همزه (سوره)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سورهٔ ۱۰۴ قرآن
همزه
طعنه‌زن
Al-Humaza.svg
دسته‌بندیمکی
نام‌های دیگرلمزه
اطلاعات آماری
شمارهٔ نزول۳۲
جزء۳۰
شمار آیه‌ها۹
شمار واژه‌ها۳۳
شمار حرف‌ها۱۳۰
متن سوره
متن سوره با خط عثمانی
عصر
فیل

سورهٔ هُمَزَه (به عربی: الهمزة) صد و چهارمین سورهٔ قرآن است و ۹ آیه و ۳۳ کلمه دارد. کلمه «همزه» در زبان فارسی به معنی «طعنه‌زن» است. این سوره مکی دانسته شده‌است. سورهٔ همزه در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد و بر اساس ترتیب نزول که توسط محمدهادی معرفت مشخص شده، سی و دومین سورهٔ نازل‌شده بر پیامبر اسلام است که پیش از مرسلات و پس از قیامت در مکه و پیش از هجرت نازل شده‌است. این سوره از مفصلات است که در برخی از روایات از سوره‌های مفصلات با عنوان ریاض القرآن یاد می‌شود؛ سوره‌های مفصلات به سوره‌های کوتاه گفته می‌شود که در انتهای قرآن قرار دارند.

یکی از نظرات دربارهٔ شأن نزول این سوره، پشت سر پیامبر اسلام تهمت و طعنه می‌زدند و از نظرات دیگر این است که پیامبر اسلام را مسخره می‌کردند. از دیگر نظرات دربارهٔ شأن نزول این سوره، با توجه به اینکه این سوره در مکه نازل شده‌است، برای تذکر به کسانی است که از مردم عیب‌جویی می‌کنند و آنها را مسخره می‌کنند، تهمت می‌زنند و ثروت جمع می‌کنند. همچنین در روح‌المعانی نوشتهٔ شهاب‌الدین آلوسی، مفسر اهل سنت، آمده که شأن نزول این سوره، مردی به نام ابی بن خلف بسیار غیبت می‌کرد و به مردم تهمت می‌زد.

روایات متفاوتی در فضیلت قرائت این سورهٔ آمده‌است. از جمله این روایات، در حدیث ابی بن کعب نوشته شده‌است، هرکس سورهٔ همزه را قرائت کند، به وی پاداش داده می‌شود. همچنین روایت شده‌است: «هر کس در نمازهایش سورهٔ همزه را قرائت کند، به اندازه دنیا به وی پاداش داده می‌شود». از دیگر فضیلت‌های این سوره، هر کس این سورهٔ را بیست و یک بار قرائت کند و اگر این سورهٔ را بنویسد و همراه خود داشته باشد از تهمت و بدگویی به دور است.

نام‌ها[ویرایش]

سورهٔ هُمَزه را به این دلیل همزه نامیده‌اند که در آیهٔ اول سوره آمده‌است و نام دیگر این سوره، لُّمَزَه است که این کلمه هم در آیهٔ اول وجود دارد.[۱][۲] نام‌های دیگر این سوره، ویل لکل همزه و الحطمه است.[۳] همزه و لمزه به معنی کسی است که عیب‌جویی و غیبت می‌کند.[۴]

محسن قرائتی در کتاب تفسیر نور در مورد نام سورهٔ همزه نوشته‌است که «هُمَزَةٍ» به معنی عیب‌جویی با چشم، ابرو و اشاره است.[۵]

نزول[ویرایش]

سورهٔ همزه که قبل از سورهٔ مرسلات و بعد از قیامت در مکه نازل شده‌است.[۶][۷] بر اساس ترتیب نزول مشخص‌شده توسط محمدهادی معرفت، سورهٔ همزه سی و دومین سورهٔ نازل‌شده بر پیامبر اسلام است.[۸]

بعضی از مفسران معتقدند این سوره دربارهٔ وَلید بن مُغِیرَه که پیامبر را مسخره می‌کرد و به وی تهمت می‌زد نازل شده‌است. ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، در تفسیر نمونه نوشته‌است، افرادی چون ابیّ بن خلف اخنس بن شریق جمیل بن عامر ولید بن مغیره و عاص بن وائل به محمد تهمت می‌زدند و بدگویی می‌کردند و در اینجا بود که خداوند سوره همزه را بر محمد نازل کرد.[۹] ابراهیم اقبال در کتاب فرهنگ‌نامه علوم قرآن نوشته‌است، این سوره در تذکر به کسانی که از مردم عیب‌جویی می‌کنند و آنها را مسخره می‌کنند، تهمت می‌زنند و ثروت جمع می‌کنند نازل شده‌است.[۱۰]

محتوای سوره[ویرایش]

سورهٔ همزه صد و چهارمین سورهٔ قرآن است و ۹ آیه، ۳۳ کلمه و ۱۳۰ حرف دارد.[۱۱][۱۲][۱۳] این سوره از مفصلات است که در برخی از روایات از سوره‌های مفصلات با عنوان ریاض القرآن یاد می‌شود؛ سوره‌های مفصلات به سوره‌های کوتاه گفته می‌شود که در انتهای قرآن قرار دارند.[۱۴][۱۵] روایتی است که از محمد نقل شده‌است که خدا هفت سورهٔ طِوال را به جای تورات، سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و من را با دادن سوره‌های مفصل فزونی بخشید.[۱۶] طوال، به معنی بلند و طولانی است[۱۷] و به هفت سورهٔ بلند قرآن گفته می‌شود و این هفت سوره همگی به جز دو سورهٔ انعام و اعراف مدنی هستند. هفت سورهٔ طولانی قرآن، بقره، آل‌عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و توبه است.[۱۸][۱۹] سوره‌های مثانی، سوره‌هایی هستند که تعداد آیه‌های آنها کمتر از ۱۰۰ است و سوره‌های مئین، سوره‌هایی هستند که تعداد آیه‌های آنها از ۱۰۰ بیشتر نمی‌شود و از لحاظ طولانی بودن از سوره‌های طوال کمتر هستند.[۲۰] سورهٔ همزه یکی از سوره‌های مکی است و این سوره در اشاره به کسانی که تمام تلاش خود را متوجه جمع مال کرده و به ثروت‌های جمع شده خود مغرورند، از دیگران عیب‌جویی کرده و مسخره‌شان می‌کنند؛ صحبت می‌کند؛ و در پایان سوره از سرنوشت آنها در جهنم سخن می‌گوید.[۲۱][۲۲]

در کتاب تفسیر قرآن مهر نوشته شده‌است که این سوره به سرزنش عیب‌جویان ثروت‌اندوز اشاره دارد.[۲۳][۲۴]

تفسیر[ویرایش]

سورهٔ همزه به کتابت میرزا احمد نیریزی
قرآن اثرِ میرزا احمد نیریزی؛ کتابت: ۱۱۱۷ ه‍. ق، اواخر دورهٔ صفوی؛ نگاه‌داری‌شده درکتابخانهٔ کاخ گلستان؛ معروف به قرآن آریامهری یا پهلوی. در این مصحف، سورهٔ همزه مکی دانسته شده‌است.

طبق تفاسیر شیعه شامل، تفسیر المیزان، تفسیر نمونه و تفسیر نور در مورد آیهٔ اول[الف]، کسانی که عیب‌جو هستند، مردم را مسخره می‌کنند و غیبت می‌کنند مورد سرزنش قرار داده‌است. [۲۵][۲۶][۲۷] در تفسیر نور برای این آیه پیام‌ها و نتیجه‌هایی آمده که یکی از خطرهای ثروت‌اندوزی، تحقیر کردن دیگران است و مسلمان باید مراقب زبان و چشم خود باشد.[۲۸] کلمهٔ «ویل» به معنی هلاکت و بعضی به معنی انواع عذاب تفسیر کرده‌اند و این کلمه در قرآن چهل بار ذکر شده‌است.[۲۹] در مورد تفسیر آیهٔ دوم[ب] نیز کسانی که تنها در حال جمع کردن ثروت هستند اشاره کرده و آنها را سرزنش کرده‌است.[۳۰][۳۱][۳۲] در تفسیر آیه‌های سوم[پ]، چهارم[ت] و پنجم[ث] انسان‌ها فکر می‌کنند اموال‌شان از بین نمی‌رود و از آنها محافظت می‌کند اما انسان‌ها اشتباه می‌کنند و انسان‌ها جهنم را به خوبی درک نمی‌کنند. کلمهٔ «حطمة» به معنی خورد كردن و شكستن كامل است و کلمهٔ «مُؤْصَدَةٌ» به حفره‌اى گفته مى‌شود كه در كوه ايجاد كنند و درب آن را محكم ببندند.[۳۳][۳۴][۳۵][۳۶] در تفسیر آیه ۸۱ سوره قصص [ج]، نشان می‌دهد که ثروت نمی‌تواند به انسان کمک کند.[۳۷] در تفسیر آیه‌های ششم[چ] و هفتم[ح]، خدا کسانی که همیشه تهمت می‌زنند، غیبت می‌کنند و مردم را مسخره می‌کنند، آنها را دچار عذاب می‌کند.[۳۸][۳۹][۴۰] در تفسیر آیه‌های پایانی[خ][د]، خداوند چنین کسانی را عذاب می‌دهد و برای آنها راه نجاتی نیست.[۴۱][۴۲][۴۳] کلمهٔ «الله» در اصل کلمه‌ای عربی است[۴۴] و پیش از نزول قرآن این اسم در میان مردم عرب بوده است. کلمهٔ «الله» در اصل الإله و از ماده «ألَه يأْلَهُ الوهةً» به معنی عَبَد است.[۴۵][۴۶]

احادیث مرتبط سوره[ویرایش]

  • از علی بن موسی الرضا:

مال جز با پنج خصلت در یک جا جمع نمی‌شود؛ بخل شدید، آرزوهای دور و دراز، حرص غالب، قطع رحم، مقدم داشتن دنیا بر آخرت[۴۷]

اگر این سوره را بر انسانی که چشم‌درد دارد تلاوت نمایند، به اذن خداوند درد وی از بین می‌رود.[۴۸]

فضیلت سوره[ویرایش]

هرکس این سوره را تلاوت کند به عدد هر یک از کسانی که محمد و یارانش را استهزا کردند ده حسنه به او داده می‌شود.

هرکس آن را در نماز فریضه‌ای بخواند فقر از او دور می‌شود، روزی به او رو می‌آورد، و مرگهای زشت و بد از او قطع می‌گردد.

روایات مرتبط سوره[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

یادداشت[ویرایش]

  1. وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ
  2. الَّذِی جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ
  3. یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ
  4. کَلَّا لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ
  5. وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْحُطَمَةُ
  6. ترجمهٔ آیه: آنگاه او را با سرای (پرزرق و برق) وی به (اعماق) زمین فرو بردیم؛ و او (در آن شرایط سخت) دار و دسته ای نداشت که در برابر (کیفر عادلانه) خدا او را یاری رسانند و (خودش هم با آن همه ادّعاها و لاف و گزافه‌ها) نتوانست از خویشتن دفاع نماید (و نابود گردید).
  7. نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ
  8. الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ
  9. متن آیه ۸:إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ
  10. متن آیه ۹:فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ

پانویس[ویرایش]

  1. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۲:‎ ۱۲۶۸.
  2. ۱۳۸۷، أسماء سور القرآن و فضائل‌ها، ۱:‎ ۵۵.
  3. بن عاشور، التحریر و التنویر، ۳۰:‎ ۴۷۰.
  4. قرشی، قاموس قرآن، ۷:‎ ۱۶۴.
  5. قرائتی، تفسیر نور، ۱۰:‎ ۵۹۱.
  6. معرفت، علوم قرآنی، ۱:‎ ۷۸.
  7. معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱:‎ ۱۶۶.
  8. معرفت، آموزش علوم قرآن، ۲:‎ ۱۶۶.
  9. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۵:‎ ۵۸۸.
  10. اقبال، فرهنگ‌نامه علوم قرآن، ۱:‎ ۳۱۷۳.
  11. اقبال، فرهنگ‌نامه علوم قرآن، ۱:‎ ۳۱۷۳.
  12. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۷:‎ ۳۰۵.
  13. الفیروز آبادی، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، ۱:‎ ۵۴۳.
  14. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۲:‎ ۱۲۶۸.
  15. معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱:‎ ۳۱۳.
  16. طبری، تفسیر طبری، ۳۴.
  17. طریحی، مجمع البحرین، ۵:‎ ۴۱۵.
  18. سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، ۱:‎ ۲۲۰.
  19. رزقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ۱:‎ ۳۵۲.
  20. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱:‎ ۴۱.
  21. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۷:‎ ۳۰۶.
  22. طباطبایی، تفسیر المیزان، ۲۰:‎ ۳۵۸.
  23. رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۲۲:‎ ۳۳۷.
  24. طباطبایی، تفسیر المیزان، ۲۰:‎ ۳۵۸.
  25. قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. ۱۰. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ص. ۵۹۲.
  26. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷. دارالکتب الاسلامیه. ص. ۳۱۰.
  27. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ۲۰. ص. ۳۵۸.
  28. قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. ۱۰. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ص. ۵۹۲.
  29. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۵:‎ ۴۰۳.
  30. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ۲۰. ص. ۶۱۵.
  31. قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. ۱۰. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ص. ۵۹۱.
  32. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷. دارالکتب الاسلامیه. ص. ۳۱۱.
  33. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ۲۰. ص. ۳۵۹.
  34. قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. ۱۰. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ص. ۵۹۱.
  35. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷. دارالکتب الاسلامیه. ص. ۳۱۳.
  36. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷. دارالکتب الاسلامیه. ص. ۳۱۵.
  37. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۶۷). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ۷. بیروت، لبنان: دارالمعرفة. ص. ۴۱۸.
  38. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ۲۰. ص. ۳۵۹.
  39. قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. ۱۰. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ص. ۵۹۱.
  40. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷. دارالکتب الاسلامیه. ص. ۳۱۳.
  41. طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ۲۰. ص. ۳۶۰.
  42. قرائتی، محسن (۱۳۸۳). تفسیر نور. ۱۰. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ص. ۵۹۱.
  43. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ۲۷. دارالکتب الاسلامیه. ص. ۳۱۷.
  44. فخر رازی، تفسیر کبیر، ۱:‎ ۱۶۳.
  45. طبرسی، تفسیر مجمع‌البیان، ۱:‎ ۹۲.
  46. مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱:‎ ۱۱۹.
  47. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ذیل سوره همزه.
  48. الصالحی، حسن عبدالحسین. قرآن‌درمانی. ۱. ترجمهٔ زینب شبانکاری و کاظم عابدینی. ص. ۲۱۵. شابک ۹۶۴-۷۷۲۱-۳۹-۰.

منابع[ویرایش]

همزه (سوره) در پروژه‌های خواهر

در ویکی‌نبشته متن مرتبط در ویکی‌نبشته
در ویکی‌انبار پرونده‌های مرتبط در ویکی‌انبار

پیوند به بیرون[ویرایش]