ طبیعت گیتی، رشد بیولوژیکی و زیستی و دیگر پدیده‌هایی که بعداً بواسطه تحقیقات علمی تأیید شده هستند می‌باشند، تا بدین گونه گواهی از ریشه الهی قرآن را ارائه کنند (و گاهی سنت). از طرف دانشمندان و فیلسوفان، این تلاش‌ها با عنوان «مغلطه» و سفسطه‌های منطقی،[۲] غیر علمی بودن، و تناقض داشتن با تئوری‌های علمی در حال گسترش نقد شده‌اند.[۳][۴]

در جهان اسلام، بسیاری معتقد هستند که علم مدرن پیش از اروپا و کشورهای غربی ابتدا در جهان اسلام توسعه یافت، و اینکه «تمام توانایی علمی در جهان در اصل از دوران طلایی اسلام سرچشمه گرفته» و آنچه مردم آن را «روش علمی» می‌خوانند در واقع «روش اسلامی» است.[۵] مسلمانان در حمایت از دیدگاه خود مبنی بر اینکه قرآن عامل ترقی در کسب دانش باشد اغلب به آیه ۲۳۹ سوره بقره ارجاع می‌دهند «او به شما چیزهایی را آموخت که نمی‌دانستید».[۶] فیزیکدان نظری، جیم الخلیلی معتقد است که ابن هیثم (که در غرب با عنوان الهزم شناخته می‌شود) که کمک‌هایش به علم قابل مقایسه با کمک‌های آیزاک نیوتون بوده، پیشگام روش علمی مدرن بوده است.[۷] رابرت بریفالت ‏(en) در کتاب ساخت بشریت می‌گوید ماهیت کاملاً موجودیتی علم، همان‌طور که در ادراک و مشاعر (شعورها و حس‌های ادراک) مدرن فهمیده شده است ریشه در تفکر علمی و دانش دارد که در عصر حاضر در تمدن‌های اسلامی نیز پدیدار شده.[۸]

از طرف مقابل، برخی مردم از این نگرانند که جهان اسلام معاصر از «کمبود ژرف و عمیق درک علمی» آسیب ببیند و تاسف می‌خورند از اینکه برای مثال در کشورهایی شبیه پاکستان دانشجویان فوق لیسانس پزشکی برای این مشهور شده‌اند که برای زمین‌لرزه‌ها متهم و مقصر هستند زیرا این زمین‌لرزه‌ها ناشی از «گناهکاری، تساهل اخلاقی، انحراف از مسیر راست اسلامی» است (مبلغان اسلامی که زناء را عامل زلزله معرفی کردند) در حالی که «فقط گروهی از صداهای خفه شده از دیدگاه علمی حمایت کردند که زمین‌لرزه‌ها یک سری پدیده‌های طبیعی هستند که از فعالیت‌های انسانی تأثیر نمی‌گیرند».[۹]

نواندیشی دینی[ویرایش]

نوشتار(های) وابسته: نقد قرآن و عبدالکریم سروش

در عصر حاضر نواندیشان دینی در حال تلاش برای یافتن راه حلی برای پاسخ به تناقضات و موارد غیر اخلاقی قرآن هستند، از جمله عبدالکریم سروش که با دیدگاهی شبیه همه‌دادارباوری این چنین مطرح کرده است که آیات قرآن حاصل رؤیای محمد بوده‌اند و تشریح کرده است که محمد به عنوان یک مخلوق از خدا پرتر بوده و ریشه آیات قرآن از درون خود محمد و بواسطه عالم رؤیا بوده است از این رو آیات قرآن را نیازمند خوابگزاری می‌داند و نه تفسیر.[۱۰][۱۱] کسانی که با سروش مخالفت کردند عالم رؤیا خواندن منشأ قرآن را به مفهوم باز شدن راه برای دروغ خواندن قرآن می‌دانستند. وی در پاسخ آنها گفت که «اگر وحی نبی را حجت می‌دانید رؤیای او را نیز حجت بدانید».[۱۰][۱۱] در برنامه پرگار سروش در مناظره‌ای دوجلسه‌ای با منتقد مخالف خودش عبدالعلی بازرگان، کسی که حامی دیدگاه تفسیری و مخالف رؤیا خواندن قرآن است، اینچنین مطرح کرد که با خوانش رؤیا از آیات قرآن، تناقضات و موارد انتقادات اخلاقی در قرآن توجیه می‌شوند. او با تأیید اینکه مطابق گفته‌های تمام مورخان محمد در زمان وحی «دچار احوال نامتعارفی می‌شد چیزی شبیه خواب بلکه سنگین‌تر از خواب» قرآن را نیازمند خوابگزاری دانست.[۱۰][۱۱]

دیدگاه و رویکرد مسلمانان[ویرایش]

از دید مظفر اقبال ‏(en) همه شاخه‌های دانش و علم انسانی، از یک دیدگاه اسلامی مطالعه طبیعت است که از توحید و مفاهیم یگانگی خدا در اسلام شاخه می‌گیرد.[۱۲] توشی‌هیکو ایزوتسو طبیعت را نه به عنوان بخشی جدا به نوعی چشم‌انداز کل‌نگر از خدا، جهان و کهکشان در نظر می‌گیرد چیزی شبیه همه‌دادارباوری و پیوند اینها را دال بر رویکرد مقدس مسلمانان به دانش علمی می‌داند و می‌گوید که طبیعت در قرآن گردآوری نشانه‌ها برای اثبات یزدانیت است.[۱۳][منبع نامعتبر؟]

دانش‌پژوهان و عالمان مسلمان نهایتا منشوری از دیدگاه‌ها را تنظیم کردند برای یادگیری علمی در زمینه و زیرساخت اسلامی که هیچ یک از آن به صورت جهانی پذیرفته نشد.[۱۴] گرچه بسیاری از آنها این دیدگاه را حفظ کردند که به طور کلی کسب دانش و علم با تفکر اسلامی و عقیده مذهبی متضاد نیست.[۱۲][۱۴][مشکوک ][منبع نامعتبر؟]

تفسیرها[ویرایش]

طبیعت به عنوان نشانه در قرآن:[۱۵]

﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ۗ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾: «آیات خود را در دوردست‌ها و در درون خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا جایی که برای آنان روشن شود که این قرآن حق است»

مفسران در مورد اعجاز علمی قرآن بیش از ۳۰۰ آیه را مورد استناد قرار داده و آنها را با علوم تجربی منطبق ساخته‌اند. از نمونه‌های مشهور و مهم اعجاز علمی قرآن می‌توان به حرکت خورشید، نیروی جاذبه، لقاح ابرها، زوجیت اشیا، ترتیب مراحل خلقت انسان و ممنوع بودن شرابخواری اشاره کرد.

حرکت خورشید

تفسیرهای آیات قرآن با ترکیب بخش‌های آیات مختلف چنین مطرح کرده‌اند که «خورشید رو به قرارگاهی روان است»[۱۶] اشاره به حرکت وضعی و درونی (درون‌جرمی) خورشید و «هر کدام -خورشید- در سپهری شناورند»[۱۷] اشاره به حرکت انتقالی خورشید و «خورشید و ماه هر دو در حال حرکت هستند»[۱۸] اشاره به حرکت طولی خورشید و... از ابتکارهای قرآن در تطبیق با دستاوردهای جدید علمی و اعجاز علمی است.

آیه ۳۸ تا ۴۰ سوره یس می‌گوید:

و خورشید برای جایگاهش در جریان و روان است برای آنکه فرمان دانای عزیز است(۳۸) و برای ماه منزل‌هایی تعیین کردیم تا مانند شاخه کهنه خرما باریک شود(۳۹) نه خورشید سزاوار است که به ماه برسد و نه شب بر روز پیشی گیرد، همگی در مداری شناورند(۴۰)

آیه ۴۰ دربارهٔ چرخش خورشید و ماه در مدار خودشان صحبت می‌کند و در هیچ‌یک از آیات قرآن از چرخش زمین به دور خورشید یا به دور خودش و اینکه زمین گرد باشد صحبتی نشده است. آیه ۳ سوره رعد از مسطح و امتداد یافتن زمین و آیه ۳۰ نازعات از گسترده شدن زمین می‌گویند، همچنین آیه ۴۷ سوره کهف، ۵۳ سوره طه، ۶ و ۷ سوره نباء، ۱۹ سوره نوح، و آیه ۲۲ سوره بقره. قدمت آشنایی مردم با گاه‌شماری خورشیدی در ایران و قدمت گاه‌شماری پیش‌اسلامی ‏(en) در عربستان که بر اساس گاه‌شماری یهودی تنظیم شده بود و هر ۳ یا ۴ سال یکبار ماه نسیء داشت به قرن‌ها پیش از اسلام برمی‌گردد. اما اینکه زمین به دور خورشید می‌چرخد موضوعی بود که ۱۰ قرن پس از اسلام توسط گالیله مطرح شد.

نسبت مساحت دریاها با خشکیها

در زمان نزول قرآن کریم هنوز قاره‌ها کشف نشده بودند و تعیین نسبت دریاها به خشکی‌ها به هیچ وجه امکان‌پذیر نبوده است از جمله آنکه قاره آمریکا در قرن (۱۵) کشف شده است. در آیات قرآن جمعاً (۱۳) بار از دو کلمه البر و العراء (به معنی خشکی) و (۳۲) بار از دو کلمه البحر و والبحر (بمعنی دریا) یاد شده است. یعنی نسبت خشکی \tfrac{13}{45} برابر با ۲۹٪ و نسبت دریا \tfrac{32}{45} برابر با ۷۱٪ محاسبه می‌شود که با محاسبات دقیق و پیشرفته علمی امروز مطابقت دارد.[۱۹]

جاذبه عمومی

از نظر بعضی مفسرین معاصر، با توجه به آیه دوم سوره رعد: «خدا همان کسی است که آسمان را بدون ستونی که قابل رؤیت باشد - آفرید» جاذبه عمومی ثابت می‌شود و با توجه به روایتی از علی بن موسی الرضا، آیه به وجود ستونهای نامرئی (نیروی جاذبه) اشاره شده است.[۲۰]

انبساط فضا

در سال ۱۹۲۹ ادوین هابل ستاره‌شناس معروف آمریکایی با استفاده از اثر انتقال سرخ، کشف کرد کلیه کهکشان‌ها از هم دور می‌شوند و فضا منبسط می‌شود. به عبارتی ابعاد جهان پیوسته توسعه می‌یابد. تا پیش از آن تصور می‌شد که جهان در ابعاد و سایر پارامترها کاملاً ساکن است. قرآن در این مورد آیه کاملاً روشنی دارد. وَالسَّمَاءَ بَنَیْنَاهَا بِأَیْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ ﴿الذاریات: ۴۷﴾ و آسمان را به قدرت بنا کردیم و ما [همواره] وسعت دهنده (آن) هستیم.

انفجار بزرگ

در پی کشف انبساط فضا به لحاظ منطقی این فرض پیش آمد که در گذشته همه چیز به هم نزدیکتر بوده‌اند. محاسبات نشان دادند با عقب رفتن بیشتر در زمان نهایتاً همه چیز از جمله زمین در یک نقطه بی‌نهایت متراکم جمع می‌شدند که در حالتی فوق بحرانی تا ابعادی در حد صفر منقبض بود. نقطه‌ای در حجم صفر یا به عبارتی عدم! سپس در انفجاری بزرگ همه چیز از جمله زمان، فضا، ماده و انرژی به شکل امروزی تکامل یافته و از همان نقطه تشکیل و تفکیک شده. قرآن در این مورد نیز آیه‌ای بسیار شفاف و روشن دارد. أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ أَفَلَا یُؤْمِنُونَ ﴿الأنبیاء: ۳۰﴾ آیا کافران ندانسته‌اند که آسمان‌ها و زمین به هم چسبیده و یکپارچه بودند و ما آنها را شکافته و از هم باز کردیم و هر چیز زنده‌ای را از آب آفریدیم؟ پس آیا ایمان نمی‌آورند؟

می‌توانید برای مطالعه بیشتر دربارهٔ انبساط فضا و انفجار بزرگ به این آدرس مراجعه کنید: مه‌بانگ

تاریکی اعماق دریا

در گذشته به علت نبودن وسایل غواصی، کسی نمی‌توانسته بیشتر از بیست متر در عمق دریا برود؛ لذا از زیر آب اطلاعات زیادی نداشته اما امروزه با بکارگیری وسایل و ابزار مدرن می‌توان تا عمق دویست متر به راحتی به زیر آب رفت. أَوْ کَظُلُمَاتٍ فِی بَحْرٍ لُّجِّیٍّ یَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرَاهَا وَمَن لَّمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ (نور: ۴۰) یا [کارهایشان] مانند تاریکیهایی است که در دریایی ژرف لجه است که موجی آن را می‌پوشاند [و] روی آن موجی [دیگر] است [و] بالای آن ابری است تاریکیهایی است که بعضی بر روی بعضی قرار گرفته است هر گاه [غرقه] دستش را بیرون آورد به زحمت آن را می‌بیند و خدا به هر کس نوری نداده باشد او را هیچ نوری نخواهد بود. عمق دریاها مختلف و تغییرپذیر است و در بعضی نقاط بین ۱۲٬۰۰۰ تا ۱۵٬۰۰۰ متر می‌باشد[۱] و این در حالی است که قدرت نفوذ نور خورشید به دریا ۴۰۰ متر است[۲]

کاهش اکسیژن و تنگ شدن نفس با افزایش ارتفاع

قرآن ۱۴۰۰ سال پیش در مورد کاهش اکسیژن و تنگ شدن نفس با افزایش ارتفاع سخن گفته است: فَمَن یُرِدِ اللّهُ أَن یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلاَمِ وَمَن یُرِدْ أَن یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاء کَذَلِکَ یَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ (انعام: ۱۲۵) پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید دلش را به پذیرش اسلام می‌گشاید و هر که را بخواهد گمراه کند دلش را سخت تنگ می‌گرداند چنان‌که گویی به زحمت در آسمان بالا می‌رود این گونه خدا پلیدی را بر کسانی که ایمان نمی‌آورند قرار می‌دهد

زوجیت گیاهان

در سال ۱۷۳۱میلادی، دانشمند سوئدی کارل لینه نظریه خود را مبنی بر وجود زوجیت در بین گیاهان اعلام کرد که تعجب بسیاری را برانگیخت و این در حالی بود که قرآن سال‌ها قبل به آن اشاره کرده بودو انزل من السماء ماء فاخرجنا به ازواجا من نبات شتی (طه ۵۳) «واز آسمان آبی فرو فرستادیم و بوسیلة آن جفت‌هایی از گیاهان گوناگون رویاندیم»

اعجاز ریاضی قرآن[ویرایش]

نوشتار اصلی: قرآن و ریاضیات

اعجاز عددی قرآن ادعایی بود که سالها پیش توسط یک شیمی‌دان مصری به نام ﻣﺤﻤﺪرﺷﺎد ﺧﻠﯿﻔﻪ در ایالات متحده مطرح شد و نادرست بودن آن بعدا روشن شد. وی نیز ادعای پیامبری کرد و توسط مسلمانان افراطی به ضرب چاقو به قتل رسید. دکتر محمدنبی احمدی یکی از اساتیدی بود که این اعجاز را مردود دانست.[۲۱]

درسایرعلوم[ویرایش]

1-خلق من ماء دافق یخرج من بین الصلب والترایب 1طارق

2-الم نجعل الارض مهادا والجبال اوتادا نباء

3-وخلقناكم ازواجا وانزلنامن المعصرات ماءثجاجا نباء

4-فلااقسم برب المشارق والمغارب 40معارج

5-رب المشرقین ورب المغربین 16الرحمن

6-یرسل علیكم شواظ من نار ونحاس فلاتنتصران 35الرحمن

7- یامعشر الجن والانس آن استطعتم آن تنفذوا من اقطار السموات والارض 33الرحمن

8-والسماء بنینا وانا لموسعون 47ذاریات

9- ومن كل شیء خلقنازوجین 49ذاریات

10-افلم ینظرواالی السماءفوقهم كیف بنیناوزیناهاومالهامن خروج 7ق

11-وانبتنافیهامن كل زوج بهیج 7ق

12-انافتحنافتحامبینا1فتح

13-والشمس تجری لمستقرلها 38یس

14-والقمرقدرناه منازل 39یس

15- لاالشمس ینبغی لها آن تدرك القمرو...........40یس

16-الله الذی رفع السماوات بغیرعمدترونها2رعد و9لقمان

17-وتری الجبال جامده وهی تمر مر السحاب 90نمل

18- یولج اللیل فی النهارویولج النهار فی اللیل 14فاطر

19- غلبت الروم .....وهم من بعدغلبهم سیغلبون ...1روم

20-الم تر انا... یزجی سحابا43نور

21-وجعلنا فی الا رض رواسی آن تمیدبها 32انبیا

22-وجعلناالسماء سقفامحفوظا 32انبیا

23-وتری الارض هامده فاذاانزلناعلیهاالماءاهتزت وبث5حج

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Ahmad Dallal, Quran and science, Encyclopedia of the Qur'an
  2. «Secular Web Kiosk and Bookstore». 
  3. Cook, Michael, The Koran: A Very Short Introduction, Oxford University Press, (2000), p.30
  4. see also: Ruthven, Malise, A Fury For God, London ; New York: Granta, (2002), p.126
  5. Egyptian Muslim geologist Zaghloul El-Naggar quoted in Science and Islam in Conflict| Discover magazine| 06.21.2007| quote: "Modern Europe's industrial culture did not originate in Europe but in the Islamic universities of Andalusia and of the East. The principle of the experimental method was an offshoot of the Islamic concept and its explanation of the physical world, its phenomena, its forces and its secrets." From: Qutb, Sayyad, Milestones, p.111
  6. «Islam, Knowledge, and Science - USC MSA Compendium of Muslim Texts». 
  7. The 'first true scientist': "Ibn al-Haytham is regarded as the father of the modern scientific method."
  8. Robert Briffault (1928). The Making of Humanity, pp. 190–202. G. Allen & Unwin Ltd.
  9. Perez Hoodbhoy. «Islam and Science - Unhappy Bedfellows». Global Agenda، 2006، 2 و 3. بازبینی‌شده در 1 ژوئیه 2015. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ داریوش کریمی. «پرگار: "قرآن، رویاهای پیامبر؟"، بخش اول». بی‌بی‌سی فارسی، 3 مه 2016. بازبینی‌شده در 21 مه 2016. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ داریوش کریمی. «پرگار: "قرآن، رویاهای پیامبر؟"، بخش دوم». بی‌بی‌سی فارسی، 10 مه 2016. بازبینی‌شده در 21 مه 2016. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ Muzaffar Iqbal (2007). Science & Islam. Greenwood Press.
  13. Toshihiko Izutsu (1964). God and Man in the Koran. Weltansckauung. Tokyo.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Seyyid Hossein Nasr. "Islam and Modern Science"
  15. Ian Richard Netton, Nature as Signs, Encyclopedia of the Qur'an
  16. ﴿وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۳۸.
  17. ﴿لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ ۚ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾ سوره یس (۳۶) آیه ۴۰.
  18. ﴿وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ ۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ﴾ سوره ابراهیم (۱۴) آیه ۳۳.
  19. هارون یحیی، کتاب اعجاز قرآن؛ / سایت خبری تحلیلی الف
  20. اعجازها و شگفتی‌های علمی قرآن، محمدعلی رضایی اصفهانی، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآنی (۱۳۸۷)، ص ۶۷–۷۱.
  21. «آیا نظریه اعجاز عددی قرآن قابل استناد است؟». ستاد مبارزه با چرندیات. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 30 دسامبر 2014. 

پیوند به بیرون[ویرایش]