پرش به محتوا

نگرش‌های اسلامی به علم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

دانشمندان مسلمان طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌ها را پیرامون علم در چارچوب اسلام مطرح کرده‌اند.[۱] دانشمندان تمدن اسلامی در قرون وسطی در اکتشافات نوین علمی نقش‌آفرینی کردند.[۲][۳][۴] از سده هشتم تا پانزدهم میلادی، ریاضی‌دانان و ستاره‌شناسان مسلمان به توسعه و پیشرفت ریاضیات کمک کردند.[۵][۶] نگرانی‌هایی نیز پیرامون کمبود سواد علمی در بخش‌هایی از جهان اسلام معاصر مطرح شده است.[۷]

دستاوردهای علمی جهان اسلام حوزه‌های گوناگونی را در بر می‌گرفت، به‌ویژه پزشکی، ریاضیات، ستاره‌شناسی، کشاورزی و همچنین فیزیک، اقتصاد، مهندسی و نورشناسی.[۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲]

افزون بر این مشارکت‌ها، برخی از نویسندگان مسلمان ادعاهایی مطرح کرده‌اند مبنی بر اینکه قرآن حاوی اشاراتی پیش‌گویانه پیرامون پدیده‌های علمی، از جمله ساختار رویان، منظومه شمسی و شکل‌گیری جهان است.[۱۳][۱۴]

اصطلاح‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

به‌گفتهٔ توبی هاف (Toby Huff)، واژهٔ مستقیمی در زبان عربی معادل «Science» به‌معنای رایج آن در زبان انگلیسی و دیگر زبان‌ها وجود ندارد. در زبان عربی، «علم» می‌تواند به‌سادگی به‌معنای اشکال مختلف دانش باشد.[۱۵] این دیدگاه از سوی دانشمندان دیگر مورد انتقاد قرار گرفته است. برای نمونه، به‌گفتهٔ مظفر اقبال، چارچوب پژوهشی هاف «مبتنی بر مدل ترکیبیِ رابرت مرتون است که از هیچ‌یک از منابع یا مفاهیم اسلامی مرتبط با نظریهٔ شناخت یا سازمان اجتماعی بهره نگرفته بود».[۵] هر شاخه از علم نام ویژهٔ خود را دارد، اما همهٔ شاخه‌های علمی دارای پیشوند مشترک «علم» هستند؛ برای مثال، فیزیک به‌صورت تحت‌اللفظی‌تر از عربی به «علم طبیعت» (علم الطبیعة ‘ilm aṭ-ṭabī‘a) و حساب به «علم حساب» (علم الحساب ilm al-hisab) ترجمه می‌شود.مطالعهٔ دینی اسلام (از طریق علوم اسلامی مانند تفسیر، علم حدیث و غیره) «العلم الدینی» یا علمِ دین (العلم الدینی، al-ilm ad-dinniy) نامیده می‌شود که در آن از همان واژهٔ «علم» موجود در «علم طبیعت» استفاده شده است.[۱۶] بر پایهٔ فرهنگ لغت عربیِ هانس ور، در حالی که «عِلم» به‌معنای «دانش، آموختن، آگاهی و اطلاعات» تعریف شده است، واژهٔ معادل «Science» صورت جمع آن یعنی «عُلوم» است.

تاریخچه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

علم کلاسیک در جهان اسلام

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
فعالیت در رصدخانه تقی‌الدین

یکی از نخستین گزارش‌ها دربارهٔ به‌کارگیری علم در جهان اسلام مربوط به سده‌های هشتم تا شانزدهم میلادی است که با عنوان دوران طلایی اسلام شناخته می‌شود.[۱۰] این جریان به‌دلیل آنکه بخش عمدهٔ متون از یونانی به عربی ترجمه شده بود، با نام «علم عربی» نیز شناخته می‌شود. نهضت ترجمهٔ گسترده‌ای که در سدهٔ نهم رخ داد، امکان ادغام علم در جهان اسلام را فراهم آورد؛ به‌طوری‌که آموزه‌های یونانیان ترجمه شد و دانش علمی آنان به جهان عرب منتقل گردید. با وجود این شرایط، همهٔ دانشمندان در این دوره مسلمان یا عرب نبودند؛ چرا که شمار قابل‌توجهی از دانشمندان غیرعرب (به‌ویژه ایرانی‌ها) و همچنین برخی از دانشمندان غیرمسلمان در پژوهش‌های علمی در جهان اسلام مشارکت داشتند.

شماری از پژوهشگران معاصر مانند فیلدینگ اچ. گریسون، سلطان بشیر محمود و سید حسین نصر بر این باورند که علم نوین و روش علمی تا حد زیادی از دانشمندان مسلمان الهام گرفته‌اند؛ کسانی که رویکرد نوین تجربی، آزمایشی و کمّی را در پژوهش‌های علمی پایه‌گذاری کردند. برخی از پیشرفت‌های به‌دست‌آمده توسط ستاره‌شناسان، جغرافی‌دانان و ریاضی‌دانان مسلمان در قرون وسطی ناشی از مسائلی بود که متون دینی اسلامی مطرح می‌کردند؛ مانند ابداع جبر توسط خوارزمی (حدود ۷۸۰–۸۵۰ میلادی) به‌منظور حل مسائل ارث در فقه اسلامی،[۱۷] و پیشرفت در رشته‌های ستاره‌شناسی، جغرافیا، هندسه کروی و مثلثات کروی برای تعیین جهت قبله، اوقات نماز و تاریخ‌های تقویم اسلامی.[۱۸] این پژوهش‌های نوین در ریاضیات و علوم موجب پیشی گرفتن جهان اسلام از دیگر نقاط جهان شد: «با چنین انگیزه‌هایی، ریاضی‌دانان و ستاره‌شناسان مسلمان میان سده‌های هشتم تا پانزدهم میلادی نقشی اساسی در توسعهٔ تقریباً تمامی شاخه‌های ریاضیات ایفا کردند».[۱۹]

افزایش کاربرد کالبدشکافی در پزشکی اسلامی در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی، تحت تأثیر نوشته‌های متکلم اسلامی، غزالی قرار داشت که مطالعهٔ کالبدشناسی و استفاده از تشریح را به‌عنوان روشی برای شناخت آفرینش خداوند تشویق می‌کرد.[۲۰] در مجموعه احادیث صحیح بخاری و مسلم آمده است: «خداوند هیچ دردی را فرو نفرستاده مگر آنکه برای آن درمانی نیز قرار داده است» (بخاری ۷–۷۱:۵۸۲). نقطهٔ اوج این جریان در آثار ابن نفیس (۱۲۱۳–۱۲۸۸) متجلی شد که گردش کوچک خون را در سال ۱۲۴۲ میلادی کشف کرد و از این یافتهٔ خود به‌عنوان شاهدی بر آموزهٔ ارتدکس اسلامی دربارهٔ معاد جسمانی بهره جست.[۲۱] ابن نفیس همچنین از متون مقدس اسلامی به‌عنوان دلیلی برای رد کاربرد شراب در خوددرمانی استفاده کرد.[۲۲] انتقادها از کیمیاگری و احکام نجوم نیز دارای انگیزه‌های دینی بود، زیرا متکلمان ارتدکس اسلامی باورهای کیمیاگران و اختربینان را ناشی از خرافات می‌دانستند.[۲۳]

فخر رازی (۱۱۴۹–۱۲۰۹) در کتاب المطالب العالیه، هنگام تبیین مفهوم فیزیک و جهان مادی، به بحث دربارهٔ کیهان‌شناسی اسلامی می‌پردازد، دیدگاه ارسطویی دربارهٔ محوریت زمین در عالم را به چالش می‌کشد و «بر پایهٔ تفسیر خود از آیهٔ قرآنیِ ‹الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ› (ستایش مخصوص خدایی است که پروردگار جهانیان است)، مفهوم وجود چندجهانی را بررسی می‌کند». او این پرسش را مطرح می‌کند که آیا واژهٔ «عالمین» در این آیه به «چندین جهان در درون همین جهان یا کیهان واحد اشاره دارد، یا بیانگر جهان‌های بی‌شمار دیگر یا چندجهانیِ فراتر از این جهانِ شناخته‌شده است». او بر اساس این آیه استدلال می‌کند که خداوند فراتر از این جهان، بیش از «هزار هزار جهان» (ألف ألف عوالم) آفریده است، به‌گونه‌ای که هر یک از آن جهان‌ها بزرگ‌تر و عظیم‌تر از این جهان بوده و دارای پدیده‌هایی همانند آنچه در این جهان هست می‌باشند.[۲۴] همچنین حمایت علی قوشچی (۱۴۰۳–۱۴۷۴) از چرخش زمین و رد کیهان‌شناسی ارسطویی (که قائل به سکون زمین بود) ناشی از مخالفت دینی متکلمان ارتدکس کلام اسلامی مانند غزالی با فلسفهٔ ارسطو بود.[۲۵][۲۶]

به‌گفتهٔ بسیاری از تاریخ‌نگاران، علم در تمدن اسلامی در دوران قرون وسطی شکوفا شد، اما از دوره‌ای در حدود سده‌های چهاردهم[۲۷] تا شانزدهم میلادی[۱۰] روبه زوال نهاد. دست‌کم برخی از پژوهشگران علت این امر را «ظهور جریانی از اصحاب کلیسا/شریعت می‌دانند که همین علم را منجمد ساختند و مانع از پیشرفت آن شدند».[۲۸] از نمونه‌های تعارض با تفاسیر رایج از اسلام و علم — یا دست‌کم ثمرات علم — در دوره‌های پسین می‌توان به تخریب رصدخانهٔ بزرگ تقی‌الدین محمد بن معروف در محلهٔ غلطه در قسطنطنیه اشاره کرد؛ رصدخانه‌ای که «از نظر تجهیزات فنی و نیروی متخصص با رصدخانهٔ هم‌عصر پرآوازه‌اش، ستاره‌شناس دانمارکی تیکو براهه، برابری می‌کرد». اما در حالی که رصدخانهٔ براهه «راه را برای توسعهٔ گسترده و نوین علم نجوم هموار ساخت»، رصدخانهٔ تقی‌الدین در حدود سال ۱۵۸۰ میلادی توسط دسته‌ای از نیروهای ینگی‌چری، «به فرمان سلطان و با توصیهٔ مفتی اعظم» با این استدلال تخریب شد که نجوم موجب ترویج طالع‌بینی شده و خداوند را به خشم آورده است تا جایی که انسان‌ها را با فرستادن طاعون مجازات کرده است.[۲۹][۲۸][۳۰] اگرچه این پیوند علّی ممکن است مغالطه‌آمیز به نظر برسد، استانبول به دلیل مرکزیت تجاری و جمعیت فراوان، در آن دوره عملاً به «کانون شیوع طاعون» تبدیل شده بود.[۳۱]

علم و مناسک دینی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

روش‌های علمی از دیرباز برای یافتن راه‌حل‌هایی به‌منظور برآوردن الزامات فنی مناسک مذهبی اسلامی به کار گرفته شده‌اند؛ ویژگی خاصی در اسلام که آن را از سایر ادیان متمایز می‌سازد. این ملاحظات آیینی شامل گاه‌شماری قمری، تعیین اوقات نماز بر اساس موقعیت خورشید و جهت‌یابی قبله به سمت مکانی مشخص را در بر می‌گیرد. روش‌های علمی همچنین در قوانین اسلامی حاکم بر تقسیم ارث و نیز هنرهای تزیینی اسلامی به کار گرفته شده‌اند. برخی از این مسائل هم توسط دانشمندان جهان اسلام در قرون وسطی و هم توسط فقها و علمای شریعت بررسی می‌شدند. اگرچه این دو گروه عموماً از روش‌های متفاوتی استفاده می‌کردند، شواهد اندکی از اختلافات جدی میان آنان در این موضوعات وجود دارد؛ به‌جز انتقاداتی که علمای دینی به روش‌های ستاره‌شناسی به‌دلیل پیوند آن با طالع‌بینی وارد می‌کردند.[۳۲]

علم نوین در جهان اسلام

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در آغاز سدهٔ نوزدهم میلادی، علم نوین با «انتقال جریان‌های فلسفی گوناگونِ درآمیخته با علم» از جمله مکاتب فکری نظیر پوزیتیویسم و داروینیسم، وارد جهان اسلام شد. این رویداد تأثیری ژرف بر افکار دانشمندان و روشنفکران مسلمان بر جای گذاشت و همچنین پیامدهای محسوسی بر برخی آموزه‌های کلامی اسلامی پدید آورد.[۳۳]

در حالی که اکثریت دانشمندان مسلمان تلاش کردند تا درک خود از اسلام را با یافته‌های علم نوین تطبیق دهند، برخی علم نوین را به‌عنوان «اندیشهٔ فاسد بیگانه رد کردند و آن را با آموزه‌های اسلامی ناسازگار دانستند»، گروهی دیگر خواهان جایگزینی کامل جهان‌بینی‌های دینی با یک جهان‌بینی علمی شدند، و برخی از فیلسوفان مسلمان نیز پیشنهاد کردند که یافته‌های علم نوین از پیش‌فرض‌ها و پیوست‌های فلسفی آن تفکیک شود.[۳۴] در میان اکثریت متفکران مسلمان، یک توجیه کلیدی برای بهره‌گیری از علم نوین، منافع و فواید آشکاری بود که دانش جدید برای جامعه به همراه داشت. دیگران به این نتیجه رسیدند که علم در نهایت می‌تواند با ایمان آشتی داده شود. جریان عذرخواهانه‌تری (دفاعیه‌ای) نیز شکل گرفت که بر اساس آن، نظریه‌هایی پدید آمد مبنی بر اینکه کشفیات علمی در قرآن و روایات اسلامی پیش‌بینی شده بوده‌اند و از این طریق علم را در درون دین درونی‌سازی کردند.[۳۴]

بر اساس نظرسنجی سال ۲۰۱۳ مرکز تحقیقات پیو که از مسلمانان در کشورهای مختلف با اکثریت مسلمان در خاورمیانه و شمال آفریقا پرسیده بود آیا تعارضی میان علم و دین وجود دارد یا خیر، شمار اندکی در مراکش (۱۸٪)، مصر (۱۶٪)، عراق (۱۵٪)، اردن (۱۵٪) و سرزمین‌های فلسطینی (۱۴٪) با این گزاره موافق بودند. این در حالی است که درصد موافقت در آلبانی (۵۷٪)، ترکیه (۴۰٪)، لبنان (۵۳٪) و تونس (۴۲٪) بالاتر بود.[۳۵]

این نظرسنجی همچنین نشان داد که دیدگاه‌های جمعیت مسلمانان در برخی کشورها با نظریه‌های علمی کنونی پیرامون فرگشت زیستی و منشأ پیدایش انسان اختلاف دارد.[۳۵] تنها در ۴ کشور از ۲۲ کشور مورد بررسی، دست‌کم ۵۰٪ از مسلمانان شرکت‌کننده در نظرسنجی فرگشت را رد کردند (عراق ۶۷٪، تاجیکستان ۵۵٪، اندونزی ۵۵٪، افغانستان ۶۲٪). کشورهایی با نرخ نسبتاً پایین انکار فرگشت (یعنی موافقت با این گزاره که «انسان‌ها و سایر موجودات زنده همیشه به شکل کنونی خود وجود داشته‌اند») شامل لبنان (۲۱٪)، آلبانی (۲۴٪) و قزاقستان (۱۶٪) بودند.[۳۶]

تا سال ۲۰۱۸، سه دانشمند مسلمان برندهٔ جایزهٔ نوبل در رشته‌های علمی شده‌اند (عبدالسلام از پاکستان در فیزیک، احمد زویل از مصر و عزیز سنجر از ترکیه در شیمی). به‌گفتهٔ مصطفی آکیول، کمبود نسبی برندگان جایزهٔ نوبل مسلمان در حوزهٔ علوم به نسبت جمعیت را می‌توان به تفاسیر بسته‌تر و منزوی‌تر از دین در مقایسه با دوران طلایی اکتشافات و توسعهٔ اسلامی نسبت داد؛ دورانی که در آن جامعه و متفکران اسلامی در برابر ایده‌های بیگانه پذیراتر بودند.[۳۷] احمد زویل، برندهٔ جایزه نوبل شیمی در سال ۱۹۹۹ و پدر علم فمتوشیمی، اظهار داشت: «هیچ چیز بنیادی در اسلام علیه علم وجود ندارد».[۳۸]

با این حال، به‌گفتهٔ هارون ناسوتین (Harun Nasution)، دانشمند اسلامی اهل اندونزی، رکود و افول تمدن اسلامی در زمینه‌های علم و فناوری تنها ناشی از نوع الهیاتی بوده است که به‌طور گسترده در جامعهٔ اسلامی پذیرفته شد. او کلام اشعری را که به‌طور وسیع در جامعهٔ مسلمانان پذیرفته شده بود، عامل رکود علمی در جهان اسلام دانست.[۳۹] به‌باور او، آموزه‌های اشعری به گاه‌گرایی (نظریهٔ نفی علیت مادی) و تقدیرگرایی اولویت می‌دهند که این امر فاصله‌ای میان علم و جامعهٔ مسلمانان ایجاد کرده است. در مقابل، او احیای اندیشهٔ معتزله را که به عقل‌گرایی شناخته می‌شود، به‌عنوان راه‌حلی بالقوه برای رنسانس و احیای علمی در جامعهٔ اسلامی پیشنهاد کرد.[۴۰][۴۱]

تعارض با دین

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

تعارضات میان اسلام و علم می‌تواند بسیار پیچیده باشد. استدلال شده است که «مسلمانان باید بتوانند فضای فکری سنتی اسلامی را برای تداوم مشروع دیدگاه اسلامی پیرامون ماهیت واقعیت — که اخلاق اسلامی با آن همخوانی دارد — حفظ کنند، بدون آنکه مشروعیت علم نوین را در مرزهای خودش انکار نمایند».[۴۲] اگرچه علوم طبیعی به‌طور کامل در کشورهای با اکثریت مسلمان «نهادینه نشده‌اند»، مهندسی به‌عنوان علمی کاربردی در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند در کنار دین عمل کند، و یکی از محبوب‌ترین گزینه‌های شغلی برای دانشجویان خاورمیانه‌ای است.[۴۳] یاسر قاضی (Abu Ammaar Yasir Qadhi)، دانشگاهی اسلامی، خاطرنشان کرده است که نوآوری‌های مهم فناوری — که زمانی در جهان اسلام «عجیب، غریب، حرام (از نظر دینی ممنوع)، بدعت و مخالف سنت شمرده می‌شدند» — بعدها به‌عنوان «هنجار و استاندارد» پذیرفته شدند.[نیازمند منبع]

مسئلهٔ پذیرش دانش علمی از منشأ فرضی آن سرچشمه می‌گیرد: برای مسلمانان، حقیقت مطلق از سوی خداوند می‌آید، نه از تلاش‌های ناکامل انسان در جستجوی دانش. ارزش‌های اسلامی بر این باورند که «شناخت واقعیت صرفاً مبتنی بر عقل نیست، بلکه بر وحی و الهام نیز استوار است».[۴۲]

فرازی در قرآن بر همسویی با حقیقتِ به‌دست‌آمده از علم نوین تأکید می‌کند: «بنابراین آن‌ها باید با یافته‌های علم نوین هم‌راستا و سازگار باشند».[۴۴] این تعبیر بیشتر در دورانی به کار می‌رفت که «علم نوین» سرشار از کشفیات گوناگون بود. با این حال، بسیاری از اندیشمندان علمی در سراسر جهان اسلام همچنان در کارهای خود به این آموزه توجه قلبی دارند. همچنین برخی بر این باور قوی هستند که دیدگاه‌های نوین مانند داروینیسم اجتماعی، تمامی جهان‌بینی‌های قرون وسطایی از جمله اسلام را به چالش کشیده‌اند. برخی حتی تمایلی به وابستگی به علم نوین نداشتند و آن را صرفاً نگاهی بیرونی به اسلام تلقی می‌کردند.[۴۴] بسیاری از پیروان تمایل دارند مشکلاتی را در زمینهٔ ادغام اسلام و علم مشاهده کنند، و افراد بسیاری نیز همچنان بر سر دیدگاه‌های احمد بن حنبل ایستاده‌اند که پژوهش‌های علمی در نهایت همان طلب دانش است:

یکی از دلایل اصلی عقب‌ماندگی جهان اسلام هم‌زمان با تداوم پیشرفت اروپا، ممنوعیت دستگاه چاپ بود. زمانی وجود داشت که سلطان عثمانی فرمانی صادر کرد مبنی بر اینکه هرکس با دستگاه چاپ دستگیر شود، به جرم ارتداد و بدعت اعدام خواهد شد و هرکس کتاب چاپی داشته باشد، اساساً به زندان افکنده می‌شود. و به‌مدت ۳۵۰ سال، در حالی که اروپا چاپ می‌کرد، دکارت چاپ می‌کرد، گالیله چاپ می‌کرد و نیوتن چاپ می‌کرد، تنها راه دستیابی به نسخه‌ای از هر کتاب در جهان عرب این بود که خودتان رفته و آن را با دست رونویسی کنید.[۴۵]

بی‌میلی جهان اسلام به پذیرش علم در میزان نامتناسب و اندک تولیدات علمی، بر پایهٔ سنجش‌هایی چون استنادها به مقالات منتشرشده در نشریات علمی بین‌المللی، هزینه‌های سالانه برای تحقیق و توسعه، و شمار دانشمندان و مهندسان پژوهشگر آشکار است.[۴۶] نگرانی‌هایی مطرح شده است مبنی بر اینکه جهان اسلام معاصر از بی‌سوادی علمی رنج می‌برد.[۷] شکاکیت نسبت به علم در میان برخی مسلمانان در مسائلی چون مقاومت در شمال مسلمان‌نشین نیجریه در برابر واکسیناسیون فلج اطفال نمود دارد؛ جایی که برخی بر این باورند که این واکسن «پدیده‌ای ساختگی در غرب یا ترفندی است تا ما را وادار به تسلیم در برابر این برنامهٔ شیطانی کنند».[۴۷] در پاکستان، موارد انگشت‌شماری از دانشجویان تحصیلات تکمیلی فیزیک شناخته شده‌اند که علت زلزله را «گناهکاری، سستی اخلاقی، انحراف از صراط مستقیم اسلامی» می‌دانستند، در حالی که «تنها چند صدای ضعیف از این دیدگاه علمی دفاع کردند که زلزله یک پدیدهٔ طبیعی است که متأثر از فعالیت‌های انسانی نیست».[۷]

در اوایل سدهٔ بیستم، علمای شیعهٔ ایران[چه کسی؟] یادگیری زبان‌های خارجی و کالبدشکافی بدن انسان در مدرسهٔ طب در ایران را تحریم کردند.[۴۸] از سوی دیگر، برخلاف کلیشهٔ رایج دربارهٔ مخالفت علمای شیعهٔ امامیه با نجوم جدید در سدهٔ نوزدهم، هیچ مدرکی مبنی بر مخالفت صریح یا تحت‌اللفظی آنان با علم نجوم نوین بر پایهٔ آموزه‌های اسلامی وجود ندارد. آنان با انتشار کتاب الاسلام و الهیئة اثر هبةالدین شهرستانی در سال ۱۹۱۰ میلادی، خود را حامی علم نجوم جدید نشان دادند. پس از آن، علمای شیعه نه‌تنها با نجوم جدید مخالفتی نداشتند، بلکه باور داشتند که قرآن و احادیث اسلامی نیز آن را تأیید می‌کنند.[۴۹]

در طول سدهٔ بیستم، آشنایی جهان اسلام با علم نوین از طریق گسترش نظام‌های آموزشی تسهیل شد. برای نمونه، در سال‌های ۱۹۰۰ و ۱۹۲۵ میلادی در استانبول و قاهره دانشگاه‌هایی گشایش یافتند. در این دانشگاه‌ها دغدغه‌های جدیدی در میان دانشجویان پدید آمد. یکی از موضوعات مهم، طبیعت‌گرایی و داروینیسم اجتماعی بود که برخی از باورها را به چالش کشید. از سوی دیگر، تلاش‌هایی برای همسو کردن علم با اسلام صورت گرفت؛ از جمله مطالعات قدسی باکویی در سدهٔ نوزدهم که میان کشفیات خود در اخترشناسی و دانسته‌هایش از قرآن پیوند برقرار کرد. این موضوعات شامل «آفرینش کیهان و آغاز حیات؛ در بخش دوم، رستاخیز و پایان جهان؛ و در بخش سوم، برانگیختگی پس از مرگ» می‌شد.[۵۰]

اواخر امپراتوری عثمانی و ترکیه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

احمد حمدی اکسکی (Ahmet Hamdi Akseki)، با حمایت نهاد رسمی امور مذهبی ترکیه (دیانت)، مقالات گوناگونی را پیرامون خلقت انسان منتشر کرد. او تأکید می‌کند که هدف قرآن ارائهٔ تمثیل‌ها و درس‌های اخلاقی است، نه ارائهٔ داده‌های علمی یا گزارش‌های تاریخی. او برای نشان دادن عدم قطعیت و ابهام در سنت اسلامی پیرامون سن زمین، چندین روایت مستند در تفاسیر اسلامی را مطرح می‌کند.

نخست، او روایاتی را دربارهٔ موجودات پیش از خلقت آدم نقل می‌کند؛ گونه‌هایی چون «حِنّ»، «بِنّ»، «طِمّ» و «رِمّ». روایت دوم حاکی از این باور است که پیش از آفرینش آدم توسط خداوند، سی نسل پیشین آفریده شده بودند که میان هر یک از آن‌ها هزار سال فاصله وجود داشته است. در طول این مدت، زمین خالی بوده تا آنکه آفرینش جدیدی شکل گرفته است. در نهایت، او گفتگویی را میان عالم اندلسی، ابن عربی، و مردی ناشناس نقل می‌کند:

وی در جریان سفرش به مکه با فردی با جامه‌هایی عجیب روبه‌رو شد. هنگامی که از هویت آن مرد ناشناس پرسید، او گفت: «من از نیاکان باستانی تو هستم؛ چهل هزار سال پیش درگذشته‌ام!» ابن عربی که از این پاسخ شگفت‌زده شده بود پرسید: «از چه سخن می‌گویی؟ کتاب‌ها روایت می‌کنند که آدم حدود شش هزار سال پیش آفریده شده است.» آن مرد پاسخ داد: «از کدام آدم سخن می‌گویی؟ آگاه باش که پیش از آدم—جدّ تو—صدهزار آدم دیگر وجود داشته‌اند.»[۵۱]

به‌گفتهٔ اکسکی، این مورد اخیر نشان می‌دهد که نظریهٔ خلقت‌گرایی زمین جوان چالشی برخاسته از سنت یهودی-مسیحی است. او می‌پذیرد که گزارش‌هایی دربارهٔ جوان بودن زمین در میان مفسران مسلمان—از جمله خود ابن عربی—وجود دارد، اما این موارد به‌عنوان مواد تکمیلی وام‌گرفته‌شده از منابع یهودی (اسرائیلیات) به کار رفته‌اند و بخشی از سنت اصیل اسلامی به‌شمار نمی‌روند.[۵۱]

سلیمان آتش (Süleyman Ateş) که در سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۸ ریاست ریاست امور مذهبی ترکیه را بر عهده داشت و تفسیری بر قرآن نگاشت، استدلال‌هایی مشابه اکسکی را مطرح کرد و هم‌زمان با استناد به آیات قرآن از نظرات خود پشتیبانی نمود.[۵۱] او با اشاره به آیهٔ ۷ سورهٔ سجده (۳۲:۷) که می‌فرماید «وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِینٍ» (و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد)، اشاره می‌کند که آفرینش انسان—برخلاف تفاسیر کتاب مقدس—یکباره و در یک لحظه رخ نداده، بلکه به‌صورت یک فرایند پدیدار شده است.[۵۱] او برای پشتیبانی بیشتر از استدلال خود و نشان دادن همسویی آن با سنت اسلامی به‌جای یک رویکرد سکولار، به میراث دانشمندان پیشین اسلامی پرداخت که ایدهٔ فرایند تکاملی را مطرح کرده بودند؛ از جمله جاحظ، متکلم سدهٔ نهم میلادی، و ابراهیم حقی ارزرومی، دانشمند ترک سدهٔ هجدهم میلادی، که از آثار هر دوی آن‌ها به‌عنوان مراجعی برای تبیین‌های پیشاداروینی از تکامل بهره برده شده است.[۵۱]

حسن کاراجاداغ (Hasan Karacadağ) در فیلم خود به نام سموم، به موضوع تعارض میان علم و دین می‌پردازد.[۵۲] هنگامی که شخصیت قربانی فیلم (جانان) توسط یک جن تسخیر می‌شود، همسرش او را نزد یک روان‌پزشک (اوغوز) و سپس نزد یک جن‌گیر (خوجه) می‌برد. در این میان، بحثی میان آن‌ها آغاز می‌شود که رویکرد کدام‌یک برای کمک به جانان مؤثرتر است. در حالی که روان‌پزشک نماد یک رویکرد ضدخداباوری است، خوجه مظهر یک باورمند حقیقی است. روان‌پزشک خوجه را شیاد می‌نامد و نظام فکری او را به‌طور کامل رد می‌کند؛ در مقابل، خوجه اعتبار علم را می‌پذیرد اما تأکید می‌کند که علم به جهان شناخت‌پذیر محدود است و در امور فراطبیعی (یعنی «عالم غیب و ناشناخته») ناتوان است. خوجه با رویکرد آشتی‌جویانهٔ خود، هنگامی که منشأ شیطانی بیماری جانان آشکار می‌شود، برتر به تصویر کشیده می‌شود. با این وجود، فیلم روشن می‌سازد که شکست روان‌پزشک به‌دلیل دانشمند بودن او نیست، بلکه ناشی از دیدگاه ضدخداباوری اوست.[۵۲] در صورت بهره‌گیری درست، علم و دین دوشادوش یکدیگر پیش می‌روند. هنگامی که از کارگردان پرسیده شد آیا خود به وجود اجنه باور دارد، او بیان کرد که در چنین «جهان پرآشوبی» بعید است انسان‌ها تنها باشند. بازنمایی فرهنگی و عامه‌پسند او از شیاطین را می‌توان نمادی از امور فراتر از مرزهای علم دانست که در آن، اسلام ابزاری برای هدایت انسان‌ها به‌سوی ناشناخته‌ها و امور غیرقابل‌توضیح است.[۵۲]

جنبش‌های اسلام‌گرا
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

محمد قطب، نویسندهٔ اسلام‌گرا، در کتاب خود با عنوان شبهات حول الاسلام (اسلام و سوءتفاهم‌های پیرامون آن) بیان می‌کند که علم قدرتمند است چرا که دانش بشری را افزایش می‌دهد، اما به عاملی فاسدکننده تبدیل شده که انسان‌ها را از «صراط مستقیم» دور ساخته است.[۵۳] در پی آن، دانشمندان و پژوهشگران مسلمان طیفی از دیدگاه‌های گوناگون را دربارهٔ جایگاه یادگیری علمی در چارچوب اسلام مطرح کرده‌اند.[۱]

تا دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، علمای اهل سنت عربستان سعودی با مدرنیزاسیون مخالفت می‌کردند و آن را «بدعت» می‌دانستند.[نیازمند منبع] آن‌ها با گسترش برق، رادیو و تلویزیون مخالفت ورزیدند. حتی در سال ۲۰۱۵، شیخ بندر الخیباری این حقیقت را که زمین به دور خورشید می‌گردد رد کرد و در عوض مدعی شد که زمین «ثابت و بی‌حرکت است».[۵۴] در افغانستان، طالبان مدارس سکولار را به مدرسه‌های علوم دینی اسلامی تبدیل کرده و تحصیل علوم دینی را بر علوم مادی اولویت داده‌اند.[۵۵]

علم و قرآن

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

بسیاری از مسلمانان بر این باورند که پرداختن به علم یک عمل دارای فضیلت دینی و حتی یک واجب کفایی برای امت اسلامی است.[۵۶] به‌گفتهٔ ام. شمشیر علی (M. Shamsher Ali)، حدود ۷۵۰ آیه در قرآن وجود دارد که به پدیده‌های طبیعی می‌پردازند. بر پایهٔ دانشنامه قرآن، آیات متعددی از قرآن از بشر می‌خواهند که در طبیعت به مطالعه و تأمل بپردازد، و این امر به‌عنوان تشویقی برای پژوهش‌های علمی[۵۷] و کشف حقیقت تفسیر شده است.[۵۷] برخی از این آیات عبارتند از: «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ» (بگو در زمین بگردید و بنگرید که چگونه آفرینش را آغاز کرده است؛ عنکبوت:۲۰) و «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ» (مسلماً در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌هایی برای خردمندان است…؛ آل عمران:۱۹۰).

محمد هاشم کمالی اظهار داشته است که «مشاهدهٔ علمی، دانش تجربی و عقلانیت» ابزارهای بنیادینی هستند که بشریت می‌تواند با کمک آن‌ها به اهدافی که قرآن برایش ترسیم کرده است دست یابد.[۵۸] ضیاءالدین سردار استدلال می‌کند که مسلمانان پایه‌های علم نوین را با «برجسته‌سازی دعوت‌های مکرر قرآن برای مشاهده و تفکر در پدیده‌های طبیعی» بنا نهادند.[۵۹]

عبدالسلام، فیزیک‌دان، بر این باور بود که هیچ تناقضی میان اسلام و اکتشافاتی که علم دربارهٔ طبیعت و کیهان در اختیار انسان می‌گذارد وجود ندارد؛ و قرآن و روحیهٔ اسلامیِ مطالعه و تفکر عقلانی، سرچشمهٔ پیشرفت‌های تمدنی شگرف بوده‌اند. سلام به‌ویژه به آثار ابن هیثم و ابوریحان بیرونی به‌عنوان پیشگامان تجربه‌گرایی اشاره می‌کند که رویکرد آزمایشی را پایه‌گذاری کردند، از نفوذ ارسطو فراتر رفتند و بدین‌ترتیب علم نوین را متولد ساختند. سلام میان متافیزیک و فیزیک تمایز قائل شد و توصیه کرد که نباید در مسائلی که «فیزیک در برابر آن‌ها خاموش است و خاموش خواهد ماند» کاوش تجربی کرد؛ مانند آموزهٔ «خلقت از عدم» (آفرینش از نیستی) که از دیدگاه سلام خارج از مرزهای علم قرار دارد و جای خود را به ملاحظات دینی می‌دهد.[۶۰]

به‌گفتهٔ مهدی گلشنی، اسلام نظام جهان‌بینی ویژهٔ خود را دارد که شامل باورهایی دربارهٔ «حقیقت غایی، معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، اخلاق، هدفمندی و غیره» است.[۳۴]

توشی‌هیکو ایزوتسو می‌نویسد که در اسلام، طبیعت پدیده‌ای جداگانه دیده نمی‌شود، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از یک دیدگاه کل‌گرایانه به خداوند، بشریت، جهان و کیهان است. این پیوندها جنبه‌ای قدسی به تلاش مسلمانان برای کسب دانش علمی می‌بخشند، زیرا خود طبیعت در قرآن به‌عنوان مجموعه‌ای از آیات و نشانه‌ها توصیف شده است که به خداوند اشاره دارند.[۶۱] با تکیه بر همین درک بود که تلاش برای کسب علم، به‌ویژه پیش از استعمار جهان اسلام، در تمدن‌های اسلامی مورد احترام بود.[۶۲]

نضال قسوم (Nidhal Guessoum)، اخترفیزیک‌دان، استدلال می‌کند که قرآن «مفهومی از علم و شناخت» را توسعه داده است که مشوق کشفیات علمی است.[۶۳] او می‌نویسد:

قرآن توجه همگان را به خطر فرضیه‌پردازی و گمانه‌زنیِ بدون دلیل جلب می‌کند (وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ…؛ «و از آنچه بدان دانشی نداری پیروی مکن…»، ۱۷:۳۶) و در چندین آیهٔ گوناگون از مسلمانان می‌خواهد که مطالبهٔ برهان کنند (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ؛ «بگو: اگر راست می‌گویید برهان خود را بیاورید»، ۲:۱۱۱)، چه در مسائل اعتقادی و کلامی و چه در علوم طبیعی.

قسوم به‌نقل از غالب حسن در تعریف «برهان» بر پایهٔ قرآن می‌آورد که برهان دلیلی «روشن، محکم… و شاهدی اقناع‌کننده یا حجتی قوی» است. همچنین، چنین برهانی نمی‌تواند متکی بر توسل به مرجعیت باشد، با استناد به آیهٔ ۵:۱۰۴. در نهایت، بر پایهٔ آیهٔ ۴:۱۷۴، هم اثبات ادعاها و هم نفی آن‌ها نیازمند برهان و دلیل است.[۶۴] اسماعیل فاروقی و طه جابر العلوانی بر این باورند که هرگونه بیداری و خیزش دوباره در تمدن اسلامی باید از قرآن آغاز شود؛ با این حال، بزرگ‌ترین مانع در این مسیر «میراث چندصدسالهٔ تفسیر و دیگر علوم سنتی» است که مانع از درک «جهان‌شمول، معرفت‌شناختی و نظام‌مند» از پیام قرآن می‌شود.[۶۵] محمد اقبال، فیلسوف مسلمان، روش‌شناسی و معرفت‌شناسی قرآن را تجربی و عقلانی می‌دانست.[۶۶]

قسوم همچنین پیشنهاد می‌کند که دانش علمی می‌تواند بر خوانش‌ها و برداشت‌ها از قرآن تأثیر بگذارد؛ او بیان می‌دارد: «برای مدتی طولانی، مسلمانان بر پایهٔ درک تحت‌اللفظی خود از برخی آیات قرآن بر این باور بودند که جنسیت جنینِ متولدنشده تنها برای خداوند معلوم است، و زمان و مکان مرگ هر یک از ما نیز به‌همین‌ترتیب جزو غیب (ناشناخته/پنهان) است. چنین برداشت‌های تحت‌اللفظی، هنگامی که با دانش علمی (پزشکی) نوین روبه‌رو شدند، بسیاری از مسلمانان را به این نتیجه رساندند که خوانش‌های سطحی و ابتدایی از قرآن می‌تواند به تناقضات و تنگناهایی منجر شود».[۶۷]

اسلام‌گرایانی مانند سید قطب استدلال می‌کنند از آنجا که «اسلام مسلمانان را به‌عنوان نمایندگان خدا برگزیده و آنان را مسئول یادگیری همهٔ علوم قرار داده است»،[۶۸] علم در جامعه‌ای برآمده از اسلام راستین ناگزیر شکوفا خواهد شد. (با این حال، به‌گفتهٔ قطب، از آنجا که دولت‌های کشورهای با اکثریت مسلمان در اجرای کامل قوانین شریعت ناکام مانده‌اند، اسلام راستین حاکم نشده است و این امر ناکامی علم و بسیاری از مسائل دیگر در جهان اسلام را تبیین می‌کند).[۶۸]

دیگران مدعی هستند که تفاسیر سنتی از اسلام با توسعهٔ علم سازگار نیست. رادنی استارک، نویسنده، استدلال می‌کند که عقب‌ماندگی جهان اسلام از غرب در پیشرفت علمی پس از (تقریباً) سال ۱۵۰۰ میلادی، ناشی از مخالفت علمای سنتی با تلاش‌ها برای صورتبندی تبیین‌های نظام‌مند از پدیده‌های طبیعی در قالب «قوانین طبیعی» بوده است. او ادعا می‌کند که آن‌ها بر این باور بودند که چنین قوانینی کفرآمیز هستند زیرا «آزادی اراده و عمل خداوند» را آن‌گونه که اراده می‌کند محدود می‌سازند؛ اصلی که در آیهٔ ۱۴:۴ تثبیت شده است: «فَیُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ وَیَهْدِی مَنْ یَشَاءُ» (پس خدا هر که را بخواهد گمراه می‌سازد و هر که را بخواهد هدایت می‌کند) که (به‌باور آنان) نه فقط برای انسان‌ها، بلکه برای سراسر آفرینش صدق می‌کرد.[۶۹]

تانر آدیس (Taner Edis) کتابی با عنوان توهم هماهنگی: علم و دین در اسلام نگاشت.[۷۰] آدیس نگران است که سکولاریسم در ترکیه—به‌عنوان یکی از غربی‌شده‌ترین کشورهای مسلمان—در حال زوال است؛ او اشاره می‌کند که اکثریت قاطع جمعیت ترکیه نظریهٔ فرگشت را رد می‌کنند. از دیدگاه آدیس، بسیاری از مسلمانان برای فناوری ارزش قائلند و به نقشی که علم در پیدایش آن ایفا می‌کند احترام می‌گذارند. در نتیجه، او بیان می‌کند که حجم گسترده‌ای از شبه‌علم اسلامی در تلاش است تا این احترام به فناوری را با دیگر باورهای دینی محترم سازگار کند. آدیس تأکید می‌کند که انگیزهٔ استخراج و خوانش حقایق علمی نوین از کتاب‌های مقدس، در میان مسلمانان حتی نیرومندتر از مسیحیان است.[۷۱] به‌گفتهٔ آدیس، دلیل این امر آن است که نقد واقعی قرآن تقریباً در جهان اسلام ناموجود است. در حالی که در مسیحیت تمایل کمتری وجود دارد که کتاب مقدس دقیقاً کلام بی‌واسطهٔ خدا تلقی شود، مسلمانان کمتری حاضر به مصالحه بر سر این ایده هستند—امری که موجب می‌شود باور داشته باشند حقایق علمی لزوماً باید در قرآن آمده باشد. با این حال، آدیس استدلال می‌کند که اگر کسی بخواهد، نمونه‌های بی‌پایانی از کشفیات علمی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را از کتاب مقدس یا قرآن استخراج و تأویل کرد.[۷۱] آدیس خاطرنشان می‌سازد که اندیشهٔ مسلمانان را قطعاً نمی‌توان تنها با بررسی قرآن فهمید؛ بلکه عوامل فرهنگی و سیاسی نقش‌های عمده‌ای در این میان ایفا می‌کنند.[۷۱]

ادبیات اعجاز (تفسیر علمی)

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

با آغاز دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی، ایدهٔ وجود شواهد علمی در قرآن تحت عنوان ادبیات «اعجاز» رواج یافت. گونه‌ای از تفسیر قرآن که مدعی آشکارسازی حقایق علمی قرن‌ها پیش از کشف آن‌ها توسط بشر است، با عنوان «تفسیر علمی» نیز شناخته می‌شود. این رویکرد از طریق نویسندهٔ فرانسوی، موریس بوکای، محبوبیت فراوانی یافت؛ آثار او در کتاب‌فروشی‌ها و وبگاه‌های اسلامی توزیع شد و در برنامه‌های تلویزیونی توسط مبلغان اسلامی به بحث گذاشته شد.[۷۲][۱۳] این جریان مدعی است که قرآن سرشار از «حقایق علمی» است که سده‌ها پیش از کشف آن‌ها توسط علم مطرح شده‌اند و مردم آن زمان «نمی‌توانسته‌اند از آن‌ها آگاهی داشته باشند».[نیازمند منبع] این دیدگاه با ادعای وجود حقایق علمی برخاسته از قرآن، با آفرینش‌گرایی اسلامی نیز هم‌پوشانی دارد. این رویکرد توسط متکلمان ارتدکس رد شده است؛ با این استدلال که هدف قرآن هدایت دینی است، نه ارائهٔ نظریه‌های علمی.[۷۳]

جدا از منتقدان بیرونی، علمای جریان اصلی اسلام نیز به برخی تفاسیر جنبش اعجاز علمی اعتراض کرده‌اند.[۷۴][۷۵][۷۶] روش‌شناسی اعجاز علمی مورد تأیید کامل علمای اسلامی قرار نگرفته و موضوع بحث‌های ادامه‌دار است. ظفر اسحاق انصاری از دیدگاه اسلامی استدلال می‌کند که هرچند قرآن سرچشمهٔ هدایت در ایمان درست (ایمان) و کردار شایسته (الذین آمنوا و عملوا الصالحات) است، این ایده که قرآن حاوی «تمام دانش‌ها، از جمله دانش علمی» باشد، دیدگاه رایج و پذیرفته‌شده‌ای در میان دانشمندان اسلامی نیست.[۷۵]

به‌گفتهٔ ضیاءالدین سردار، نویسنده و پژوهشگر، جنبش اعجاز یک «شیدایی و تب همگانی در جوامع مسلمان» پدید آورده و به صنعتی تبدیل شده است که «گسترده و دارای پشتوانهٔ مالی قوی» است.[۷۲][۱۳][۷۷] از جمله چهره‌های وابسته به این جنبش می‌توان به عبدالمجید زندانی (بنیان‌گذار سازمان جهانی اعجاز علمی در قرآن و سنت)، ذاکر نایک (واعظ تلویزیونی هندی) و عدنان اوکتار (آفرینش‌گرای ترک) اشاره کرد.[۷۲]

علاقه‌مندان به این جنبش مدعی هستند که در میان معجزات [علمی] ارائه‌شده در قرآن «همه‌چیز یافت می‌شود؛ از نسبیت، مکانیک کوانتومی، مهبانگ، سیاه‌چاله‌ها و تپ‌اخترها، ژنتیک، رویان‌شناسی، زمین‌شناسی نوین و ترمودینامیک گرفته تا حتی لیزر و پیل‌های سوختی هیدروژنی».[۷۲] ظفر اسحاق انصاری جریان نوین ادعای شناسایی «حقایق علمی» در قرآن را «تفسیر علمی» این کتاب مقدس می‌نامد.[۷۸]

نمونه‌ای از این موارد، آیهٔ «فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * الْجَوَارِ الْکُنَّسِ» (سوگند به ستارگان بازگردنده، روان و پنهان‌شونده؛ ۸۱:۱۵–۱۶) است،[۷۹] که طرفداران ادعا می‌کنند بیانگر آگاهی قرآن از وجود سیاه‌چاله‌ها است؛ یا آیهٔ «وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ * لَتَرْکَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ» (و سوگند به ماه چون بدر تمام شود، که قطعاً از حالی به حال دیگر درخواهید آمد؛ ۸۴:۱۸–۱۹) که به‌گفتهٔ موافقان، به اکتشافات فضایی انسان اشاره دارد.[۷۲]

رویان‌شناسی در قرآن

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

یکی از ادعاهایی که توجه گسترده‌ای را به خود جلب کرده و حتی موضوع یک کتاب درسی دانشکدهٔ پزشکی بوده که به‌طور گسترده در جهان اسلام تدریس می‌شود،[۸۰] این است که چندین آیه از قرآن به پیش‌بینی علم رویان‌شناسی پرداخته‌اند و «شرح مفصلی از رویدادهای مهم در رشد انسان را از مراحل گامت‌ها و لقاح تا بارداری کامل، زایمان و حتی پس از زایمان ارائه می‌دهند».[۸۱]

در سال ۱۹۸۳، کیت ال. مور (Keith L. Moore)، یکی از صاحب‌نظران برجستهٔ رویان‌شناسی، ویرایش ویژه‌ای از کتاب درسی پرکاربرد خود در زمینهٔ جنین‌شناسی (با عنوان The Developing Human: Clinically Oriented Embryology) را به نگارش مشترک یکی از رهبران جنبش اعجاز علمی، عبدالمجید زندانی، منتشر کرد. این ویرایش که انسان در حال رشد: جنین‌شناسی بالینی همراه با افزوده‌های اسلامی نام داشت،[۸۲] صفحاتی شامل «آیات قرآن و احادیث مرتبط با جنین‌شناسی» به قلم زندانی را در لابه‌لای متن اثر اصلی مور گنجانده بود.[۸۳]

دست‌کم یک پزشک مسلمان‌زاده (علی ای. رضوی [Ali A. Rizvi]) هنگام مطالعهٔ کتاب درسی مور و زندانی دچار این «سردرگمی» شد که «چرا مور تا این حد از ارجاعات قرآنی شگفت‌زده شده است»، ارجاعاتی که رضوی آن‌ها را «مبهم» می‌دانست و معتقد بود تا آنجا هم که مشخص و جزئی هستند، پیش‌تر در مشاهدات ارسطو و آیورودا سابقه داشته‌اند،[۸۴] یا به‌سادگی با «عقل سلیم» قابل توجیه‌اند.[۸۰][یادداشت ۱]

برخی از آیات اصلی در این زمینه عبارتند از:

  • (آیهٔ ۳۹:۶) خداوند ما را «در شکم مادرانتان، آفرینشی پس از آفرینش دیگر، در تاریکی‌های سه‌گانه» یا «سه پردهٔ تاریکی» می‌آفریند. گفته می‌شود این «تاریکی‌های سه‌گانه» به دیوارهٔ شکم، دیوارهٔ رحم و پردهٔ کوریوآمنیوتیک اشاره دارد.[۸۵][۸۶]
  • آیهٔ ۳۲:۹ که ترتیب تشکیل اندام‌های جنین را گوش، سپس چشم و سپس قلب معرفی می‌کند.[۸۷][یادداشت ۲]</ref>
  • آیاتی که به «نطفه» (نطفه) و به «علقه» (ترجمه‌شده به «لختهٔ خون چسبنده» یا «ساختار زالومانند») در (۲۳:۱۳–۱۴) و به «نطفهٔ امشاج» (نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ) در (۷۶:۲) اشاره دارند. ادعای اعجازآمیز بودن این آیات بر پایهٔ شباهت رویان انسان به زالو، و این فرض مطرح می‌شود که عبارت «نطفهٔ امشاج» به آمیخته‌ای از اسپرم و تخمک اشاره دارد.[۸۵][۸۸]
  • (۵۳:۴۵–۴۶) «و اوست که دو جفتِ نر و ماده را می‌آفریند، از نطفه‌ای چون فرو ریخته شود»، که به ادعای آنان به این واقعیت اشاره دارد که اسپرم با ارائهٔ کروموزوم‌های X و Y جنسیت نوزاد را تعیین می‌کند.[۸۵][۸۸]

با این حال:

  • «تاریکی‌های سه‌گانه» یا دیواره‌های سه‌گانه (۳۹:۶) می‌توانست به‌سادگی با کالبدشکافی پستانداران باردار مشاهده شود؛ اقدامی که پیش از نزول قرآن نیز توسط انسان‌ها انجام می‌گرفت («کالبدشکافی اجساد انسان توسط دانشمندان یونانی از سدهٔ سوم پیش از میلاد ثبت و مستند شده است»).[۸۹][۸۸]
  • برخلاف ادعاهای مطرح‌شده پیرامون آیهٔ ۳۲:۹، گوش‌ها پیش از چشم‌ها رشد نمی‌کنند و چشم‌ها نیز پیش از قلب شکل نمی‌گیرند. تکوین قلب «در حدود روز بیستم آغاز می‌شود، در حالی که گوش‌ها و چشم‌ها به‌طور هم‌زمان در هفتهٔ چهارم شروع به رشد می‌کنند». با این وجود، در خود آیه ترتیب چگونگی شکل‌گیری اولیهٔ جنین در رحم ذکر نشده و چنین ادعایی نیز در آن وجود ندارد: «سپس او را سامان داد و از روح خود در آن دمید و برای شما گوش و دیدگان و دل‌ها قرار داد؛ چه اندک سپاس می‌گزارید».[۹۰][۸۷]
  • جنین ممکن است به زالو شباهت داشته باشد (همانند تعبیر «لختهٔ چسبنده» یا «ساختار زالومانند» برای علقه در ۲۳:۱۳–۱۴)، اما در طول دورهٔ هشت‌هفته‌ای رشد خود به چیزهای متعددی شباهت پیدا می‌کند که هیچ‌کدام برای مدتی طولانی پایدار نمی‌مانند.[۸۸]
  • در حالی که به‌طور کلی پذیرفته شده که قرآن به مایع منی یا اسپرم اشاره دارد (تعبیر نطفه در آیات متعدد)، انطباق «نطفهٔ امشاج» (نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ در ۷۶:۲) با ترکیب اسپرم و تخمک با ابهامات بیشتری همراه است؛ چرا که قرآن در هیچ جا به تخمک اشاره‌ای نکرده است—موضوعی که در هرگونه توصیف علمی از رشد جنین کاستیِ چشمگیری به‌شمار می‌رود، زیرا تخمک منشأ بیش از نیمی از مادهٔ ژنتیکی جنین است.[۸۷]
  • با توجه به ذکر اسپرم مرد و عدم اشاره به تخمک زن در قرآن، محتمل به نظر می‌رسد که آیهٔ ۵۳:۴۵–۴۶ («و هموست که دو جفت نر و ماده را می‌آفریند، از نطفه‌ای چون فرو ریخته شود») بازتاب‌دهندهٔ این باور کهن و نادرست باشد که تمام مادهٔ ژنتیکی فرزند از سوی مرد تأمین می‌شود و مادر تنها رحمی برای پرورش نوزاد فراهم می‌سازد (برخلاف واقعیت علمی که در آن اسپرم کروموزوم‌های X و Y را برای تعیین جنسیت کودک فراهم می‌کند). این ایده ریشه در یونان باستان داشت و پیش از تکوین زیست‌شناسی نوین بسیار رواج داشت.[۸۸]

در سال ۲۰۰۲، مور از مصاحبه با روزنامهٔ وال‌استریت جورنال دربارهٔ آثارش پیرامون اسلام خودداری کرد و اظهار داشت که «حدود ده یا یازده سال است که دیگر ارتباطی با مباحث قرآن نداشته‌ام».[۹۱]

برخی از پژوهشگران خوانشی فرگشتی از آیات مربوط به آفرینش انسان در قرآن ارائه داده و سپس این معانی را نمونه‌هایی از اعجاز علمی قلمداد کرده‌اند.[۹۲]

انتقادها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

منتقدان استدلال می‌کنند آیاتی که به‌گفتهٔ طرفداران، حقایق علمی نوین را دربارهٔ موضوعاتی نظیر زیست‌شناسی، منشأ و تاریخ زمین و فرگشت حیات انسان شرح می‌دهند، حاوی مغالطه بوده و غیرعلمی هستند.[۹۳][۹۴]

تا سال ۲۰۰۸، هم مسلمانان و هم غیرمسلمانان دربارهٔ وجود واقعی «معجزات علمی» در قرآن مناقشه کرده‌اند. منتقدان مسلمان این جریان عبارتند از اشرف علی تهانوی، متکلم هندی؛ سید نعمان الحق، تاریخ‌نگار مسلمان؛ مظفر اقبال، رئیس مرکز اسلام و علم در آلبرتای کانادا؛ و خالد منتصر، پژوهشگر و پزشک مسلمان مصری.[۹۵]

با ذکر مثال‌هایی چون کروی بودن زمین و اختراع تلویزیون،[یادداشت ۳] وبگاه Miracles of the Quran.com نیز «اختراع تلویزیون» را به عنوان یکی از «معجزات ریاضی قرآن» فهرست کرده و به این آیه استناد می‌نماید:

  • سوره نمل، آیه ۲۷:۴۰: «قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتَابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَأَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ…» (کسی که دانشی از کتاب داشت گفت: من آن را پیش از آنکه پلک برهم زنی نزد تو می‌آورم. پس چون آن را نزد خود مستقر دید، گفت: این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاس می‌گزارم یا ناسپاسی می‌کنم…).[۹۶]</ref>

یک وبگاه مسیحی («Evidence for God's Unchanging World») انتقاد می‌کند که این «حقایق علمی» بیش از حد مبهم‌تر از آن هستند که معجزه‌آمیز تلقی شوند.[۹۵]

منتقدان استدلال می‌کنند در حالی که پذیرش عام وجود دارد که قرآن شامل آیات متعددی در بیان شگفتی‌های طبیعت است،

  • یافتن حقایق یا نظریه‌های علمی در این آیات نیازمند «ورزش فکری و تحریفات چشمگیری» است (ضیاءالدین سردار)؛[۷۲]
  • قرآن سرچشمهٔ هدایت در ایمان درست (ایمان) و عمل صالح (الذین آمنوا و عملوا الصالحات) است، اما این ایده که حاوی «تمام دانش‌ها، از جمله دانش علمی» باشد، دیدگاه رایجی در میان دانشمندان مسلمان نبوده است (ظفر اسحاق انصاری)؛[۷۸]الگو:نیاز به نقل‌قول و اینکه «علم همواره در حال دگرگونی است… از انقلاب کوپرنیکی که الگوهای مناقشه‌برانگیز بطلمیوسی از جهان را دگرگون ساخت تا نسبیت عام اینشتین که مکانیک نیوتنی را تحت‌الشعاع قرار داد».[۱۳] بنابراین در حالی که «علم ماهیتاً احتمالی است»، قرآن با «قطعیت مطلق» سروکار دارد (علی طالب [Ali Talib]);[۹۷]

نضال قسوم اظهار می‌دارد که مسئلهٔ بنیادین در گفتمان اسلام و علم، جایگاه سلسله‌مراتبی یا موقعیت قرآن در فرایند علمی است.[۶۷]

مستنصر میر (Mustansir Mir) بر اتخاذ رویکردی مناسب در مواجههٔ قرآن با علم استدلال می‌کند که امکان تفاسیر چندگانه و چندسطحی را فراهم می‌سازد.[۹۸][۹۹] او می‌نویسد:

از دیدگاه زبان‌شناختی، کاملاً محتمل است که یک واژه، عبارت یا گزاره دارای بیش از یک لایهٔ معنایی باشد، به‌گونه‌ای که یک لایه برای مخاطبانی در یک عصر مفهوم داشته باشد و لایهٔ معنایی دیگر، بدون نفی لایهٔ اول، برای مخاطبانی در عصری پسین معنادار باشد.

شخصیت‌های اثرگذار

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پانویس

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

الگو:ستون‌ها-فهرست

  1. 1 2 Seyyed Hossein Nasr. "Islam and Modern Science"
  2. ↑ "The 'first true scientist'". January 4, 2009 – via news.bbc.co.uk.
  3. ↑ Haq, Syed (2009). "Science in Islam". Oxford Dictionary of the Middle Ages. ISSN 1703-7603. Retrieved 2014-10-22.
  4. ↑ Robert Briffault (1928). The Making of Humanity, صص. 190–202 . G. Allen & Unwin Ltd.
  5. 1 2 Iqbal, Muzaffar (2003). Islam and Science. Aldershot, UK: Ashgate. pp. 140–51. ISBN 978-0-7546-0800-4.
  6. ↑ Egyptian Muslim geologist Zaghloul El-Naggar quoted in Science and Islam in Conflict| Discover magazine| 06.21.2007| quote: "Modern Europe's industrial culture did not originate in Europe but in the Islamic universities of Andalusia and of the East. The principle of the experimental method was an offshoot of the Islamic concept and its explanation of the physical world, its phenomena, its forces and its secrets." From: Qutb, Sayyad, Milestones, p. 111, https://archive.org/stream/SayyidQutb/Milestones%20Special%20Edition_djvu.txt
  7. 1 2 3 Hoodbhoy, Perez (2006). "Islam and Science – Unhappy Bedfellows" (PDF). Global Agenda: 2–3. Retrieved 1 July 2015.
  8. ↑ Saliba, George. 1994. A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam. New York: New York University Press. شابک ‎۰−۸۱۴۷−۸۰۲۳−۷. pp. 245, 250, 256–57.
  9. ↑ King, David A. (1983). "The Astronomy of the Mamluks". Isis. 74 (4): 531–55. doi:10.1086/353360. S2CID 144315162.
  10. 1 2 3 Hassan, Ahmad Y. 1996. "Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century." Pp. 351–99 in Islam and the Challenge of Modernity, edited by S. S. Al-Attas. Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization. Archived from the original on 2 April 2015. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «Hassan-Decline» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  11. ↑ "Contributions of Islamic scholars to the scientific enterprise" (PDF).
  12. ↑ "The greatest scientific advances from the Muslim world". TheGuardian.com. February 2010.
  13. 1 2 3 4 Cook, Michael, The Koran: A Very Short Introduction, Oxford University Press, (2000), p. 30
  14. ↑ see also: Ruthven, Malise. A Fury For God. London; New York: Granta (2002), p. 126.
  15. ↑ Huff, Toby (2007). Islam and Science. Armonk, Ny: M.E. Sharpe, Inc. pp. 26–36. ISBN 978-0-7656-8064-8.
  16. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام wehr-searchable وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  17. ↑ Gandz, Solomon (1938), "The Algebra of Inheritance: A Rehabilitation of Al-Khuwārizmī", Osiris, 5: 319–91, doi:10.1086/368492, ISSN 0369-7827, S2CID 143683763.
  18. ↑ Gingerich, Owen (April 1986), "Islamic astronomy", Scientific American, 254 (10): 74, Bibcode:1986SciAm.254d..74G, doi:10.1038/scientificamerican0486-74, archived from the original on 2011-01-01, retrieved 2008-05-18
  19. ↑ Eisen, Laderman; Huff, Toby. Science, Religion and Society, an Encyclopedia of History, Culture, and Controversy: Islam and Science. Armonk, New York: M.E. Sharpe Inc.
  20. ↑ Savage-Smith, Emilie (1995), "Attitudes Toward Dissection in Medieval Islam", Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 50 (1), Oxford University Press: 67–110, doi:10.1093/jhmas/50.1.67, PMID 7876530
  21. ↑ Fancy, Nahyan A. G. (2006), "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)", Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame: 232–33, archived from the original on 2015-04-04, retrieved 2008-06-17
  22. ↑ Fancy, Nahyan A. G. (2006), "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)", Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame: 49–59, 232–33, archived from the original on 2015-04-04, retrieved 2008-06-17
  23. ↑ Saliba, George (1994), A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam, New York University Press, pp. 60, 67–69, ISBN 978-0-8147-8023-7
  24. ↑ Adi Setia (2004), "Fakhr Al-Din Al-Razi on Physics and the Nature of the Physical World: A Preliminary Survey", Islam & Science, 2 (2), archived from the original on May 21, 2005, retrieved 2010-03-02
  25. ↑ Ragep, F. Jamil (2001a), "Tusi and Copernicus: The Earth's Motion in Context", Science in Context, 14 (1–2), Cambridge University Press: 145–63, doi:10.1017/s0269889701000060, S2CID 145372613
  26. ↑ F. Jamil Ragep (2001), "Freeing Astronomy from Philosophy: An Aspect of Islamic Influence on Science", Osiris, 2nd Series, الگو:Vol., Science in Theistic Contexts: Cognitive Dimensions, صص. 49–64 , 66–71.
  27. ↑ Islam by Alnoor Dhanani in Science and Religion, 2002, ص. 88 .
  28. 1 2 Islamic Technology: An Illustrated History by Ahmad Y. al-Hassan and Donald Hill, Cambridge University Press, 1986, ص. 282 .
  29. ↑ de Bellaigue, Christopher (2017). The Islamic Enlightenment. New York: W. W. Norton. pp. xxxiii. ISBN 978-0-87140-373-5.
  30. ↑ Aydin Sayili, The Observatory in Islam and its place in the General History of the Observatory (Ankara: 1960), صص. 289 ff. .
  31. ↑ Varlik, Nükhet (2015). Plague and Empire in the Early Modern Mediterranean World: The Ottoman Experience, 1347-1600 (Reprint ed.). Cambridge University Press (published Aug 10, 2017). p. 185.
  32. ↑ David A. King (2003). "Mathematics applied to aspects of religious ritual in Islam". In I. Grattan-Guinness (ed.). Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences. Vol. 1. JHU Press. p. 80. ISBN 978-0-8018-7396-6.
  33. ↑ Mehdi Golshani, Does science offer evidence of a transcendent reality and purpose?, June 2003
  34. 1 2 3 Mehdi Golshani, Can Science Dispense With Religion?
  35. 1 2 "Chapter 7: Religion, Science and Popular Culture". Pew Research Center, Religion and Public Life. 30 April 2013. Retrieved 29 August 2020.
  36. ↑ Bilgili, Alper (December 2015). "The British Journal for the History of Science V48:4". The British Journal for the History of Science. 48 (4). Cambridge University Press: 565–582. doi:10.1017/S0007087415000618. PMID 26337528.
  37. ↑ "Why Muslims have only few Nobel Prizes". Hurriyet. 14 August 2013. Retrieved 21 October 2014.
  38. ↑ "Dr Ahmed Zewail "There is nothing fundamental in Islam against science."". 15 March 2017. Archived from the original on 18 November 2022. Retrieved 18 November 2022.
  39. ↑ Mir'atun, Nisa (2023-03-06). "Harun Nasution's Theological View". Asian Journal of Engineering, Social and Health (in American English). 2 (2). doi:10.46799/ajesh.v2i2. ISSN 2980-4841.
  40. ↑ Aljunied, Khairudin (2022-12-16), "Harun Nasution: The Rationalist", in Aljunied, Khairudin (ed.), Shapers of Islam in Southeast Asia: Muslim Intellectuals and the Making of Islamic Reformism, Oxford University Press, p. 0, ISBN 978-0-19-751441-2, retrieved 2024-12-19
  41. ↑ Saleh, Fauzan. "Modern Trends in Islamic Theological Discourse in Twentieth Century Indonesia: A Critical Survey". www.proquest.com (in English). ProQuest 221593737. Retrieved 2024-12-19.
  42. 1 2 Clayton, Philip; Nasr, Seyyed (2006). The Oxford Handbook of Religion and Science: Islam and Science. Oxford, New York: Oxford University Press.
  43. ↑ Huff, Toby (2007). Science, Religion, and Society: Islam and Science. Armonk, New York: M.E. Sharpe.
  44. 1 2 Brooke, John; İhsanoğlu, Ekmeleddin (2011). Science and Religion Around the World: Modern Islam. Oxford, New York: Oxford University Press. p. 168. ISBN 978-0-19-532820-2.
  45. ↑ Yasir Qadhi on video clip linked to Twitter by Abdullah Sameer Yasir Qadhi (25 August 2020). "Abdullah Sameer". Event occurs at 12:56 PM. Retrieved 28 August 2020.
  46. ↑ Abdus Salam, Ideals and Realities: Selected Essays of Abdus Salam (Philadelphia: World Scientific, 1987), ص. 109 .
  47. ↑ Nafiu Baba Ahmed, Secretary General of the Supreme Council for Sharia in Nigeria, telling the BBC his opinion of polio and vaccination. In northern Nigeria "more than 50% of the children have never been vaccinated against polio", and as of 2006 where more than half the world's polio victims live. Nigeria's struggle to beat polio, BBC News, 31 March 20
  48. ↑ Mackey, The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation, 1996, ص. 179 .
  49. ↑ Gamini, Amir Mohammad (23 August 2018). "Imamate Shiite Ulama and the Modern Astronomy in Qajar Period". Tarikh-e Elm. 16 (1): 65–93. doi:10.22059/jihs.2019.288941.371519. ISSN 1735-0573. Archived from the original on 26 September 2020. Retrieved 11 May 2020.
  50. ↑ Brooke, John; İhsanoğlu, Ekmeleddin (2011). Science and Religion Around the World: Modern Islam. Oxford University press.
  51. 1 2 3 4 5 Kaya, Veysel. "Can the Quran support Darwin? an evolutionist approach by two Turkish scholars after the foundation of the Turkish Republic." The Muslim World 102.2 (2012): 357-370.
  52. 1 2 3 Erdağı, D. Evil in Turkish Muslim horror film: the demonic in “Semum”. SN Soc Sci 4, 27 (2024). https://doi.org/10.1007/s43545-024-00832-w
  53. ↑ Qutb, Muhammad (2000). Islam the Misunderstood Religion. Markazi Maktaba Islami. pp. 9–10. Retrieved 14 April 2020.
  54. ↑ "Saudi cleric rejects that Earth revolves around the Sun". 16 February 2015.
  55. ↑ "'War on Education': Taliban Converting Secular Schools into Religious Seminaries". Radio Free Europe/Radio Liberty. 25 June 2022.
  56. ↑ Qur'an and Science, Encyclopedia of the Qur'an
  57. 1 2 Ali, Shamsher. "Science and the Qur'an" (PDF). In Oliver Leaman (ed.). The Qurʼan: An Encyclopedia. p. 572. Retrieved 13 May 2018.
  58. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. p. 63. ISBN 978-1-84885-517-5.
  59. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. p. 75. ISBN 978-1-84885-517-5.
  60. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. pp. 132, 134. ISBN 978-1-84885-517-5.
  61. ↑ Toshihiko Izutsu (1964). God and Man in the Koran. Weltansckauung. Tokyo.
  62. ↑ A. I. Sabra, Situating Arabic Science: Locality versus Essence.
  63. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. p. 174. ISBN 978-1-84885-517-5.
  64. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. p. 56. ISBN 978-1-84885-517-5.
  65. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. pp. 117–18. ISBN 978-1-84885-517-5.
  66. ↑ Nidhal Guessoum (2010-10-30). Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science. I.B.Tauris. pp. 58–59. ISBN 978-1-84885-517-5.
  67. 1 2 Guessoum, Nidhal (June 2008). "The QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED) CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE". Zygon. 43 (2): 413. doi:10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x. ISSN 0591-2385. Retrieved 15 April 2019.
  68. 1 2 Qutb, Sayyid, Milestones, ص. 112
  69. ↑ Stark, Rodney, The Victory of Reason, Random House: 2005, صص. 20–21 .
  70. ↑ Edis, Taner (2007). An Illusion of Harmony: Science And Religion in Islam: Taner Edis: 9781591024491: Amazon.com: Books. ISBN 978-1-59102-449-1.
  71. 1 2 3 "Reasonable Doubts Podcast". CastRoller. 2014-07-11. Archived from the original on 2013-05-23. Retrieved 2014-07-23.
  72. 1 2 3 4 5 6 SARDAR, ZIAUDDIN (21 August 2008). "Weird science". New Statesman. Retrieved 11 April 2019.
  73. ↑ Johanna Pink (2010). Sunnitischer Tafsīr in der modernen islamischen Welt: Akademische Traditionen, Popularisierung und nationalstaatliche Interessen. Brill, ISBN 978-9004185920, pp. 120–121
  74. ↑ TALIB, ALI (9 April 2018). "Deconstructing the "Scientific Miracles in the Quran" Argument". Transversing Tradition. Retrieved 16 April 2019.
  75. 1 2 Ansari, Zafar Ishaq (2001). "Scientific Exegesis of the Qur'an / ‮التفسیر العلمی للقرآن‬". Journal of Qur'anic Studies. 3 (1): 92. doi:10.3366/jqs.2001.3.1.91. JSTOR 25728019.
  76. ↑ Guessoum, Nidhal (June 2008). "ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE". Zygon. 43 (2): 411+. doi:10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x. ISSN 0591-2385. Retrieved 15 April 2019.
  77. ↑ Cook, The Koran, 2000: p.29
  78. 1 2 Ansari, Zafar Ishaq (2001). "Scientific Exegesis of the Qur'an / ‮التفسیر العلمی للقرآن‬". Journal of Qur'anic Studies. 3 (1): 92. doi:10.3366/jqs.2001.3.1.91. JSTOR 25728019.
  79. ↑ "BLACK HOLES". miracles of the quran. Archived from the original on 13 July 2020. Retrieved 16 April 2019.
  80. 1 2 Rizvi, Atheist Muslim, 2016: p.121
  81. ↑ Saadat, Sabiha (January 2009). "Human Embryology and the Holy Quran: An Overview". International Journal of Health Sciences. 3 (1): 103–109. PMC 3068791. PMID 21475518.
  82. ↑ Moore, Keith L. (1983). The Developing Human: Clinically Oriented Emryology with Islamic Additions. Abul Qasim Publishing House (Saudi Arabia). Archived from the original on 29 January 2020. Retrieved 8 August 2020.
  83. ↑ Rizvi, Atheist Muslim, 2016: p.120-1
  84. ↑ Joseph Needham, revised with the assistance of Arthur Hughes, A History of Embryology (Cambridge, Cambridge University Press, 1959), p.82
  85. 1 2 3 Moore, Keith L. "A Scientist's Interpretation of References to Embryology in the Qur'an". Islam 101. Retrieved 11 August 2020.
  86. ↑ Rizvi, Atheist Muslim, 2016: p.121-2
  87. 1 2 3 Rizvi, Atheist Muslim, 2016: p.124
  88. 1 2 3 4 5 Rizvi, Atheist Muslim, 2016: p.122
  89. ↑ von Staden, H. (May–Jun 1992). "The discovery of the body: human dissection and its cultural contexts in ancient Greece". Yale J Biol Med. 65 (3): 223–41. PMC 2589595. PMID 1285450.
  90. ↑ "Surah As-Sajdah [32:9]". Surah As-Sajdah [32:9] (in English). Retrieved 2020-08-30.
  91. ↑ Golden, Daniel (23 January 2002). "Western Scholars Play Key Role In Touting 'Science' of the Quran". Wall Street Journal. Retrieved 27 January 2013.
  92. ↑ Rohani Mashhadi, Farzaneh; Hasanzadeh, Gholamreza (2022). "An Evolutionary Reading of Adam's Creation in the Qur'an with Emphasis on the Concepts of Creation and Selection". Journal of Interdisciplinary Qur'anic Studies. 1 (1): 63–76. doi:10.37264/jiqs.v1i1.4.
  93. ↑ Cook, The Koran, 2000: p.30
  94. ↑ see also: Ruthven, Malise. 2002. A Fury For God. London: Granta. p. 126.
  95. 1 2 "Beyond Bucailleism: Science, Scriptures and Faith". Evidence for God's Unchanging World. 21 July 2014. Retrieved 9 August 2020.
  96. ↑ "Mathematical miracles of the Quran". Miracles of the Quran.com. Retrieved 10 August 2020.
  97. ↑ TALIB, ALI (9 April 2018). "Deconstructing the "Scientific Miracles in the Quran" Argument". Transversing Tradition. Retrieved 16 April 2019.
  98. ↑ "Scientific exegesis of the Qur'an--a viable project?".
  99. ↑ "Religious perspectives on the science of Human Origins - Dr. Mustansir Mir, Ph.D" (PDF).

منابع

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

یادداشت‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ دانشمندان غیرمسلمان نیز شواهد ارائه‌شده دربارهٔ توصیف پیش‌گویانهٔ قرآن پیرامون رویان‌شناسی را ناقص و ناکافی دانسته‌اند. Pharyngula (22 September 2017). "Islamic embryology: overblown balderdash". science blogs. Retrieved 10 August 2020.
  2. ↑ وبگاه «معجزات قرآن» به چهار آیه استناد می‌کند:
    • اوست که گوش و چشم‌ها و دل‌ها را برای شما آفرید؛ چه اندک سپاس می‌گزارید! (مؤمنون:۷۸)
    • و خدا شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی نمی‌دانستید، و برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها قرار داد، شاید سپاسگزاری کنید. (نحل:۷۸)
    • بگو: به من خبر دهید اگر خدا گوش و چشمان شما را بگیرد و بر دل‌هایتان مهر نهد، جز خدا کدام معبودی است که آن‌ها را به شما بازپس دهد؟ (انعام:۴۶)
    • ما انسان را از نطفه‌ای آمیخته آفریدیم تا او را بیازماییم، پس او را شنوا و بینا قرار دادیم. (انسان:۲)
    و یادآور می‌شود: «آیات فوق به حواسی اشاره دارند که از سوی خداوند به انسان‌ها بخشیده شده است. این حواس در قرآن همواره با ترتیبی مشخص ذکر شده‌اند: شنوایی، بینایی، احساس و ادراک.''»
    و در ادامه مدعی است: «اطلاعاتی که به‌تازگی پیرامون شکل‌گیری اندام‌های نوزاد در رحم مادر به دست آمده، کاملاً با آنچه در قرآن نازل شده هماهنگ و منطبق است».<ref name="sequences">"THE SEQUENCE IN DEVELOPMENT OF HUMAN ORGANS". Miracles of the Quran. Retrieved 29 August 2020.
  3. ↑ ادعاهایی مبنی بر پیش‌بینی کروی بودن زمین در قرآن در وبگاه Windows of Islam.com یافت می‌شود که به عنوان دلیل به این آیه استناد می‌کند:
    • آیه ۵ سوره زمر «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهَارِ وَیُکَوِّرُ النَّهَارَ عَلَی اللَّیْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی…» (آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید؛ شب را بر روز می‌پیچد و روز را بر شب می‌پیچد و خورشید و ماه را رام گردانید؛ هر یک تا سرآمدی معین روانند…).<ref name="woi-roundness">"Scientific Miracles of the Quran, 19 – Roundness of the Earth". Windows of Islam. Event occurs at 0:55s. Retrieved 9 August 2020.

یادکردها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

برای مطالعهٔ بیشتر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  • Huff, Toby. The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West (Cambridge University Press, 1993).
  • Nasr, Seyyed Hossein. "Islam, Muslims, and modern technology." Islam and Science 3.2 (2005): 109–126. آنلاین بایگانی‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۲۱ توسط Wayback Machine
  • Stearns, Justin. "The Legal Status of Science in the Muslim World in the Early Modern Period: An Initial Consideration of Fatwās from Three Maghribī Sources." in The Islamic Scholarly Tradition (Brill, 2011) pp. 265–290. آنلاین

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=نگرش‌های_اسلامی_به_علم&oldid=44293012»