تفسیر قمی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جلد کتاب تفسیر قمی چاپ ۱۳۷۰ بیروت

کتاب التفسیر معروف به تفسیر قمی و تفسیر علی بن ابراهیم قمی، تفسیری از قرآن به شیوه روائی است که علاوه بر روایات امامان شیعه، توضیحات نویسنده کتاب را هم در بر دارد. غالب روایات این کتاب از علی بن ابراهیم قمی و ابوجارود است.

این تفسیر پایه و اساس بسیاری از تفاسیر شیعه‌ است و بسیاری از روایات آن از جعفر صادق و محمد باقر، با واسطه‌های کمی روایت شده‌است. علت اینکه در بعضی از کتابها نام این تفسیر را «تفسیر الصادقین» نوشته اند همین است.

نویسنده[ویرایش]

شیخ نجاشی (ش ۶۸۰) و شیخ طوسی (ش ۳۸۰) وجود این کتاب را تایید کرده اند اما در تفسیر فعلی حدیث هایی وجود دارد که از راویان بعد از علی بن ابراهیم است یا با دو واسطه از پدر علی بن ابراهیم روایت شده است در حالی که علی بن ابراهیم مستقیما از پدرش روایت می کرده است.

آقا بزرگ تهرانی در الذریعه معتقد است که تفسیر فعلی نوشته عباس بن محمد از سادات موسوی است که برای ترویج ابن کتاب در مازندران که جارودی مذهب بودند، روایاتی از ابوجارود را به آن افزوده است.[۱] علامه ریاحی این نظریه را مردود می داند چرا که در بعضی جاهای کتاب آمده است «حدثنی محمد بن عباس» که معلوم می شود حداقل در این موارد نویسنده شخصی غیر از او است.

آیت الله شبیری زنجانی نویسنده این کتاب را علی بن حاتم قزوینی می داند که به علت آن که بیشتر روایات آن از علی بن ابراهیم بوده، به نام او معروف شده است. علامه ریاحی این مطلب را قابل قبول تر می داند. او معتقد است که تفسیر فعلی ترکیبی از کتاب تفسی علی بن ابراهیم است که با تفسیر على بن حاتم، عباس بن محمد موسوی و شاید افراد دیگر آمیخته است و به همین دلیل بررسی های رجالی در آن اهمیت زیادی دارد.

علی بن ابراهیم قمی

علی بن ابراهیم از راویان بزرگ و ثقه شیعه در قرن سوم و چهارم ه.ق بوده که تا سال ۳۰۷ ه.ق زنده بوده است. همه علمای شیعه او را توثیق کرده اند.

علی بن حاتم قزوینی

علی بن ابی سهل حاتم بن ابی حاتم قزوینی معروف به علی بن حاتم از افراد مورد اعتماد رجالیون شیعه است اما نجاشی گفته است هر چند ثقه است اما از افراد ضعیف روایت نقل می کرده است.[۲]

عباس بن محمد موسوی

عباس بن محمد بن قاسم بن حمزه بن موسی بن جعفر در کتاب های رجالی اشاره ای به او نشده است و مجهول است. روایت های ابوجارود را او به تفسیر علی بن ابراهیم افزوده است.[۱]

لازم ذکر است این كتاب ابتدا با تحقیق سید طیب جزایری در نجف و سپس در دو جلد به زبان عربی به همت مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، در بیروت چاپ شده است.[۳][۴] اين كتاب هم اكنون داراي دو چاپ حروفي است: يكي از اين دو با تقريظ شيخ آقا بزرگ تهراني و مقدمه، تصحيح و تعليق سيد طيب جزايري همراه است. به نظر مي رسد از چاپ اول كتاب با اين اوصاف حدود 30 سال بگذرد، چراكه تاريخ نگارش مقدمه 1386 ق و تاريخ تقريظ آقا بزرگ تهراني اواخر عمر ايشان به سال 1387 ق است. مقدمه اي كه جزايري نگاشته است مشتمل بر معرفي مؤلف و راويان مشهور روايات كتاب است و جدا از اين، به ارائة توضيحاتي دربارة تفسير تأويلي (كه غالب مطالب كتاب بر اين منوال است) و تبيين بعضي از ابهامات پرداخته است.

چاپ ديگر اين كتاب كه با حروفي چشم نواز و تصحيح مؤسسة اعلمي بيروت منتشر شده است، در سال 1412 ق انتشار يافته است. تفاوت اين چاپ با چاپ قبل، جز حذف تعليقات و از حد توضيح پاره اي از لغات و ارائة آدرس آيات و... جز آن فراتر نرفته است. جدا از اين دو نسخة رايج، مرحوم آقا بزرگ تهراني به دو نسخة چاپ سنگي اشاره كرده است كه يكي از آنها در سال 1313 ق و ديگري همراه تفسير امام عسكري (عليه السلام) در سال 1315 ق به چاپ رسيده است.سيد طيب جزايري در تصحيح از دو نسخة خطي ديگر هم استفاده كرده كه يكي در كتابخانة آيت الله حكيم و ديگري در كتابخانة مرحوم كاشف الغطاء بوده است.[۵]

اعتبار روایات[ویرایش]

نویسنده این تفسیر در مقدمه کتاب گفته است که همه روایات آن را از افراد ثقه و مورد اعتماد آورده است، لذا بعضی از علمای بزرگ شیعه همه روایات آن را معتبر دانسته اند. عده ای هم به جهت همین حرف قبول کرده اند که همه راوی های این کتاب ثقه هستند، در حالی که افراد ضعیف زیادی در بین آن ها وجود دارد که این فرضیه را باطل می کند.

علمای بزرگ شیعه در مورد معتبر بودن با نبودن همه روایات های این تفسیر اختلاف نظر دارند و به نظر می رسد جامع ترین نظر را علامه ریاحی داشته باشد. او معتقد است با توجه به این که به طور قطع نویسنده همه تفسیری که به دست ما رسیده، نمی تواند علی بن ابراهیم باشد، معلوم نیست که این توثیق هم نوشته او باشد و ممکن است نوسته علی بن حاتم باشد که با توجه به این که او از ضعفا نقل حدیث می کرده، توثیقش معتبر نیست و نیز ممکن است نوشته عباس بن محمد یا فرد دیگری باشد که توثیق آنها چه درباره افراد و چه در اعتبار احادیثشان معتبر نیست، لذا سایر بحث ها در این باره بی فایده است و نه می توان همه روات آن را ثقه دانست و نه همه روایات آن را معتبر، بلکه باید تک تک روایات آن را بررسی و اظهار نظر کرد.[۶]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ الذریعه، شیخ آقا بزرگ تهرانی، نشر اسماعیلیان و کتاب خانه اسلامیه، قم و تهران، ش ۱۳۱۶
  2. کتاب رجال، نجاشی، جامعه مدرسین قم، ش ۶۸۸
  3. [www.askquran.ir/.hthread45196tml "تفاسیر روایی شیعه به ترتیب قرن تالیف"] Check |url= scheme (help). 
  4. "بررسی سندی تفسیر علی بن ابراهیم". 
  5. "پژوهشي درباره تفسير علي بن ابراهيم قمي". 
  6. «تفسیر القمی – تقریرات درس علامه ریاحی». سایت رسمی گروه تحقیقاتی علوم و معارف اسلامی احتجاج. 

پیوند به بیرون[ویرایش]