خانه شیخ الاسلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
House of Sheikholeslam-Safavid Era-Residence of Muhammad Baqir Sabzevari in Esfahan

مختصات: ۳۲°۳۹′۵۳٫۰۲″ شمالی ۵۱°۴۰′۱۸٫۷۳″ شرقی / ۳۲٫۶۶۴۷۲۷۸°شمالی ۵۱٫۶۷۱۸۶۹۴°شرقی / 32.6647278; 51.6718694

خانه شیخ الاسلام
نام خانه شیخ الاسلام
کشور  ایران
استان اصفهان
شهرستان اصفهان
اطلاعات اثر
کاربری خانه
دیرینگی دوره صفوی
دورهٔ ساخت اثر دوره قاجار
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۹۹۷
تاریخ ثبت ملی ۲۹ شهریور ۱۳۵۳
Certificate of Iran's National Heritage Site for House of Sheikholeslam in 1974
House of Sheikholeslam in Esfahan-Perspective Drawing

خانه شیخ الاسلام مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار واقع در اصفهان است که محل سکونت علامه محقق سبزواری، شیخ الاسلام اصفهان بوده و در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۱]

تاریخچه و وجه تسمیه[ویرایش]

خانه یا دیوانخانه شیخ الاسلام در دوره صفوی [۲][۳] ساخته شده و در دوره قاجار تزیینات جدیدی به ان اضافه شده‌است .این خانه محل سکونت محمدباقر سبزواری [۴] بوده‌است. شاه سلیمان صفوی (و احتمالا شاه عباس دوم) [۵] [۶] توسط علامه محسن فیض کاشانی از ملا محمد باقر سبزواری خواست که در اصفهان سکونت کند و شیخ‌الاسلام این شهر باشد. در محله سینه پایینی در نزدیکی باغ همایون (باب همایون ) باغی سلطنتی بود که شاه ان را به محقق سبزواری واگذار کرده و خود دستور ساختن عمارتی عالی به سبک چهل ستون را داد. این ساختمان با متعلقا تش محل سکنای جناب محقق سبزواری و همسرشان سرو قد خانم (یکی از دختران اشراف دربار صفوی) قرار گرفت و دیوانخانه یعنی عمارت اصلی مرکز قضا و حکومت شرعی مملکت و بخصوص پای تخت گردید [۷] 6 نسل از نوادگان محقق سبزواری، منصب شیخ‌الاسلام اصفهان [۸] را داشته‌اند و آخرین آن‌ها حاج میرزا علی اکبر شیخ الاسلام بود که در دیوانخانه شیخ الا سلام زندگی می‌کرده اند

مشخصات بنا[ویرایش]

خانه شیخ الاسلام با مسا حتی در حدود 1650 متر مربع و زیر بنای 682 مترمربع[۹] از نوع خانه‌های دو ایوانی است. ضلع شمالی خانه به شکل نمونه وار خانه‌های معماری ایران در دوره صفوی است. در این نوع بناها یک اتاق شاه نشین در وسط ضلع که بهترین دید را به حیاط دارد قرار می‌گیرد که معمولاً هم به صورت پنج دری یا ارسی و گاه هفت دری (در اینجا ارسی) می‌باشد . راه ورودی این اتاق از دو راهروی کناری (اصطلاحا میان در) می‌باشد . هر یک از این راهروها علاوه بر این که راه ورودی به یک اتاق دیگر (سه دری) در دو طرف اتاق ارسی می‌باشد. در منتها الیه ضلع ساختمان نیز اتاق‌های کم اهمیت یا فضاهای خدماتی قرار می‌گیرد که این فضاها ورودی بیواسطه ای از خود حیا ط دارند. در منتها الیه شرقی این ضلع راه پلهٔ پشت بام و در منتها الیه غربی سرویس‌های بهداشتی قرار گرفته‌اند. سقف این ضلع بنا در گذشته فرو ریخته است و در حال حاظر سقف بنا از نوع مسطح (تیر و تخته) است که بر روی ان تزئینات گچ بری صورت گرفته‌است. ضلع جنوبی شامل یک ایوان بزرگ و بلند با کاربندی های نفیس تزئینی از دوره صفوی در ضلع اصلی و گچ بری و نقا شیهای زیبای دوره معماری قاجاری در ضلع‌های طرفین و سقف است. سقف ان از نوع مسطح بوده و بر دو ستون چوبی تکیه داده است. در سمت شرق ایوان یک اتاق گوشواره جالب با سقف گنبدی و تزئینات نقش برجسته گچی قرار دارد. این قسمت از بنا کاملا تخریب شده بوده‌است که در سال‌های اخیر بر اساس ضوابط میراث فرهنگی موردباز سازی و بهره‌برداری قرار گرفته‌است. در سمت غرب ایوان اتاق‌هایی قرار دارند که حد فا صل حیاط عمومی و خصوصی خانه است و در حال حاضر با تیغه کشی از عرصه عمومی بنا جدا شده‌اند و در مالکیت باز ماندگان شیخ الاسلام است. در قسمت خصوصی خانه دخل و تصرفات بسیاری صورت گرفته و به جز اتاق‌های سمت عرصه عمومی که همچنان قدمت و اصالت صفوی خود را دارند بقیه ساختمان دارای معماری دوره پهلوی دوم است. ورودی اصلی خانه در ضلع غربی حیاط و از داخل یک کوچه نیمه خصوصی است که طریق یک هشتی از کوچه اصلی جدا می‌شود. قسمت خصوصی خانه نیز در حال حاضر دو ورودی به همین کوچه دارد

ویژگی بنا[ویرایش]

وجود انواع تزئینات دوره قاجار در بنا از جمله کاربندی‌های تزئینی در ایوان جنوبی و اتاق‌های کناری، نقوش گچی در اتاق‌های گوشواره به‌طور مفصل و دیگر اتاق‌ها به فراخور اهمیت و همجنین نقاشی روی گچ و ایینه کاری در سقف مسطح ایوان جنوبی و انواع تزئینات گره‌چینی در درب و پنجره‌ها از خصوصیت بارز این بنا می‌باشد

نوع بهره برداری بنا[ویرایش]

Actors of Ta'zieh or Condolence Theater in Isfahan- Ernest Hoeltzer

فضای این خانه به گونه ای طراحی شده که هم منزل مسکونی و هم فضای مناسب برای انجام کارهای مدعی العموم و مراسم مذهبی بوده‌است [۱۰]

  • دیوان خانه (عدالتخانه)

در دوران قاجار نظام قضاوت و دادرسی «دیوان خانه هایی» بود که رۆسای آن توسط شاه منصوب می‌شدند، دیوان خانه در حقیقت مکانی برای رسیدگی به شکایات مردم بود. طرز کار دیوانخانه چنین بود که شکایات و دعوای حقوقی را به حکام شرع ارجاع می‌کردند و حاکم شرع یعنی روحانی و مجتهد دربارة شکایات حکم می‌داد. در دوره قاجار شیخ الاسلام به ریاست محاکم شرع گماشته می‌شد. در شهرهای بزرگ یک قاضی شرع هم بود که زیر نظر شیخ الاسلام انجام وظیفه می‌کرد[۱۱] در سال1268 ش (1306 ق) ناصرالدین‌شاه قاجار در هر یک از شهرهای ایران انجمنی زیر نظر حکومت بنام عدالتخانه تشکیل داد که شامل 3 عضو بود که کارهای مدعی العموم راانجام می‌دادند و به دعوا و شکایات مردم رسیدگی می‌کردند. در سال 1268 ش (1306 ق) حاج میرزا حسن شیخ الا سلام جزو اولین اعضای این عدالتخانه در اصفهان بود که پس از فوتش در سال 1270 ش برادرش حاج میرزا علی اکبر شیخ الاسلام جایگزین او شد [۱۲].

House of Sheikholelslam of Esfahan in 1956
  • مجالس عزاداری و تعزیه

سبک خاص معماری این خانه به گونه ای است که از ان به عنوان تکیه جهت برگزاری مراسم سوگواری محرم و تعزیه خوانی می‌توانست استفاده شود[۱۳] ايوان و دو گوشواره آن که مرتفع‌ترين بخش خانه مي‌باشد، وجود سقف شيب‌داري برفراز ايوان که اين ارتفاع را افزايش داده، سکوهای اطراف حیاط جهت تماشای افراد عامه، اتاق‌های گوشواره در قسمت تالار محل تماشای خواص، دو باغچه در حیاط جهت نگهداری اسب و احشام تعزیه خوانی طراحی شده بودند [۱۴] . این تغییرات باعث ایجاد نقشه ساختماني نامتعارفي است كه بانقشه ساير خانه‌هاي قديمي اصفهان تفاوت اساسي دارد [۱۰] در حیاط خانه از یک پوش (چادر) 1000 متری و چندین ستون بلند چوبی برای برپائی پوش و لامپ‌های بزرگ برای روشنائی مراسم استفاده می‌شده‌است. هر ساله نزدیک به 80 روز مجالس عزاداری و تعزیه در خانه شیخ الاسلام برگزار می‌شد که در ان عموم طبقات از عالم و تاجر و کاسب و زن و مرد و کلیه مقامات دولتی از کشوری و لشکری و ادارات مختلف شرکت می‌کردند [۱۵] ملا میرزا از اهالی خورزوق که یکی از تعزیه خوان‌های برجسته و مرشد تعزیه اصفهان بود از اواخر دوره قاحاریه که ظل السلطان حاکم اصفهان بود در خانه شیخ الاسلام تعزیه خوانی می‌کرد. 3 نسل از اوشامل نوه اش اسماعیل معینی که او نیزاز تعزیه خوان‌های برجسته اصفهان است برای نوه‌های شیخ الاسلام تا چند سال پیش در این خانه تعزیه خوانی می‌کردند . [۱۶] برپایی عزاداری امام حسین(ع) در این خانه تا زمان رضاشاه ادامه داشت و پس از منع عزاداری امام حسین در آن زمان، مردم به صورت مخفیانه در قسمت پشت ساختمان عزاداری می‌کردند [۱۴] تعزيه‌اي قوي، حرفه‌اي و پرجاذبه ای كه در اين خانه طراحي و اجرا مي‌شد طبق نظر برخی از کارشناسان، بسترهاي مناسب را براي تئاتر نوپاي ايران كه در دهه‌هاي بعد به‌تدريج جان مي‌گرفت، فراهم ساخت [۱۷] .

  • مسکونی

دیوانخانه شیخ الاسلام در حدود 300 سال محل سکونت 10 نسل از نوادگان محقق سبزواری بوده و آخرین ساکنین ان، نوادگان میرزا علی اکبر شیخ الاسلام بودند که تا اواخر ده 1330 ش در این خانه زندگی می‌کردند. قسمت جنوب غربی خانه ( معروف به خلوت) متعلق به ورثه میرزا عباس شیخ الاسلام[۱۸] (واعظ معروف اصفهانی) می‌باشد که هم‌اکنون، فرزندان او از این خانه به صورت موقت استفاده می‌کنند

دلایل ثبت اثرملی[ویرایش]

خانه شیخ الاسلام علاوه بر اهمیت فرهنگی مالکش، از نظر معماری واجد به خصوصیت ارزشمندی است. تحولات انجام گرفته در ساختمان از دوره صفوی و قاجار گرفته تا دوره پهلوی و بازسازی‌های اخیر، این بنا را شنا سه ای از سیر تحول معماری در این سرزمین تبدیل کرده‌است.این اثر در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۳ با شمارهٔ ثبت ۹۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بخش اصلی و اعظمی از خانه در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است و ادرس ان دراصفهان، چهارراه تختی، کوچه شیخ الاسلام می‌باشد

در سیاحتنامه[ویرایش]

Sheikh al-Islam’s Hall-House of Sheikholeslam of Esfahan-Ernest Hoeltzer-1878
  • ژان شاردن در تابستان‌ 1052 ش به‌ اصفهان‌ رفت و تا سال‌ 1056 ش در این‌ شهر اقامت‌ کرد و در سفر نامه خود[۴] دنباله مطالب مربوط به محله نیم آورد و ساختمان مسجد حکیم و ذکر کوچه کاله مینویسد:

در این ناحیه سه خانه است . خانه اول به نام محمد باقر خراسانی رئیس مدرسه ملا عبدالله و متوالی مدرسه ملا عبدلله که مهم‌ترین مدارس اصفهان است. این شیخ از علمای بزرگه زمان خود و شایسته لقب مجتهد بوده‌است.

  • ارنست هولتسر، مهندس آلماني، يكي از عكاسان پيشگام نيمه‏ي دوم قرن نوزدهم ميلادي است . او در سال 1241 به استخدام دولت انگلیس درآمد و مأمور شد به اصفهان برود و مدیریت تلگرافخانهٔ این شهر را برعهده بگیرد. پس از پایان مأموریتش، با دوربینی عکاسی به اصفهان بازگشت و بیش از هزار عکس بین سال‌های 1252 تا 1276 ش گرفت که اغلب عکس‌ها قبل از سال 1260 ش به نام "توصیف شهر اصفهان " گرفته شده‌است که شا مل عکسی بنام " تالار شیخ الاسلام " [۱۹] از خانه شیخ الاسلام می‌باشد .
  • سيد رضاخان يك افسر نظميه بود كه به اصفهان اعزام مي‌شود و نقشه ای را براي برقراري نظم شهر در سال 1302 ه ش تهيه مي‌كند. اين نقشه در زمان حساسي بين 2 جنگ جهاني بعد از انقلاب مشروطه و در آستانه انقراض قاجار تهيه شده‌است . نقشه به مقیاس 400/1 می‌باشد وبه‌طور مبسوط با تعیین محل کلیه محلات و معابر و اماکن متبرکه، حمام‌ها و باغات و غیره ترسیم شده‌است . در این نقشه خانه میرزا سلیمان – مسجد، حمام و خانه شیخ الاسلام نامگذاری و کاملا در ان مشخص شده‌است [۲۰]

خانه نساجي سنتي[ویرایش]

House of Sheikholeslam of Esfahan- Traditional Weaving House

سازمان ميراث فرهنگي درتاريخ 18 بهمن 1389 خانه نساجي سنتي در شهر اصفهان را در خانه شيخ الاسلام افتتاح کرد. واحدهای صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی در ان مستقر شدند و خانه به موزه ای از هنرهای سنتی از جمله ترمه بافی ،زری بافی ،گلابتون سازی، چادرشب‌بافی، شعر بافی، مخمل بافی، رنگرزی، عبا بافی، ریسنگی و حلاجی تبدیل شد و کارگاه‌های زری بافی، گلابتون دوزی و ترمه بافی به صورت فعال توسط استاد کاران و هنر مندان نساجی به حفظ هنرهای مذکور و به نمایش گذاشتن آن‌ها می پردازند. در کنار این کارگاه‌ها ماکت تعدادی از هنرمندان برجسته رشته‌های نساجی سنتی در رشته‌های شعر بافی، مخمل بافی، کار بافی، عبا بافی، رنگرزی سنتی ،حلاجی و نخ ریسی به صورت نمادین ساخته شده و در کنار دستگاه‌های مرتبط با فعالیت این هنرمندان قرار گرفته‌است [۲۱] .

مقاله و پایان‌نامه[ویرایش]

مقال‌ها و تحقیقاتی که در ارتباط با خانه شیخ الاسلام به چاپ و انجام رسیده‌است:

  • بررسی راهبردهای بهبود عملکرد خانه تاریخی شیخ الاسلام (خانه نساجی) اصفهان به عنوان یک مقصد برای رونق آخرین شانس گردشگری، مائده فیناستیان، دانشکده پژوهش‌های عالی هنر و کار افرینی،کارشناسی ارشد، 1397
  • بررسی تطبیقی و تحلیلی گچبری در خانه‌های قاجاری اصفهان، فصلنامه علمی پژوهشی هنرهای تجسمی ،زهرا فنائی، سید علی مجابی، دکتر حبیب الله ایت اللهی، 1390
  • گونه‌شناسی خانه دوره قاجار در اصفهان، نشریه هویت شهر، دکتر مریم قاسم سیچانی، دکتر غلامحسین معماریان ،1389

بمباران خانه شیخ الاسلام[ویرایش]

House of Sheikholeslam of Esfahan bombarded during the Iran-Iraq War in 1986

در سال 1365 در جريان جنگ ایران و عراق و حملات هوائی عراق، اين خانه بمباران شد و در نتيجه قسمت جنوب‌شرقي بنا (معروف به کاش خانه) كاملاً ويران و تزيينات کاشیکاری آن از ميان رفت. از همان زمان اقدامات مرمتي به‌خصوص در قسمت تزيينات و ساخت درهاي مشبك توسط استادكاران متخصص و زيرنظر سازمان ميراث‌فرهنگي آغاز شد[۲۲] . كارشناسان سازمان ميراث‌فرهنگي همچنین گام‌هاي مؤثري در جهت استحكام‌بخشي بنا برداشته‌اند ولی بازسازي و مرمت اين خانه به‌طور كامل به‌اتمام نرسيد. به گفته كارشناسان عدم مرمت بخش از تزيينات خانه كه در قسمت‌هاي جنوب‌شرقي در اثر بمباران كاملاً تخريب و از ميان رفته است،‌نشان دادن آثار زمان جنگ به علاقه‌مندان مي‌باشد و به‌معناي عدم‌توجه مسئولان در حفظ اين بناي باقيمانده از دوران گذشته نيست [۱۴]

بازدید نخست وزیر مالزی[ویرایش]

نخست وزير مالزي و همراهانش كه در تاریخ 2 دی 1387 به اصفهان سفر كرده واز كارگاه آموزش صنايع دستي خانه تاريخي «شيخ الاسلام» ديدن كردند. نخست وزير مالزي و همراهانش از نزديك با 10 رشته صنايع دستي از جمله قفل‌سازي، طلاكوبي، قلمزني، مليله‌كاري نقره، مينياتور، ميناكاري، نقاشي روي سفال و سراميك، معرق كاري، لايه چيني و پاييه ماشه آشنا شدند. ایشان وهمراهانشان از هنر هنرمندان اصفهاني به نيكي ياد كردند و اصفهان را به عنوان يكي از قطب‌هاي مهم صنايع دستي در دنيا دانستند [۲۳]

House of Sheikholeslam of Esfahan- Decorations
خانه شیخ الاسلام واقع در اصفهان

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۵-۱۹.
  2. حدادیان ، روح ا الله. پرونده ثبتی خانه شیخ الاسلام (1387)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان، ص 5 -6
  3. شاهکار ، غلامحسین –پیشنهاد ثبت اثار باستانی (1351)—اداره کل حفاظت ار اثار باستانی- وزارت فرهنگ و هنر
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ عریضی ، سید حسین. ترجمه- سفر نامه شاردن-چاپ اول، ص90
  5. مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص 109
  6. گنجینه اثار تاریخی اصفهان. اثار عهد شاه عباس دوم
  7. مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص195-197
  8. مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص125-158
  9. مجموعه مقالات معماری و شهر سازی، گردهمائی بین المللی مکتب اصفهان (1385) نگار شریعت مداری، ص465-476
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ مجموعه مقالات معماری و شهر سازی، گردهمائی بین المللی مکتب اصفهان (1385) نگار شریعت مداری، ص 466
  11. رشیدی مهرآبادی ، طاهره (22/12/1391) ، ساختار قضایی در دوره قاجار، مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
  12. مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص143-144
  13. حاجی قاسمی، کامبیز ،گنجنامه: فرهنگ اثار معماری اسلامی ایران ، ص96
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ مصا حبه با مهدی منانی مسوول مرکز و یکی از هنرمندان رشته طراحی سنتی (12 بهمن 1388) ایرنا اصفهان، خانه شیخ الاسلام نمادی از هنر و معماری اسلامی در اصفهان
  15. مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص196
  16. باطنی، الهام (19/8/1393) روزنامه همشهری استانی، اجرای تعزیه در محیطهای مدرن
  17. محمود رضا شایسته و منصور قاسمی، اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی ، ص301
  18. حدادیان ، رو الله. پرونده ثبتی خانه شیخ الاسلام (1387)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان، ص 5
  19. هولتسر، ارنست (1382) هزار جلوه زنگی، تصویرهای ارنست هولتسر ازعهد ناصری ، مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی
  20. باطنی، الهام (08/06/1393) روزنامه همشهری استانی
  21. خبرگذاری جمهوری اسلامی (18 بهمن 1389) ، خانه نساجی اصفهان افتتاح شد
  22. گزارش مرمت بنای خانه شیخ الاسلام (1377) اداره کل حفاظت و احیا ابنیه تاریخی ، سازمان میراث فرهنگی کشور ، اصفهان
  23. خبرگذاری فارس (3 دی 1387) ، بازديد نخست وزير مالزي از صنايع دستي اصفهان

منابع[ویرایش]

  • حدادیان، روح ا لله . پرونده ثبتی خانه شیخ الاسلام (1387)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان
  • گواهی ثبت اثارملی (29/6/1353)—اداره کل حفاظت ار اثار باستانی- وزارت فرهنگ و هنر
  • مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان
  • مجموعه مقالات معماری و شهر سازی، گردهمائی بین‌المللی مکتب اصفهان (1385) نگار شریعت مداری، ص465-476
  • گنجنامه خانه‌های اصفهان، (1377)،جلدچهارم،مرکزاسنادوتحقیقات دانشکده معماری وشهرسازی،چاپ محمد
  • کاظم ملازاده ومریم محمدی،(1386) خانه‌های تاریخی (دایره المعارف بناهای تاریخی ایران دردوره اسلامی)،جلدهفتم، چاپ میلاد نو
  • مرکز اسناد ومدارک سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگزی استان اصفهان

پیوند به بیرون[ویرایش]

House of Sheikholelslam of Esfahan in 1956
House of Sheikholeslam of Esfahan- Traditional Weaving House
House of Sheikholeslam of Esfahan- Decorations