مردم کرد

«کرد» و «اکراد» به اینجا تغییرمسیر دارند. برای دیگر کاربردهای کرد، کرد (ابهام‌زدایی) را ببینید. برای روستایی با نام اکراد، اکراد (شیراز) را ببینید.

مردم کُرد

کردی: کورد‎
کل جمعیت
۳۰–۴۰ میلیون (کتاب حقایق جهانی، برآورد ۲۰۱۵) ۳۶٫۴–۴۵٫۶ میلیون (مؤسسه کردی پاریس، برآورد ۲۰۱۷)
مناطق با جمعیت چشمگیر
ترکیه	۱۴٫۳–۲۰ میلیون (برآورد)
ایران	۸٫۲–۱۲ میلیون (برآورد)
عراق	۵٫۶–۸٫۵ میلیون (برآورد)
سوریه	۲–۳٫۶ میلیون (برآورد)
آلمان	۱٫۲–۱٫۵ میلیون
جمهوری آذربایجان	۱۵۰٬۰۰۰–۱۸۰٬۰۰۰
فرانسه	۱۵۰٬۰۰۰
سوئد	۱۰۰٬۰۰۰+
هلند	۱۰۰٬۰۰۰
روسیه	۶۳٬۸۱۸
بلژیک	۵۰٬۰۰۰
بریتانیا	۴۹٬۸۴۱
قزاقستان	۴۷٬۹۳۸
ارمنستان	۳۷٬۴۷۰
سوئیس	۳۵٬۰۰۰
دانمارک	۳۰٬۰۰۰
اردن	۳۰٬۰۰۰
اتریش	۲۳٬۰۰۰
یونان	۲۲٬۰۰۰
ایالات متحده آمریکا	۲۰٬۵۹۱–۴۰٬۰۰۰
کانادا	۱۶٬۳۱۵
فنلاند	۱۵٬۸۵۰
گرجستان	۱۳٬۸۶۱
قرقیزستان	۱۳٬۲۰۰
استرالیا	۱۰٬۱۷۱
زبان‌ها
اکثریت: زبان کردی (کرمانجی سورانی کردی جنوبی لکی) اقلیت: زازاکی گورانی دیگر زبان‌ها
دین
عمدتاً اسلام (اکثریت سنی، اقلیت بزرگی شیعه و علوی) اقلیت چشمگیری: ایزدی و یارسان دیگران (شامل مزدیسنا و مسیحیت)
قومیت‌های وابسته
دیگر مردمان ایرانی‌تبار

مردم کُرد، مردم ایرانی تبار و بومی کردستان هستند، منطقه‌ای جغرافیایی که جنوب شرقی ترکیه، غرب و شمال غربی ایران، شمال عراق و شمال و شمال شرقی سوریه را در بر می‌گیرد. همچنین کُردها در بخش‌های دیگری از آسیا (به ویژه در قفقاز، اسرائیل، قزاقستان و ترکمنستان) زندگی می‌کنند. کُردها به زبان‌های کردی و زبان‌های زازا-گورانی که شاخه‌ای از زبان‌های ایرانی غربی هستند، تکلم می‌کنند. جمعیت زیادی از کُردها به علت جنگ‌های داخلی و خارجی به اروپا مهاجرت کردند که در کشورهای آلمان، فرانسه، سوئد و انگلستان پرتعدادتر هستند. کُردها از اقوام آریایی تبار و از ساکنان کهن فلات ایران هستند.

تمامی مناطق کُردنشین به غیر از مناطقی واقع در سوریه امروزی، تا دوران صفویان جزئی از ایران بودند که بخش‌های بزرگی از این مناطق در هنگام جنگ چالدران در سال‌های ۱۵۱۲–۱۵۲۰ میلادی، به دولت عثمانی واگذار شد. به‌دنبال شکست امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول و تجزیه آن در اوایل سده بیستم، این مناطق در سه کشور ترکیه، عراق و سوریه قرار گرفتند.

جمعیت

مقالهٔ اصلی: جمعیت کردها

تعداد کُردهای ساکن در جنوب‌غرب آسیا بین ۳۰ تا ۴۵ میلیون نفر برآورد می‌شود و ۱ تا ۲ میلیون نفر دیگر نیز در دیاسپورا زندگی می‌کنند، و همچنین کُردها حدود ۱۸٪ تا ۲۵٪ در ترکیه ۱۵٪ تا ۲۰٪ در عراق ۱۰٪ در ایران و ۹٪ جمعیت را در سوریه تشکیل می‌دهند. کُردها در هر چهار کشور یادشده اکثریت منطقه‌ای را تشکیل می‌دهند؛ یعنی در کردستان ایران، کردستان عراق، کردستان ترکیه و کردستان سوریه. کُردها پس از عرب‌ها، فارسی‌زبانان و ترک‌ها، چهارمین گروه قومی بزرگ در غرب آسیا به‌شمار می‌آیند.

جمعیت کل کُردها در سال ۱۹۹۱ حدود ۲۲٫۵ میلیون نفر برآورد شد که ۴۸٪ از آنان در ترکیه، ۲۴٪ در ایران، ۱۸٪ در عراق و ۴٪ درصد در سوریه زندگی می‌کردند. مهاجرت‌های اخیر موجب شکل‌گیری جمعیتی نزدیک به یک‌ونیم میلیون نفر در کشورهای غربی شده است که حدود نیمی از آنان در آلمان ساکن هستند.

یکی از موارد خاص، کُردهای ساکن قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی هستند. بیشتر آن‌ها در دوران امپراتوری روسیه به این مناطق کوچانده شدند و طی بیش‌از یک قرن، مسیر تحول جداگانه‌ای را طی کرده و هویت قومی متمایزی برای خود ایجاد کرده‌اند؛ جمعیت این گروه در سال ۱۹۹۰ نزدیک به ۴۰۰ هزار نفر برآورد شده‌است.

دین

دین اکثریت مردم کُرد اسلام است. بیشتر کُردها مسلمان سنی و پیرو فقه شافعی هستند. اکثریت کُردهای استان آذربایجان غربی مسلمان و سنی شافعی هستند. در استان کردستان نیز اکثریت سنی هستند، اما در شرق استان در شهرستان‌های بیجار و قروه کُردهای شیعه و اقلیتی از کُردهای یارسان نیز زندگی می‌کنند. در استان کرمانشاه بخشی سنی و بخشی پیرو آئین یارسان (اهل حق) و بخشی هم شیعه هستند؛ و در ایلام تقریباً همهٔ مردم شیعه هستند. اکثریت کُردهای کرمانج شمال شرق ایران (خراسان) هم شیعه هستند و کُردهای ساکن در استان‌های مازندران و قزوین برخی شیعه و برخی یارسان هستند. در کُردستان عراق اکثریت با مسلمانان اهل سنت است ولی اقلیتی از دیگر ادیان و مذاهب مانند شیعیان که اکثرا در شهر خانقین ساکن‌اند، برخی‌هم نیز ایزدی و یارسان (کاکه‌ای) هستند. در کردستان ترکیه اقلیتی از کُردهای علوی مذهب در استان‌های تونجلی و حکاری زندگی می‌کنند. گفتنی است دو طریقت قادریه و نقشبندیه مریدان زیادی در کردستان دارند و هنوز هم در خانقاه‌ها مشغول به ذکر هستند. سایر کردها نیز از بجوران‌ها ،زرتشتی، مسیحی یا یهودی هستند که بیشتر در کشورهای اروپایی سکوت دارند.

اسلام

اکثر کُردها مسلمانان سنی هستند و به مذهب شافعی پایبندند، همچنین جمعیت قابل توجهی‌هم از آنان پیرو مذهب حنفی هستند، و همچنین گروهی از کُردها علوی هستند. علاوه بر این، بسیاری از کُردهای شافعی به یکی از دو طریقت صوفیه نقشبندیه یا قادریه پایبندند.

علاوه بر اسلام سنی، علوی‌گری و اسلام شیعه نیز میلیون‌ها پیرو کُردی دارند.

ایزدی

جشن‌های سال نو ایزدیان در لالش، ۱۸ آوریل ۲۰۱۷

ایزیدی‌گری یک دین یکتاپرست است که ریشه‌های آن به شاخه‌ای غربی از یک دین پیشا زرتشتی ایرانی‌تبار بازمی‌گردد. این دین بر باور به یک خدای یکتا استوار است که جهان را آفریده و آن ‌را به هفت موجود مقدس سپرده‌است. رهبر این هفت‌گانه، ملک طاووس است که با طاووس نمادین می‌شود. پیروان آن از ۷۰۰٬۰۰۰ تا ۱ میلیون نفر در سراسر جهان برآورد می‌شود، و بومی کردستان عراق، کردستان سوریه و کردستان ترکیه هستند، و برخی جوامع قابل توجه و نسبتاً جدید در روسیه، گرجستان و ارمنستان نیز وجود دارند که توسط پناهندگانی که از آزار و اذیت مسلمانان در امپراتوری عثمانی گریخته‌اند، شکل گرفته‌اند. ایزیدی‌گری با علوی‌گری و یارسانی‌گری شباهت‌های زیادی دارد که به دوران پیش‌از اسلام بازمی‌گردد.

یارسان

یارسانی‌گری (که به نام‌های اهلِ حق و کاکه‌ای هم شناخته می‌شود) نیز یکی از ادیانی است که با کُردستان مرتبط است.

بیشتر متون مقدس یارسانی به زبان گورانی هستند و تمام مکان‌های مقدس یارسانی در کُردستان قرار دارند، بیش از ۳۰۰٬۰۰۰ یارسانی در کردستان عراق و بیش از ۲ میلیون یارسانی در کردستان ایران زندگی می‌کنند. با این حال، یارسانی‌ها در هر دو کشور از حقوق سیاسی محروم هستند.

زرتشت

دین ایرانی زرتشتی‌گری تأثیر بزرگی بر فرهنگ ایرانی، که کُردها نیز بخشی از آن هستند، گذاشته و از زمان پایان این دین در قرون وسطی همچنان تأثیراتی باقی مانده‌است. فیلسوف ایرانی شهاب‌الدین یحیی سهروردی نیز به شدت از آموزه‌های زرتشتی بهره برده است. طبق آموزه‌های پیامبر زرتشت، خدای این دین اهورا مزدا است. ویژگی‌های اصلی آن، مانند موعودگرایی، قاعده طلایی، بهشت و جهنم، و اختیار آزاد، بر سایر نظام‌های دینی، از جمله یهودیت معبد دوم، گنوسیسم، مسیحیت و اسلام تأثیر گذاشته است.

در سال ۲۰۱۶، اولین آتشکده رسمی زرتشتی در کردستان عراق، شهر سلیمانیه افتتاح شد. شرکت‌کنندگان این مناسبت را با روشن کردن آتش آیینی و نواختن دف جشن گرفتند. آوات طیّب، رئیس پیروان زرتشتی‌گری در منطقه کُردستان، ادعا کرد که بسیاری از مردم از دین‌های دیگر به زرتشتی‌گری بازمی‌گردند، اما برخی آن‌را از ترس واکنش‌های تند اسلام‌گرایان مخفی نگه می‌دارند.

مسیحیت

اگرچه در تاریخ گزارش‌های متعددی از کُردهای مسیحی وجود دارد، اما اغلب این موارد به صورت فردی بوده و نه به شکل جوامع. با این حال، در قرن‌های ۱۹ و ۲۰، سفرنامه‌های مختلف از قبایل کُرد مسلمان که جمعیت قابل توجهی مسیحی در میان آن‌ها زندگی می‌کردند، خبر می‌دهند. گفته می‌شود تعداد قابل توجهی از این افراد در اصل ارمنی یا آشوری بوده‌اند، و ثبت شده‌است که تعداد کمی از سنت‌های مسیحی حفظ شده‌اند. چندین دعا و نیایش مسیحی به زبان کُردی از قرون گذشته پیدا شده‌است. در سال‌های اخیر، برخی از کُردها با پیشینه مسلمان به مسیحیت گرویده‌اند.

بخش‌هایی از کتاب مقدس برای نخستین بار در سال ۱۸۵۶ به زبان کُردی کرمانجی در دسترس قرار گرفت. از مسیحیان برجسته تاریخی کُرد می‌توان به برادران زاکار و ایوانه مخارگردزلی اشاره کرد.

پیشینهٔ واژه کُرد

مقالهٔ اصلی: خاستگاه و ریشه اقوام کرد

به گفته گودفری رولز شرق‌شناس انگلیسی، اصطلاح کُرد مربوط به کاردا سومری است که در لوح‌های سفالی سومری هزاره سوم قبل از میلاد یافت شد. وی در مقاله‌ای که در سال ۱۹۲۳ منتشر شد نوشت که اصطلاح کُرد در ملل مختلف به‌طور متفاوتی مورد استفاده قرار نگرفته‌است و با بررسی تغییرات فلسفی کاردا در زبان‌های مختلف مانند کوردونی، گردینی، کردیویی، کاردوچی، کاردوینی، قردو، کاردایی، قارداوی، او دریافت که شباهت‌ها بدون شک به تبار مشترک اشاره دارد.

با این حال دیدگاه‌های مخالفی وجود دارد که نام کُردها را از قردو و کوردوئن نمی‌گیرند؛ بلکه به جای آن از کیرتی (کیرتایی) مشتق شده‌اند.

در مورد اسم پارسی میانه kwrt- که از یک نام خانوادگی باستانی سرچشمه گرفته‌است، استدلال شده است که در نهایت ممکن است یک نام کاردا (Kar-da) در عصر داوود را منعکس کند. این نام در دوران باستان کلاسیک به عنوان نام اصلی کوردوئن (Corduene) و ساکنان آن بود، که توسط گزنفون به عنوان قبیله کاردوچوها (Carduchoi) که مخالف عقب‌نشینی قبیله بودند ذکر شد. این دیدگاه توسط برخی از منابع آکادمیک اخیر که کوردین را به عنوان منطقه کُردستان اولیه در نظر گرفته‌اند، پشتیبانی می‌شود. با این حال، برخی از محققان مدرن این ارتباطات را رد می‌کنند. متناوباً، kwrt- ممکن است مشتق از نام قبیله Cyrtii باشد. شرف‌خان بدلیسی در قرن شانزدهم بیان می‌کند که چهار بخش «کُردها» وجود دارد: کورمانج، لر، کلهر و گوران، که هر یک از آنها با گویش یا تنوع زبانی متفاوت صحبت می‌کنند. پل (۲۰۰۸) خاطرنشان می‌کند که استفاده از اصطلاح کُرد در قرن ۱۶ بدلیسی، صرف نظر از گروه‌بندی زبانی، ممکن است باز هم هویت قومی «کُردی» ایرانیان شمال غربی اولیه را که کرمانج، کلهر و گوران را متحد می‌کند منعکس کند.

گزنفون، فیلسوف و مورخ یونانی قرن چهارم قبل از میلاد، حدود ۲۴۰۰ سال پیش، تمام منطقهٔ غرب را کُردو نامیده‌است.

استرابون به قوم کرتی در سرزمین ماد اشاره می‌کند، وی از اقوام کادوسی، آماردی، تپوری و کرتی به عنوان اقوام کوهستان‌نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:

تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوه‌نشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگر است.

احمد کسروی در کتاب کاروند از قول استرابون می‌نویسد:

استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته است، اقوام کوه‌نشین سرزمین ماد را بدینسان نام می‌برد: کُردتیان، آماردان، تپوران، کادوسیان.

شرف‌خان بدلیسی مورخ قرن دهم در کتاب شرفنامه (یا تاریخ مفصل کُردستان) در مورد لفظ کُرد می‌گوید:

«لفظ کُرد تعبیر از شجاعت است، چرا که اکثر شجاعان روزگار و پهلوانان نامدار از این طایفه برخاسته‌اند؛ مانند رستم زال که در ایام حکومت پادشاهی کی‌قباد می‌زیسته و از طایفهٔ اکراد بوده و چون تولد او در سیستان بوده، به رستم زابلی اشتهار یافته است»...

و سپس در مورد معنای واژهٔ کُرد نتیجه‌گیری می‌کند:

واژه کُرد به معنی مرد جنگی دلیر؛ مرد شمشیرزن و مرد دلاور است.

کُردها و هوری‌ها

منابع سریانی اولیه از اصطلاحات هوردانای (Hurdanaye)، کوردانای (Kurdanaye) و کوردایه (Kurdaye) برای اشاره به کُردها استفاده می‌کنند. به گفته میکائیل سوری، هوردانای از اعراب جدا شد و به امپراتور بیزانس تئوفیلوس پناه بردند. او همچنین از سپاهیان پارسی یاد می‌کند که در سال ۸۴۱ با موسی رئیس هوردانای در منطقه قَردو(Qardu) جنگیدند. به گفته بارهبریوس، پادشاهی به نام کُردانای(Kurdanaye) ظاهر شد و آنها در سال ۸۲۹ علیه اعراب قیام کردند. در قرن ۲۲ پیش از میلاد، شیروان و به‌طور کلی نیمهٔ شمالی استان ایلام، به نام هورتی(Hurti) شناخته شده است. بر پایه نظریه‌ای از مهرداد ایزدی هوری‌ها اجداد باستانی کُردها بودند که به اسامی خوریت (Khurrites) و هوریت (hurrites) در منابع تاریخی ذکر شده‌اند. هوری‌ها در مدتی طولانی در مناطق کوهستانی زاگرس، توروس و پنتوس گسترش یافتند و در دشت‌های مجاور بین‌النهرین و فلات ایران نفوذ کردند. با این حال، آنها هرگز خیلی از کوه‌ها دور نشدند. چهار مرکز تجاری افسانه‌ای، آرافا، ملیدی، آراتا و واشوکانی در تجارت بین منطقه‌ای خود با اقتصادهای خارج از کوهستان محصولات خود را با نام هوری ارائه کردند. با قطعیت، آراپ‌ها در کرکوک امروزی، ملیدی با ملطیه، در حالی که آراتا و واشوکان به ترتیب با مکان‌های باستانی غنی گودین‌تپه (نزدیک کنگاور در جنوب شرقی کُردستان ایران) و تل الفخیریه (غرب قامشلی، مرکز کُردستان سوریه) شناسایی می‌شوند. در اواسط هزاره دوم پیش از میلاد، به نظر می‌رسد که فرهنگ و مردم کُردستان تحت یک هویت هوری متحد شده‌است. ایزدی نزدیک به سه چهارم نام‌های طوایف کُردی و تقریباً نیمی از نام‌های توپوگرافی و شهری را نیز دارای منشأ هوری می‌داند. بسیاری از نقوش خالکوبی که توسط کُردها بر روی بدن خود طرح می‌گردد به عنوان کپی از روی مجسمه‌های هوری دیده می‌شود. برخی از نقوش هوری به‌طور برجسته بر روی دیوار زیارتگاه لالش حکاکی شده‌است. پژوهش در داده‌های ژنتیک از میان ۷۷۴۶ کروموزوم مربوط به سه جمعیت کُرد در گرجستان، ایران و عراق نشان داد کُردها به یک بستر ژنتیکی باستانی تعلق دارند. بر اساس شواهد دیگر از جمله اپیدمیولوژی و فارماکوژنومیک و همچنین انسان‌شناسی گفته می‌شود که یکی از کهن‌ترین گروه‌های اجدادی کُردها، هوری‌ها بوده‌اند. با این حال هیچ نتیجه قطعی برای استنباط اینکه بیشتر مردم کُرد یا از خاورمیانه یا از آسیای مرکزی سرچشمه گرفته‌اند وجود ندارد. لورنس وادل پادشاهی میتانی را ماد‌های نخستین توصیف کرده‌است.میتانی‌ها مردمانی با زبان هوری، زبانی غیر سامی و هندواروپایی بودند. نخستین پادشاه میتانی به نام کِرتا یک پادشاه افسانه‌ای هوری است. به‌طور سنتی تصور می‌شود که او سلسله میتانی را پایه‌گذاری کرده‌است. کشف مهری مربوط به ۱۵۴۰ پیش از میلاد که روی آن نوشته شده‌بود «شوتارن، پسر کرتا، پادشاه میتانی.» ظهور میتانی تحت فرمان کرتا را نشان می‌دهد.

پیش‌از مهاجرت آریایی‌ها

ریشه واژهٔ کُرد به درستی مشخص نیست، ولی دانشگاه کمبریج نخستین اشاره به نام کُرد را لوح سومری هزاره سوم پیش‌از میلاد می‌داند. در اسناد کهن تمدن ماری مربوط به چهار هزار سال پیش بارها به دولت شهری در شمال موصل به اسم کُردها اشاره شده‌است که پادشاه آن‌را شَرکُردا می‌نامیدند که در زبان هوری شَر به معنای سرکرده و رهبر است. رینولدز بر این باور است نام کُرد از واژه کُردو که برای نخستین‌بار در یک سنگ‌نبشته سومری مربوط به هزارهٔ سوم پیش از میلاد با عنوان «زمین کار-دا» آمده‌است در ارتباط است. کُردو از نظر ریشه‌شناسی مربوط به اصطلاح آشوری، اورارتو که همان آرارات می‌باشد، است. به باور آستریان، منطقی‌ترین توضیح این است که این واژه با کیرتی‌ها (یک قبیله باستانی) در ارتباط باشد. امان‌الله قرشی قدیمی‌ترین سند را در رابطه با واژه کُرد، واژه «بیت قردو» می‌داند که در عهد پادشاهی گیمیل‌سین از سلسله سوم سلاطین اور در قرن ۲۲ پیش از میلاد به کُردستانات فعلیِ عراق، ایران و ترکیه اطلاق می‌شده و حکومت آن در آن‌زمان به امیری به نام وردننر (Vard-nannar) سپرده شده‌است. وی این واژه‌را واژه آرامی دانسته‌است. در همان زمان به منطقه موسوم به جزیره ابن‌عمر در آرامی گُزرتای قردو گفته می‌شده‌است. از نظر قرشی کُرد یک واژه گیتایی است (واژه‌ای که در یک زبان منسوخ معنا داشته و اکنون معنای خود را از دست داده‌است) و معتقد است که این واژه سومری یا آشوری نیست و با واژه بابلیای که بدان شبیه است و معنای پهلوان دارد تنها در لفظ شبیه‌است، چرا که بسیار قدیم‌تر از به قدرت رسیدن بابلی‌هاست و دیگر اینکه کُرد (قردو) در ابتدا نام مکان بوده و پهلوان نمی‌تواند نام مکان باشد.

همان ناحیه بیت قردو در جغرافیای آشور، بعدها توسط یونانیان کردوئن، کردوئنه یا کردوئنا نامیده‌شد و این عقیده نیز وجود دارد که نام کُرد برگرفته از سرزمین باستانی کردوئنا باشد که در جنوب دریاچهٔ وان، جایی میان موش و دیاربکر امروزی بوده‌است.

امان‌الله قرشی نام کردوئن را نیز واژه‌ای گیتایی و هندواروپایی غربی می‌داند که در دوران هیتی‌ها به ناحیه مزبور داده شده است. نام این محل در اسناد ارمنی به صورت کُردُخوی آمده که بخش آخر آن علامت جمع زبان ارمنی است. برخی نیز اعتقاد دارند ریشه این نام از قوم باستان گوتی گرفته شده‌است.

پس‌از مهاجرت آریایی‌ها

واژهٔ کُرد به صورت «کورت» در متون پارسی میانه دیده می‌شود و از پارسی میانه به زبان عربی به صورت «کُرد» انتقال یافته‌است. به باور امان‌الله قرشی واژه کُردو که پیشتر نام مکان بود در دوران مادها به ساکنان محل گفته‌شد و ساکنان سرزمین کُردوئن را کُردو یا کاردو نامیدند. گزنفون در بازگشت ده هزار نفر این مردم را کُردوک (کاردوخ) خوانده است. به باور او در دوران اشکانی علاوه بر کردوئن (جنوب شرقی ارمنستان قدیم و همسایه جنوبی آذربایجان) که از قدیم کُردنشین بوده‌است، منطقه موسوم به ادیابن (هدیپ) در قلب آشور باستان به مرکزیت اربیل در کنار رود زاب نیز کُردنشین بوده‌است.

در سال ۱۹۶۱، یکی از شاگردان معروف مینورسکی بنام دی.ان. مک کنزی که جزو سرشناس‌ترین متخصصین زبان فارسی میانه (پهلوی) و زبان کُردی شمرده می‌شود، مقاله‌ای با عنوان «ریشه‌های زبان کُردی» نوشت. او با رد این دیدگاه، آن را سیاسی و تحریف تاریخ دانسته و نوشت: «موضع کُردهای معاصر به تاریخ از یک انگیزه بسیار ساده سرچشمه می‌گیرد و آن هم نیاز به اجداد قهرمان است و از آنجا که دوره امپراتوری مادها هنوز به اصطلاح صاحبی ندارد، کُردهای معاصر پنهان نمی‌کنند که می‌خواهند مادهای باستان را در این نقش ببینند» او در ادامه می‌نویسد: «امروزه با رشد ناسیونالیسم کُردی این نام (یعنی «کُرد») چنان بکار برده می‌شود که گویا شامل همه ملل و قوم‌های ساکن بین ترک‌ها و عرب‌ها در غرب و ایرانیان خود ایران در شرق می‌شود. این تعبیر در میان مردم ایرانی (به غیر از کُردها) شامل لرها و قبایل گورانی هم گردانیده می‌شود» پیش از او مینورسکی نیز تبارشناسی کُردها به عنوان تیپی جداگانه در خاورمیانه را ناممکن دانسته و آن‌ها تلفیقی از تیپ عربی، نسطوری، بابلی می‌دانست.

علی جوادی تاریخ‌دان و متخصص اقوام باستانی نیز این ادعا را علاوه بر منظر نژادی، از دید زبانی نیز بررسی کرده و آن را سیاسی دانسته و معتقد است که مادها که در اواخر هزاره دوم و نخست‌های هزاره یکم به فلات ایران کنونی و از جمله آتروپاتن بعدی آمدند، از نظر قومی با ده‌ها قبیله بومی این مناطق درآمیختند و زبانشان در مناطق مادنشین مجموعاً مادی (یعنی گونه غربی و شمال غربی زبان‌های ایرانی) شد. به همین جهت گونه‌های زبان مادی در دوره پس از هخامنشیان تبدیل به گونه‌های مختلف فارسی میانه در آتروپاتن می‌شود و امروزه زبان‌های گیلکی، تاتی (از جمله تاتی جنوبی، آذری باستان)، تالشی، کُردی، زازاکی و گورانی مشتقات معاصر آن زبان مادی باستان هستند که با دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی و به‌ویژه فارسی آمیزش یافته‌اند. بر همین اساس از دید او: «برخلاف برخی ادعاها، کُردی به تنهایی باقیمانده زبان باستان مادی نیست. تصور چنین چیزی دور از جدیت علمی است.» او ادامه می‌دهد: «بی شک بخشی از «ترکیب تباری» و ژنتیک اکثر کُردها به دوران ماد بر می‌گردد، لیکن تنها ریشه کُردهای معاصر نیست که قسماً به مادها می‌رسد. آن‌ها به همان درجه نوادگان مادهای گذشته و آمیزه با اقوام و تبارهای دیگر فلات ایران و شرق آناتولی-شمال عراق هستند که آذربایجانیان و مردم همدان، گیلان، استان مرکزی، اصفهان و حتی فارس و عیلام حاملین این ترکیب قومی و تباری بشمار می‌روند.» به عبارت دیگر تمامی مردمان ساکن نواحی ماد کوچک و بزرگ که بخش بزرگی از ایران را در بر می‌گیرد، حتی آذربایجانی‌ها نیز، هرچند به زبان‌هایی متفاوت سخن می‌گویند، چنان‌که دیاکونوف اشاره می‌کند باقی ماندگان مادهای باستان هستند و کُردها هیچ جایگاه متفاوتی برای مدعی میراث‌بری آن‌ها ندارند.

تغییر معنایی واژه کُرد در دوره پس‌از ورود اعراب به ایران

واژهٔ کُرد در دوره پس از ورود اعراب به ایران و در متون عربی به معنای مردمان کوچ‌نشین و عشایر و رمه‌گردان انتقال یافت و از بار معنایی قدیمی و باستانی خود خارج گردید. پس از حمله اعراب به ایران، ایرانیان دست به شورش‌های متعدد و مقاومت زدند، از جمله بابک خرمدین. مثلاً محمد بن جریر طبری می‌نویسد:

در همین روز خبر رسید که «موصل» بشوریده و کُردان در آن‌جا پراکنده‌اند. مُسَیب بن زُهیر، حاکم کوفه، که دوست برمکیان بود، به منصور خلیفه عباسی پیشنهاد کرد که کار خواباندن شورش کُردان را به خالد برمکی واگذارد که، او برای خواباندن آن شورش تواناست. منصور این پیشنهاد را پذیرفت و خالد را به حکومت موصل برگماشت

بسیاری بر این باورند که کردوئنه همان مکانی است که امروزه کردستان نامیده می‌شود. و دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده‌است.

برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کُردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند کاردوخی معادل لغوی باستانی کردستان است. برخی منابع آکادمیک تازه معتقدند باید پروتو-کُرد دانسته شود. نمونه‌های زیادی از این‌گونه نام‌ها وجود دارد که به دلیل سختی بیان حرف «خ» در لاتین است. با این‌حال باور بر این است که مردم کردوئنا به زبانی ایرانی سخن می‌گفته‌اند. بعد از تمدن کردوئنه یا کردوئنا که در اطراف دریاچه وان و دریاچه ارومیه بود، اولین مکانی که کُرد خطاب شد جاییست که تقریباً مطابق با استان ایلام کنونی تا حدود خانقین کنونی در کُردستان عراق بود.شرف‌الدین بدلیسی حدود کُردستان را در کتاب شرفنامه خود ذکر می‌کند و در شرفنامه سرزمین کردستان و حکام کُرد را برمی‌شمارد. لسترنج می‌گوید آنچه دربارهٔ اصل ایالت کُردستان می‌گویند این است که در دوره امپراتوری سلجوقیان، سلطان سنجر سلجوقی قسمت غربی ایالت جبال یعنی آنچه که از توابع کرمانشاه بود جدا کرد و آن را کردستان نامید و برادرزاده خود سلیمان شاه معروف به ابوه یا ایوه را فرمان‌فرمای آنجا قرار داد.

در دوران اسلامی واژه کُرد به معنای رمه‌گردانان و کوچ‌نشینان ایرانی‌تبار به کار رفته است و دیگر اقوام ایرانی را نیز «کُرد» نامیده‌اند. از دوران سلجوقیان، مناطق وسیع کوهستانی غرب فلات ایران کردستان نام می‌گیرد. اما معنای اجتماعی واژه کُرد هنوز ادامه دارد و شرف‌خان بدلیسی کُردها را بر پایهٔ شیوهٔ زندگی و اجتماعی نزدیک، به چهار گونه تعریف می‌کند که از نظر زبان و شیوه زندگی از یکدیگر متفاوتند: کلهر، لر، گوران و کرمانج. ولی او مردمان رعیت که چنین شیوه زندگی را نداشتند یا جزو قبیله‌ای نبودند را کُرد حساب نمی‌کند. مینورسکی نیز در رابطه با این عبارت شرف‌خان بدلیسی بر این نظر است که کرمانجی (کرمانجی شمالی، کرمانجی میانی و کرمانجی جنوبی) را امروز بتوان جزو زبان‌های کردی دانست.

حمزه اصفهانی در کتاب ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد:

پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌تبار) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنان‌که اعراب را کردهای سورستان.

ولادمیر الکسیویچ ایوانف می‌گوید نام کُرد در سده‌های میانه (کم و بیش‌از سده پنجم میلادی تا شانزدهم میلادی) نامی بود که بر همهٔ رمه‌گران و کوچ‌گران ایرانی اطلاق می‌شد.

دیوید نیل مکنزی می‌گوید:

اگر به حدود دوران گسترش امپراتوری عرب‌ها نگاه کنیم، خواهیم یافت که عنوان کُرد با رمه‌گر و کوچ‌گر دارای یک معنی است.

مارتین فان براینسن، پژوهشگر هلندی و کُردشناس می‌گوید:

نام قومی «کُرد» که در منابع قرن نخست اسلام دیده می‌شود بر یک پدیده رمه‌گرایی و شاید واحدهای سیاسی نامیده می‌شد و نه یک گروه زبانی. یک یا دو بار «کُردهای عرب» در منابع نام برده‌شدند. اما در پایان قرن دهم میلادی، این نام برای گروه‌های متعدد رمه‌داران و کوچ‌گران ایرانی‌زبان به کار می‌رفته‌است که از دریاچهٔ وان تا دریاچهٔ ارومیه و مناطقی از قفقاز زندگی می‌کردند. اگر در آن زمان روستانشینی بودند که به زبان‌های کُردی امروز تکلم می‌کردند، هنوز نام «کُرد» در آن زمان شامل آن‌ها نمی‌شد.

ولادمیر مینورسکی ایران‌شناس، مورخ و کُردشناس نیز می‌گوید:

در زمان پس‌از حمله اعراب، لغت قومی کُرد برای تیره‌های قبایل گوناگون ایرانی‌تبار و ایرانی‌شده بکار می‌رفت.

ریچارد فرای، ایران‌شناس و پروفسور دانشگاه هاروارد نیز می‌گوید:

قبایل همیشه بخشی از تاریخ ایران بودند هرچند منابع در مورد آن‌ها کم است زیرا آن‌ها خود تاریخ‌ساز نبودند. عنوان فراگیر و عامیانه «کُرد» که در بسیاری از کتاب‌های عربی و حتی پهلوی (کارنامه اردشیر بابکان) دیده می‌شود نامی بود که فراگیرنده همه کوچ‌گران و چادرنشینان بود. برای نمونه، برخی از منابع مردمان لرستان را کُرد نامیدند و همچنین قبایل کوهستان و بلوچ‌های کرمان.

در کارنامه اردشیر بابکان (پاپکان) هم کُردان به معنی عشایر و شبان آمده‌است، نه نام و نژاد یا تیره. در زبان طبری امروز نیز کلمهٔ کُرد به معنی چوپان و شبان است. آنچه که روشن است، تحول واژهٔ کُرد از یک معنی اجتماعی و شیوهٔ زندگی گروه‌های مختلف ایرانی‌تبار به معنی قومی امروز آن بسیار طول کشید.

در رد نظریهٔ کوچ‌نشین‌بودنِ معنای کُرد

نام کُرد بارها در کتیبه‌های سومر، آشور و بابل آورده شده است. فردیناند هنر بیشلر ریشهٔ اسم کُرد را سومری می‌داند

نام کُرد مشتق شده از گوتی و گوتیوم است که در کردستان معاصر (مابین استانهای کرمانشاه، لرستان و کردستان) واقع شده‌است، خود نام کُرد توسط محققان به‌عنوان تنها شکل تغییریافته از واژه کهن «گوتی» مشاهده شده‌است. پروفسور هوورت موافق با اشتقاق کُردستان با گوتیوم بوده، و لغت باستانی برای گوتی‌را با کُرد یکسان می‌داند، هونیگمن به همین ترتیب نام کُرد را از کلمه گوتی مشتق می‌کند: کُردها هزاران سال در خاورمیانه زندگی می‌کرده‌اند. نامشان از گوتی باستان (گوتی-گورتی-کُردی)، فاتحان بابل مشتق شده‌است. ته لک بر این عقیده است که دست کم دو خط از تبار قابل مشاهده‌است، که دربرگیرنده تمام شاخه‌های خود در منطقه اصلی امروزی کُردها هستند. اکثریت قریب به اتفاق محققان از زمینه‌های مختلف تاریخ، مردم‌شناسی، مردم‌نگاری و زبانشناسی کُردهای معاصر را به عنوان بازماندگان گوتین‌های باستانی سومر شناخته‌اند. نام‌های محلی شواهد فراوان در حمایت از ارتباط بین کُردها و گوتین‌ها بیشتر به وسیله نام‌های مکانی کُردستان فراهم شده‌است. در واقع، نام محلی کوه جودی و قبیله کُردزبان جودیخانلو بقایای نام گوتی‌ها هستند.

استرابون تاریخ‌نگار و جغرافی‌دان یونانی در کتابش، جغرافیای استرابون، از سرزمین کردستان به عنوان گوردیان نام برده‌است که شباهت زیادی به اسم کُرد کنونی و گُرد ایرانی دارد

استرابون اقوام کادوسی، آماردی، تپوری و کرتی را به عنوان اقوام کوهستان‌نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:

تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوه‌نشینانی به نام کادوسی (Cadusii)، آماردی (Amardi)، تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگر است، حاصلخیز است.

احمد کسروی در کتاب کاروند از قول استرابون می‌نویسد:

استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته است، اقوام کوه نشین سرزمین ماد را بدینسان نام می‌برد: کردتیان، آماردان، تپوران، کادوسیان.

ای.ام. ارانسکی زبانشناس روسی در کتاب فقه‌اللغه ایرانی می‌نویسد:

ارمنی‌ها به کُردها، کُردوک و سریانی‌ها نیز قَردو می‌گفتند. در کتیبه‌های توکولتی نینورا پادشاه آشور بارها از مردمانی به اسم گوتی و گاهی کورتی نام برده شده‌است، در متون پارسی میانه نیز بارها به اسم کورت خطاب به مردمان کُرد برمی‌خوریم که این اسم بعد از حملهٔ مسلمانان و تسلط زبان عربی بر ایران به کُرد تغییر یافت.

جرارد رایور در کتاب الکُرد فی‌المصادرالقدیمیه نوشته‌است در طول تاریخ از کُردها به اسمهای مختلفی از جمله کاردو، کوردوئینی، کوردیایوس، کوردیایا و کورتی نام برده‌شده‌است

دکتر ادریسیان در کتاب کُرد و کُردستان از وجود اسم سرزمین کارداکا در کتیبه‌های سومری نام می‌برد و اسمهای گوتی، کورتی و کاردو را یکی می‌داند که توسط زبان‌های مختلف دیگر ملل هربار به یک نحو از آنها نام برده شده‌است.

گزنفون و آریستوبولوس از سرداران یونانی مردمان کُرد را کاردو و کاردوخی نامیده‌اند که تمدن کوردوئنه را در شمال میان‌رودان تشکیل دادند. دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده‌است. برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کُردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند کاردوخی معادل لغوی باستانی کُردستان است.

کتاب‌ها و لغت‌نامه‌ها در رابطه با واژه کُرد

قاموس‌الاعلام ترکی عثمانی: کُردها در شرق امپراتوری عثمانی و غرب ایران و جاهای دیگر ساکن‌اند، آنان قوم بزرگی‌اند که به شاخه‌ای از آریاییان ایرانی نسبت داده می‌شوند. کُردها معمولاً مردمانی جسور، جنگاور و سوارکاری هستند؛ آدم‌هایی ماهر و هنرمند بار می‌آیند، در علم، تربیت و تمدن‌هم استعداد فوق‌العاده‌ای دارند.
فرهنگ فارسی عمید: (تلفظ پهلوی: KURT)، قومی آریایی که در نواحی غربی ایران، عراق، ترکیه و سوریه به‌سر می‌برند و به طوایف زیادی تقسیم می‌شوند، کُردهای ایران بسیار دلیر هستند و اغلب به زبان کُردی تکلم می‌کنند و مذهب تسنن دارند، طوایف معتبر آنها عبارت‌انداز مکری، کلهر، شکاک، سنجابی، کلیایی، اردلان، زنگنه و کرند.
فرهنگنامه فارسی، واژگان و اعلام: کرد/KORD اسم یک قوم سفیدپوست آریایی، بومی ایران باختری، عراق، سوریه، ترکیه و ارمنستان.
لغت‌نامه دهخدا: کُرد، اقوام ایرانی ساکن ایران، ترکیه، عراق، قفقاز.
فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی-فارسی: کُرد-اکْراد؛ طایفه‌ای هستند در قسمت غربی ایران و شمال عراق.
فرهنگ جدید عربی-فارسی (منجدالطلاب): کُرد (اَلکُرْد-اَلکُراد) طایفه کُرد، اکْراد.
فرهنگ معاصر عربی-فارسی آذرتاش و آذرنوش: اَلکُردْ: کُردها، نژاد کُرد؛ بلاداَلکُرد: کردستان، سرزمین‌های کردنشین؛ جبلُ‌لاَکْراد: کردستان.

تاریخ

مقالهٔ اصلی: تاریخ کردها

اقوامی از آریایی‌ها که به آن‌ها ماد گفته می‌شد از جنوب سیبری حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد کوچ کرده که عمدتاً ساکن غرب ایران شدند و این اقوام با اقوام بومی که در این سرزمین ساکن بوده در هم آمیختند و به مرور زمان موفق به تأسیس اولین حکومت آریایی در غرب ایران با نام حکومت مادها گردیدند و نخستین شهرهای ایران مانند همدان و ملایر که دیاکو آن‌هارا بنیان نهاد، را ساختند.

به‌طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آن‌ها را شکست می‌داده‌اند. حمدالله مستوفی در نزهت القلوب در قرن ۷۴۰ ه‍.ق، اسامی ۱۶ ولایت کُردستان را نام برده از جمله موصل، کرکوک، اربیل و دیاربکر. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها، لولوبیان، گوتیان و دیگر اقوام آسیایی را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج دادند. زبان‌های کردی با سایر زبان‌های ایرانی مانند فارسی، بختیاری، مازندرانی (طبری)، تاتی، تالشی، گیلکی و بلوچی از یک ریشهٔ واحد هستند.

دوران باستان

مقالهٔ اصلی: خاستگاه و ریشه کردها

کشور کُرداکا در یک لوح گلی سومری مربوط به هزارهٔ سوم قبل از میلاد ذکر شده‌است. این سرزمین در کنار «مردمان سو» قرار داشت، که جی‌آردرایور آن‌را در جنوب دریاچه وان جای داده‌است. هزار سال بعد، مردمانی که احتمالاً قورطیه (Qur-ṭi-e) نامیده می‌شدند (خوانش نامشان قطعی نیست)، به گفتهٔ درایور، این قوم با کُرداکا مرتبط دانسته‌شده و در غرب دریاچه وان قرار داشته‌است، و در کتیبه‌های شاه آشوری‌ها، تیگلات-پیلسر یکم، ذکر شده‌اند. در اواخر سدهٔ پنجم پیش‌از میلاد، گزنفون از کاردوخویان یاد می‌کند، مردمانی که در شرق رود بوطان می‌زیستند؛ این نام بعدها به شکل‌های قَردو یا کوردوئنه و دیگر نام‌های جغرافیایی مشابه در نزدیکی کوه جودی، در کرانهٔ چپ دجله، باقی‌ماند. ارتباط میان واژهٔ کُرد و قَردو و همچنین همانندسازی کُردها با کاردوخویان، بر اساس شباهت اسامی و هم‌خوانی سرزمین محل سکونت، در آغاز سدهٔ بیستم به‌طور گسترده پذیرفته‌شد. اما مارتین هارتمان، تئودور نلدکه و افه‌وایسباخ آن را از نظر زبان‌شناختی ناممکن دانستند و در عوض، سیرتیان‌ها، قبیله‌ای ساکن در سرزمین ماد و پارس، را به‌عنوان نیاکان کُردها معرفی کردند. آن‌زمان، پیوند میان کُرد و قردو/کاردوخوی‌ها توسط بسیاری از پژوهشگران رد شد.

بسیاری از کُردها خود را از مادها، یک قوم باستانی می‌دانند و حتی از تقویمی استفاده می‌کنند که از سال ۶۱۲ پیش از میلاد آغاز می‌شود؛ زمانی که پایتخت آشوریان، شهر نینوا، توسط مادها فتح شد؛ که آن‌را گاه‌شماری کردی می‌نامند. ادعای نسبت به مادها در متن سرود ملی کُردها نیز بیان شده است: «ما فرزندان مادها و کیخسرو هستیم.» هم زبان کُردی و هم زبان مادی (دربارهٔ آن اطلاعات بسیار کمی در دست است) در دسته‌بندی زبان‌های ایرانی غربی قرار می‌گیرند، اما اجماع علمی کنونی بر این است که هیچ جد پیشین معتبر و مستندی برای زبان‌های کُردی وجود ندارد. شواهد موجود نشان می‌دهد که زبان کُردی از زبان مادها منشعب نشده‌است. دیوید نیل مکنزی نظریه‌ای ارائه کرده‌است که بر اساس آن، کُردی و فارسی در اوایل از زیرگروه زبانی مادها جدا شده و به‌طور موازی با هم تکامل یافته‌اند. بیش‌از سایر زبان‌های شمال‌غربی ایرانی شباهت‌های اساسیِ مشخصی میان کُردی و فارسی وجود دارد که برخی پژوهشگران را به این نتیجه رسانده‌است که کُردی از همان ابتدا در مجاورت فارسی توسعه یافته و بعداً گویشوران کُردی به قلمرو مادها مهاجرت کرده‌اند.

واژه کُرد نخستین‌بار در منابع عربی قرن هفتم مشاهده شده‌است. کتاب‌های دوره اوایل اسلامی، از جمله آثارهای افسانه‌ای مانند شاهنامه و کارنامه اردشیر بابکان که به زبان فارسی میانه هستند، و همچنین سایر منابع اوایل اسلامی، نام کُرد را به‌طور رسمی و ثبت‌شده در آن زمان نشان می‌دهند. کُردها دارای پیشینه‌های قومی متنوع هستند.

در دوران ساسانیان، در کارنامه اردشیر بابکان، یک نوشته کوتاه‌نثر به زبان فارسی میانه، اردشیر یکم را به تصویر کشیده‌است که با کُردها و رهبرشان، مادیک، جنگیده است. پس از تحمل شکست سنگین اولیه، اردشیر یکم موفق شد کُردها را تحت سلطه خود درآورد. در نامه‌ای که اردشیر یکم از دشمنش، اردوان چهارم دریافت کرده‌است و این نامه نیز در همان کارنامه آمده، به او اشاره شده که خود کُرد است.

تو بیشتر از توانت گاز گرفته‌ای

و مرگ را برای خود به ارمغان آورده‌ای. ای پسر کُرد، که در خیمه‌های کُردها بزرگ شده‌ای،

چه کسی به تو اجازه داد تاج بر سرت بگذاری؟

در سال ۳۶۰ میلادی، شاه ساسانی شاپور دوم به استان رومی، زبدیکنه لشکرکشی کرد تا شهر اصلی آن، بزابد (جزیره ابن عمر امروزی) را فتح کند. او دریافت که شهر به‌شدت تحکیم شده و توسط سه لشکر و تعداد زیادی از کمانداران کُرد محافظت می‌شود. پس از محاصره‌ای طولانی و سخت، شاپور دوم دیوارها را شکست، شهر را فتح کرد و همه مدافعان آن را قتل‌عام نمود. پس از آن، او این شهر استراتژیک را بازسازی کرد، تأمین مایحتاج نمود و با بهترین نیروهای خود در آنجا مستقر شد.

قدیشای‌ها، که توسط قباد یکم در سینگارا مستقر شده‌بودند، احتمالاً کُردها بودند و شهید عبدالمسیح را عبادت می‌کردند. آن‌ها علیه ساسانیان شورش کردند و در سراسر قلمرو ایران غارت می‌کردند. بعدها، همراه با عرب‌ها و ارمنی‌ها، در جنگ ساسانیان علیه بیزانسی‌ها شرکت کردند.

همچنین یک متن قرن هفتم وجود دارد که توسط نویسنده‌ای نامشخص دربارهٔ شهید افسانه‌ای مسیحی، مار قرداغ نوشته شده‌است. او در قرن چهارم و در دوران سلطنت شاپور دوم زندگی می‌کرد. در طول سفرهایش گفته می‌شود که با مار عبدیشو، یک شمعون و شهید، مواجه شد؛ او پس از اینکه مار قرداغ و مرزبان‌هایش دربارهٔ اصل و نسبش پرسیدند، گفت که والدینش اصالتاً از یک روستای آشوری به نام حزا بوده‌اند، اما از آنجا رانده شدند و سپس در تامانون، روستایی در سرزمین کُردها، سکونت کردند؛ این منطقه به ناحیه کوه جودی نسبت داده‌شده‌است.

دوران قرون وسطی

مقالهٔ اصلی: قرون وسطی

صلاح‌الدین یوسف بن ایوب، یا صلاح‌الدین ایوبی، بنیان‌گذار دودمان دودمان ایوبیان در خاورمیانه

منابع اولیه سریانی از اصطلاحات هوردانایه (Hurdanaye)، کوردانایه (Kurdanaye)، کوردایه (Kurdaye) برای اشاره به کُردها استفاده می‌کنند. به گفتهٔ میکائیل سریانی، هوردانایه‌ها از عرب‌های طیایی جدا شدند و به امپراتور بیزانس، تئوفیلوس پناه بردند. او همچنین از نیروهای ایرانی یاد می‌کند که در سال ۸۴۱ میلادی علیه موسی، رئیس هوردانایه، در ناحیهٔ قَردو (Qardu) جنگیدند. طبق نوشتهٔ برهبراوس (Barhebreaus)، پادشاهی بر کوردانایه ظاهر شد و آنان در سال ۸۲۹ میلادی علیه اعراب شورش کردند. میکائیل سریانی آنها را بت‌پرست، پیروان مهدی و وابستگانِ مجوسیت دانسته‌است. مهدی آنان خود را عیسی مسیح و روح‌القدس می‌نامید.

در اوایل قرون وسطی، کُردها گه‌گاه در منابع عربی ظاهر می‌شوند، اما در قرون وسطای میانه، هویت کُردی به‌تدریج شکل گرفت، چنان‌که می‌توان شواهد روشنی از هویت و همبستگی قومی کُردها را در متون سده‌های دوازدهم و سیزدهم یافت. از قرن دهم میلادی، متون عربی، از جمله آثار علی بن حسین مسعودی، به کُردها به‌عنوان یک گروه زبانی متمایز اشاره کرده‌اند. محمد بن جریر طبری نوشته‌است که در سال ۶۳۹ میلادی، هرمزان، یکی از سرداران ساسانی که از خانواده‌ای اشرافی بود، در خوزستان با مهاجمان اسلامی جنگید و از کُردها خواست تا در نبرد به او یاری دهند. با این‌حال، آن‌ها شکست خوردند و تحت حاکمیت اسلامی قرار گرفتند.

جنگجویان کُرد اثر فرانک فلر

در سال ۸۳۸، یک رهبر کُرد اهل موصل به نام میر جعفر، علیه خلیفه المعتصم شورش کرد. المعتصم فرمانده‌ای به نام ایتاخ را برای مقابله با او فرستاد. ایتاخ این جنگ را پیروز شد و بسیاری از کُردها را اعدام کرد. در نهایت، اعراب مناطق کُردنشین را فتح کردند و به تدریج اکثریت کُردها را به اسلام گرواندند، و اغلب آن‌ها را در ارتش به‌کار گرفتند، مانند حمدانیان که اعضای خانواده سلطنتی‌شان نیز اغلب با کُردها ازدواج می‌کردند.

در سال ۹۳۴، دودمان آل بویه تأسیس شد و به تدریج بخش اعظم ایران و عراق امروزی را فتح کرد. در زمان حکومت این دودمان، بدر بن حسنویه، رئیس و حاکم کُرد، خود را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین امیران آن دوران تثبیت کرد.

در قرون ۱۰ تا ۱۲، تعدادی از شاهزادگی‌ها و دودمان‌های کُرد تأسیس شدند که بر کردستان و مناطق همجوار حکومت می‌کردند:

دودمان ایوبی یک دودمان مسلمان با منشأ کُردی بود که توسط صلاح‌الدین ایوبی تأسیس شد.

• شدادیان (۹۵۱–۱۱۷۴) بر بخش‌هایی از ارمنستان و آران حکومت کردند.
• روادیان (۹۵۵–۱۲۲۱) بر آذربایجان حکومت کردند.
• آل حسنویه (۹۵۹–۱۰۱۵) بر غرب ایران و فراز فرات (بین‌النهرین علیا) حکومت کردند.
• مروانیان (۹۹۰–۱۰۹۶) بر شرق آناتولی حکومت کردند.
• بنی عیاران (۹۹۰–۱۱۱۷) بر غرب ایران و بین‌النهرین علیا حکومت کردند و جانشین حسنویه‌ها شدند.
• ایوبیان (۱۱۷۱–۱۳۴۱) بر مصر، سوریه، بین‌النهرین علیا، حجاز، یمن و بخش‌هایی از آناتولی جنوب‌شرقی حکومت کردند.

به‌دلیل تهاجم ترکان به آناتولی و ارمنستان، دودمان‌های کُردی قرن ۱۱ فروپاشیدند و وارد دودمان سلجوقی شدند. از آن‌پس، کُردها به‌صورت گسترده‌ای در ارتش‌های دودمان زنگیان به‌کار گرفته‌شدند. دودمان ایوبی توسط حاکم کُرد، صلاح‌الدین ایوبی تأسیس شد. ایوبیان در سال ۱۱۷۱ خود را به عنوان جانشین زنگیان تثبیت کردند. صلاح‌الدین ایوبی مسلمانان را در نبرد حطین رهبری کرد تا شهر اورشلیم را از صلیبیون بازپس بگیرد و همچنین بارها با حشاشین درگیر شد. دودمان ایوبی تا سال ۱۳۴۱ دوام داشت، و در نهایت با تهاجمات پی‌درپی مغول‌ها سقوط کرد.

دوران صفویان

مقالهٔ اصلی: ایران صفوی

شاه عباس بزرگ، پنجمین شاه صفوی، در سال ۱۶۱۰ میلادی با یک زن نجیب‌زاده کُرد مکری ازدواج کرد.

دودمان صفوی که در سال ۱۵۰۱ تأسیس شد، حکومت خود را بر مناطق کُردنشین نیز برقرار کرد. در واقع، شاخه پدری این خانواده ریشه‌های کُردی داشت. ریشه‌های آن به فیروزشاه زرین‌کلاه بازمی‌گردد، یکی از بزرگان که در قرن ۱۱ از کردستان عراق به اردبیل مهاجرت کرد. نبرد چالدران در سال ۱۵۱۴ که در نهایت به منطقه‌ای که امروزه استان آذربایجان غربی ایران است منتهی شد، آغاز جنگ‌های ایران و عثمانی بین صفویان ایران، دودمان‌های متوالی ایرانی و عثمانی‌ها را رقم زد. در طول ۳۰۰ سال بعد، بسیاری از کُردها در مناطقی زندگی می‌کردند که در طی این سری طولانی از جنگ‌ها، بارها بین ترکیه عثمانی و ایران دست‌به‌دست می‌شدند.

شاه اسماعیل اول (حکمرانی ۱۵۰۱–۱۵۲۴) شورش یزیدی‌ها را که از ۱۵۰۶ تا ۱۵۱۰ ادامه داشت، سرکوب کرد. یک قرن بعد، نبرد یک‌ساله دم‌دم رخ داد که شاه عباس اول (حکمرانی ۱۵۸۸–۱۶۲۹) در آن موفق شد شورش امیرخان لپزرین، حاکم کُرد، را سرکوب کند. پس از آن، بسیاری از کُردها به خراسان تبعید شدند، نه تنها برای تضعیف کُردها، بلکه برای حفظ مرز شرقی ایران در برابر قبایل مهاجم افغان و ترکمن، زیرا کُردها به غیور بودن و جنگاوری معروف بودند. جابه‌جایی‌ها و تبعیدهای اجباری دیگر گروه‌ها نیز توسط شاه عباس اول و جانشینان او انجام شد، به‌ویژه ارمنی‌ها، گرجی‌ها و چرکس‌ها که به‌صورت گروهی به مناطق مختلف امپراتوری صفوی منتقل می‌شدند.

کُردهای خراسان که امروزه جمعیتی حدود ۷۰۰٬۰۰۰ نفر دارند، هنوز با زبان کردی کرمانجی تکلم می‌کنند. چند نفر از اشراف کُرد در خدمت صفویان بودند و به مقام و اعتبار رسیدند، مانند شیخعلی‌خان زنگنه، که از ۱۶۶۹ تا ۱۶۸۹ به عنوان وزیر اعظم، شاه سلیمان یکم (حکمرانی ۱۶۶۶–۱۶۹۴) خدمت کرد. به دلیل تلاش‌های او در اصلاح اقتصاد رو به زوال ایران، در تاریخ‌نگاری مدرن به او «امیر کبیر صفوی» گفته شده‌است. پسر او، شاهقلی‌خان زنگنه، نیز از سال ۱۷۰۷ تا ۱۷۱۶ به عنوان صدر اعظم خدمت کرد. یکی دیگر از رجال کُرد، گنجعلی خان، از دوستان نزدیک شاه‌عباس اول بود و به عنوان حاکم در استان‌های مختلف خدمت کرد و به خاطر وفاداری‌اش شناخته می‌شد.

دوران زندیان

مقالهٔ اصلی: زندیان

کریم خان زند، حاکم لکِ دودمان زند

تصویری از یک مرد کُرد اثر هنرمند آمریکایی آنتونیو زنو شیندل، سال ۱۸۹۳ میلادی

پس‌از سقوط صفویان، ایران تحت کنترل امپراتوری افشاری به رهبری نادرشاه در اوج قدرتش قرار گرفت. پس‌از مرگ نادر، ایران دچار جنگ داخلی شد و چندین رهبر برای به دست گرفتن کنترل کشور تلاش کردند. در نهایت، کریم‌خان، سردار لک از طایفه زند، به قدرت رسید.

کشور در دوران حکومت کریم‌خان شکوفا شد؛ احیای قدرتمندی در عرصه هنر رخ داد و روابط بین‌المللی تقویت گردید. کریم‌خان به عنوان حاکمی به تصویر کشیده شده که واقعاً به رعایای خود اهمیت می‌داد و از این رو لقب وکیل‌الرعایا (به معنای نماینده مردم) را به دست آورد. هرچند حکومت او از نظر قدرت ژئوپولیتیکی و نظامی به اندازه صفویان و افشاریان پیشین یا حتی اوایل قاجاریه نبود، اما توانست برتری و سیادت ایران را بر سرزمین‌های اصلی‌اش در قفقاز دوباره برقرار کند و دوران نسبیِ صلح، رفاه و آرامش را رقم بزند. در عراق عثمانی نیز، پس از جنگ ایران و عثمانی (۱۷۷۶–۱۷۷۵)، کریم‌خان توانست بصره را برای چندین سال به تصرف درآورد.

پس‌از مرگ کریم‌خان، دودمان زند به دلیل نزاع‌های داخلی میان فرزندان ناتوان او رو به زوال رفت و رقیبشان، قاجارها، قدرت گرفتند. تا ده سال بعد، با روی کار آمدن لطفعلی‌خان زند، این دودمان بار دیگر رهبری شایسته یافت. با این‌حال، در آن زمان قاجارها پیشرفت چشمگیری کرده‌بودند و چندین قلمرو زند را به تصرف درآورده بودند. لطفعلی‌خان چندین پیروزی به دست آورد، اما سرانجام مغلوب رقیبان خود شد. از آن‌پس، ایران و تمامی سرزمین‌های کُردستان در قلمرو دودمان قاجار ادغام گردید.

ادعا و باوری وجود دارد که قبایل کُردی که در بلوچستان و فارس حضور دارند، بازماندگان همان طوایفی هستند که به ترتیب لطفعلی‌خان و کریم‌خان را یاری و همراهی کرده‌بودند.

دوران عثمانی

مقالهٔ اصلی: امپراطوری عثمانی

وقتی سلطان سلیم یکم پس‌از شکست از شاه اسماعیل یکم در سال ۱۵۱۴، کردستان را ضمیمه خاک عثمانی کرد، سازماندهی این سرزمین‌های تصرف‌شده را به ادریس، مورخ و کُرد بدلیسی سپرد. او قلمرو را به سناجک‌ها یا بخش‌ها تقسیم کرد و بدون دخالت در اصل وراثت، رؤسای محلی‌را به عنوان حاکم نصب نمود. همچنین مناطق غنی مرتعی بین ارزروم و ایروان، که از زمان عبور تیمور رها شده‌بود، را با کُردهای مناطق حکاری و بوهتان دوباره سکونت داد. در قرون بعداز صلح آماسیه تا نیمه اول قرن نوزدهم، چندین منطقه از سرزمین‌های گسترده کُردستان، در جریان جنگ‌های مکرر عثمانی و ایران، میان عثمانی‌ها و سلسله‌های متوالی رقیب ایرانی (صفویان، افشاریان، قاجارها) مورد مناقشه قرار گرفت.

سیاست‌های تمرکزگرایانه عثمانی در اوایل قرن نوزدهم با هدف کاهش قدرت امارت‌ها و مناطق محلی بود، که مستقیماً بر امیران کُرد تأثیر می‌گذاشت. بدرخان پاشا آخرین امیر امارت جزیره بوهتان بود که پس‌از آغاز قیام در سال ۱۸۴۷ علیه عثمانی‌ها برای حفاظت از ساختارهای موجود امارت‌های کُردی، این مقام‌را داشت. اگرچه قیام او به عنوان قیام ملی‌گرایانه طبقه‌بندی نمی‌شود، اما فرزندانش نقش مهمی در ظهور و توسعه ملی‌گرایی کردی در قرن بعد ایفا کردند.

اولین جنبش مدرن ملی‌گرایی کُردی در سال ۱۸۸۰ شکل گرفت، زمانی که یک زمین‌دار کُرد و سرکرده خانواده قدرتمند شمیدان، شیخ عبیدالله نهری، قیامی‌را رهبری کرد. او خواستار خودمختاری سیاسی و استقلال کامل کُردها و همچنین به رسمیت شناختن یک دولت کُردستان بدون مداخله مقامات ترک یا ایرانی شد. این قیام که علیه ایران قاجاری و امپراتوری عثمانی بود، در نهایت توسط عثمانی‌ها سرکوب شد و عبیدالله به همراه دیگر شخصیت‌های برجسته به استانبول تبعید گردیدند.

ملی‌گرایی کُردی در قرن بیستم

مقالهٔ اصلی: ملی‌گرایی کردی

مفاد قرارداد سِوِر برای ایجاد یک کُردستان مستقل (در سال ۱۹۲۰)

ملی‌گرایی کردی پس‌از جنگ جهانی یکم و با فروپاشی امپراتوری عثمانی پدیدار شد، امپراتوری‌ای که به‌طور تاریخی توانسته بود کُردها را به شکل موفقیت‌آمیز در ساختار خود ادغام کند (اما آن‌ها را تغییر فرهنگی نداده‌بود) و برای سرکوب جنبش‌های استقلال‌طلبانه کُردی از روش‌های اجباری استفاده می‌کرد. شورش‌ها به‌طور پراکنده رخ می‌دادند، اما در سال ۱۸۸۰ قیامی به رهبری شیخ عبیدالله نهری صورت گرفت؛ او از مقامات امپراتوری عثمانی و دولت ایران قاجار خواستار به‌رسمیت‌شناختن یک دولت مستقل کُردی، یا کُردستان، شد؛ دولتی که خودش آن را اداره کند و هیچ‌گونه دخالتی از سوی حکومت عثمانی یا قاجار در آن صورت نگیرد. سلطان عثمانی، عبدالحمید دوم (حکمرانی ۱۸۷۶–۱۹۰۹)، با اجرای یک کمپین ادغام پاسخ‌داد و مخالفان برجسته کُرد را با پیشنهاد موقعیت‌های معتبر در دولت خود همراه کرد تا قدرت عثمانی‌را تقویت کند. با توجه به وفاداری نشان داده‌شده توسط هنگ‌های کُردی حمیدیه در جریان جنگ جهانی اول، به نظر می‌رسد این استراتژی موفقیت‌آمیز بوده‌است.

جنبش ملی‌گرایی کُردی که پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی در سال ۱۹۲۲ شکل گرفت، عمدتاً پاسخی به تغییرات بنیادین در ترکیهٔ مدرن بود؛ از جمله سکولاریسم رادیکال، تمرکز قدرت دولت مرکزی و افزایش پانترکیسم در جمهوری تازه‌تأسیس ترکیه.

یعقوب کونتسلر، رئیس بیمارستان میسیونری در اورفا، پاکسازی قومی گسترده ارامنه و کُردها به دست ترکان جوان را ثبت کرده‌است. او گزارشی دقیق از کوچ اجباری کُردها از ارزروم و بدلیس در زمستان ۱۹۱۶ ارائه داده‌است. کُردها به‌عنوان عناصری شورشی تلقی می‌شدند که ممکن بود در جنگ به طرف روس‌ها بپیوندند. به منظور از بین بردن این تهدید، ترکان جوان اقدام به کوچ اجباری کُردها از مناطق جاباختجور، پالو، موش، ارزروم و بدلیس کردند. حدود ۳۰۰ هزار کُرد مجبور شدند به سمت جنوب، اورفا و سپس به غرب، به سمت غازی عینتاب و قهرمان ماراش حرکت کنند. در تابستان ۱۹۱۷، کُردها به قونیه در آناتولی مرکزی منتقل شدند. از طریق این اقدامات، رهبران ترکان جوان قصد داشتند نفوذ سیاسی کُردها را با بیرون راندن آنان از سرزمین‌های اجدادی‌شان و پراکندنشان در جوامع کوچک تبعیدی تضعیف کنند. تا پایان جنگ جهانی اول، حدود ۷۰۰ هزار کُرد به اجبار کوچانده شدند و تقریباً نیمی از این آوارگان جان باختند.

برخی از گروه‌های کُرد خواستار حق تعیین سرنوشت و تأیید خودمختاری کُردها در پیمان سِوِر ۱۹۲۰ بودند، اما در پیِ جنگ جهانی اول، کمال آتاتورک مانع تحقق چنین نتیجه‌ای شد. کُردهایی که از سوی بریتانیا پشتیبانی می‌شدند، در سال ۱۹۲۷ اعلام استقلال کردند و جمهوری آرارات را بنیان نهادند. ترکیه شورش‌های کُردی را در سال‌های ۱۹۲۵، ۱۹۳۰ و ۱۹۳۷–۱۹۳۸ را سرکوب کرد، از این‌ور ایران در دههٔ ۱۹۲۰ شورش اسماعیل آقا سمکو در ارومیه و جعفر سلطان در منطقهٔ اورامان که کنترل ناحیهٔ میان مریوان و شمال حلبچه را در دست داشت را سرکوب کرد. یک حکومتِ محلی کُردی با حمایتِ اتحاد جماهیر شوروی به نام جمهوری مهاباد نیز از ژانویه تا دسامبر ۱۹۴۶ در استان آذربایجان غربی امروزی تأسیس شد.

مناطق کُردنشین در خاورمیانه و اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۸۶، بر اساس گزارش آژانس اطلاعات مرکزی ایالات متحده (CIA).

از سال ۱۹۲۲ تا ۱۹۲۴ در عراق پادشاهی کردستان وجود داشت. زمانی که مدیران بعثی در عراق مانع تحقق آرمان‌های ملی‌گرایانهٔ کُردها شدند، در دههٔ ۱۹۶۰ جنگ درگرفت. در سال ۱۹۷۰ کُردها خودگردانی محدود سرزمینی در عراق‌را نپذیرفتند و خواستار مناطق گسترده‌تری شدند، از جمله منطقهٔ نفت‌خیز کرکوک.

در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ چندین شورش بزرگ کُردها در کُردستان رخ داد. پس‌از این شورش‌ها، منطقهٔ کردستان ترکیه تحت حکومت نظامی قرار گرفت و بسیاری از کُردها آواره شدند. دولت ترکیه همچنین مهاجرت آلبانیایی‌های کوزوو و آشوری‌ها را به این منطقه تشویق کرد تا ترکیب جمعیتی آن تغییر کند. این رویدادها و سیاست‌ها باعث ایجاد بی‌اعتمادی عمیق و ماندگار میان آنکارا و کُردها شد.

گفته می‌شود افسران کُرد از ارتش عراق، اندکی پس از ورودشان به ایران در سال ۱۹۴۱، به مقامات ارتش شوروی مراجعه کردند و پیشنهاد دادند که یک نیروی داوطلب کُردی را برای جنگیدن در کنار ارتش سرخ تشکیل دهند، اما این پیشنهاد رد شد.

در دورهٔ نسبتاً باز سیاسی دههٔ ۱۹۵۰ در ترکیه، کُردها توانستند به مناصب سیاسی دست یابند و در چارچوب جمهوری ترکیه برای پیشبرد منافع خود فعالیت کنند، اما این روند حرکت به سوی ادغام با کودتای نظامی ۱۹۶۰ در ترکیه متوقف شد. در دههٔ ۱۹۷۰ جنبش ملی‌گرایی کردی دچار تحول شد، زیرا اندیشه‌های سیاسی مارکسیستی بر بخشی از نسل جدید ملی‌گرایان کُرد تأثیر گذاشت؛ نسلی که مخالف قدرت‌های فئودالی محلی بودند، قدرت‌هایی که به‌طور سنتی در برابر حکومت مرکزی ایستادگی می‌کردند. در سال ۱۹۷۸ دانشجویان کُرد سازمان جدایی‌طلب مسلحی به نام حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) تشکیل دادند. حزب کارگران کردستان بعدها از ایدئولوژی مارکسیسم-لنینیسم دست کشید.

کُردها اغلب به‌عنوان «بزرگ‌ترین ملت بدون دولت» شناخته می‌شوند. برخی پژوهشگران، مانند مارتین فان براینسن استدلال می‌کنند که اگرچه ممکن است درجاتی از تنوع فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ایدئولوژیک در میان کُردها وجود داشته‌باشد، اما جامعهٔ کُردی طی قرن‌ها به‌عنوان بخشی نسبتاً صلح‌آمیز و خوب درهم‌آمیخته با جامعهٔ ترکیه رشد کرده‌است و تنش‌ها تنها در سال‌های اخیر شدت یافته‌اند. مایکل رادو، که در مؤسسهٔ پژوهش سیاست خارجی پنسیلوانیا در ایالات متحده فعالیت می‌کرد، می‌نویسد که خواسته‌ها برای ایجاد یک دولت کُرد عمدتاً از سوی ملی‌گرایان کُرد، فعالان غربی حقوق بشر، و چپ‌گرایان اروپایی مطرح می‌شود.

کُردها در اسطوره‌های ایرانی

فردوسی در داستان قیام کاوه آهنگر علیه ضحاک ماردوش در شاهنامه به کُردها چنین اشاره می‌کند:

هنگامی که ضحاک ماردوش برای آرام کردن مارهای روی دوش‌هایش به پیروی از اهریمن دستور داد تا هر روز دو جوان ایرانی را بکشند و مغز سرهایشان را طعمه مارها کنند، در این هنگام دو آشپز ایرانی به نام‌های ارمایل و گرمایل به زیرکی خود را به دربار رساندند و در آشپزخانه ضحاک مشغول کار شدند.

این دو نفر هر روز یکی از دو جوان را که رشید تر از دیگری بود رها می‌کردند و مغز سر دومی را با مغز سر گوسفندی می‌آمیختند و طعمهٔ مارها می‌کردند. تا دست کم یکی از دو نفر را نجات داده باشند. جوان رشید رهایی‌یافته به کوه‌ها پناه می‌برد و در آن‌جا چوپانی پیشه می‌کرد و پنهانی روزگار می‌گذرانید.

فردوسی سپس می‌گوید:

خورشگر بدیشان بزی چند و میش

سپردی و صحرا نهادند پیش

کنون کُرد از آن تخمه دارد نژاد

که ز آباد ناید به دل برش یاد

یعنی از افزایش نسل این جوانان نژاده و رشید، جمعیت «کُرد» پدید آمد. محمد بن جریر طبری نیز در تاریخ طبری همین مطلب را نقل کرده است.

جامعه کُردی

ایران

منطقه کُردستان ایران از دیرباز جزو این کشور بوده‌است. تقریباً تمام کُردستان تا زمانی که بخش غربی آن در جریان جنگ با امپراتوری عثمانی از دست رفت، بخشی از ایران صفوی بود. پس‌از فروپاشی امپراتوری عثمانی، در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹، تهران خواستار بازگشت تمام سرزمین‌های از دست‌رفته، از جمله کُردستان ترکیه، موصل و حتی دیاربکر شد، اما این خواسته‌ها به سرعت توسط قدرت‌های غربی رد شد. این منطقه توسط کشورهای ترکیه، سوریه و عراق تقسیم شده‌است. امروزه کُردها عمدتاً در مناطق شمال‌غربی ایران، که به کُردستان ایران معروف است، سکونت دارند. علاوه بر این، بخشی از جمعیت کُرد در منطقه خراسان نیز حضور دارند. برآورد می‌شود که کُردها حدود ۷ تا ۱۰٪ جمعیت کل ایران (۶٫۵ تا ۷٫۹ میلیون نفر) را تشکیل می‌دهند، که این رقم در مقایسه با ۱۰٫۶٪ (۲ میلیون نفر) در سال ۱۹۵۶ و ۸٪ (۸۰۰ هزار نفر) در سال ۱۸۵۰ تغییر کرده‌است.

برخلاف سایر کشورهایی که جمعیت کُرد در آن‌ها حضور دارد، در ایران روابط قوی زبانی، قومی و فرهنگی بین کُردها، فارس‌ها و دیگر مردمان ایرانی‌تبار وجود دارد. برخی از دودمان‌های مدرن ایرانی مانند صفویان و زندیان تا حدودی دارای ریشه‌های کُردی محسوب می‌شوند. ادبیات کُردی در همهٔ شکل‌های آن (کُرمانجی، سورانی و گورانی) در مرزهای تاریخی ایران توسعه یافته و تحت تأثیر قوی زبان فارسی قرار داشته‌است.

به گفته فیلیپ کراین‌بروک و استفان اسپِرل: «دولت ایران هرگز به اندازه ترکیه و عراق بر علیه کُردها خشونت به‌کار نبرده‌است، اما همواره به‌طور سرسختانه با هرگونه پیشنهاد جدایی‌طلبی کُردی مخالفت کرده‌است.» اندکی پس از جنگ جهانی اول، دولت ایران ضعیف و ناتوان بود و کنترل چندانی بر رویدادهای کشور نداشت. در این دوره، چندین رئیس قبایل کُرد قدرت سیاسی محلی به دست آوردند و حتی کنفدراسیون‌های بزرگی تشکیل دادند. همزمان، موج‌های ملی‌گرایی ناشی از فروپاشی امپراتوری عثمانی تا حدودی بر برخی از رؤسای قبایل کُرد در مناطق مرزی تأثیر گذاشت و آنان‌را برانگیخت تا خود را به‌عنوان رهبران ملی‌گرای کُرد معرفی کنند. پیش‌از این دوره، هویت در هر دو کشور عمدتاً بر پایه دین استوار بود؛ به‌ویژه در ایران که بر تشیع تأکید داشت. در قرن نوزدهم، به‌وقت ایران قاجار، دشمنی میان شیعیان و سنیان و توصیف کُردهای سنی به‌عنوان ستون پنجم امپراتوری عثمانی پدیده‌ای نسبتاً رایج بود.

در اواخر دهه ۱۹۱۰ و اوایل دهه ۱۹۲۰، شورش‌های عشیره‌ای به رهبری سردار کُرد سمکو آقای شکاک شمال‌غرب ایران را دربر گرفت. هرچند عناصری از ملی‌گرایی کُردی در این جنبش دیده می‌شد، اما تاریخ‌نگاران معتقدند این عناصر به‌قدری برجسته و روشن نبودند که بتوان ادعا کرد شناسایی هویت کُردی مسئلهٔ اصلی در حرکت سمکو بوده‌است؛ او ناچار بود به میزان زیادی بر انگیزه‌های سنتی و قبیله‌ای تکیه کند. در جریان این شورش‌ها، تنها نیروهای دولتی و غیرکُردها متحمل خسارت نشدند، بلکه بخشی از جمعیت کُرد نیز هدف حمله و غارت قرار گرفت. شورش‌های کُردی و مهاجرت‌های فصلی در اواخر دهه ۱۹۲۰، همراه با تنش‌های طولانی‌مدت بین تهران و آنکارا، منجر به درگیری‌های مرزی و حتی نفوذ نظامی به خاک هر دو کشور، ایران و ترکیه شد. دو قدرت منطقه‌ای از قبایل کُرد به‌عنوان ابزار برای منافع سیاسی خود استفاده می‌کردند، ترکیه در سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۲ به شورشیان کُرد شکاک ضدایرانی کمک‌های نظامی و پناهگاه ارائه می‌کرد، در حالی‌که ایران‌هم همین کار را در جریان شورش آرارات علیه ترکیه در سال ۱۹۳۰ انجام داد. پیروزی نظامی رضاشاه بر سران قبایل کُردی، آغازگر دوره‌ای سرکوبگرانه علیه اقلیت‌های غیرفارس در ایران بود. سیاست اجبار دولت به قبیله‌زدایی و یک‌جانشینی در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ منجر به شورش‌های قبیله‌ای متعددی در مناطق ایرانیِ آذربایجان، لرستان و کُردستان شد به‌ویژه در مورد کُردها، این سیاست‌های سرکوبگر تا حدی به شکل‌گیری و رشد ملی‌گرایی در میان برخی قبایل کمک کرد.

کُردهای ایران در حال جشن گرفتن عید نوروز، ۲۰ مارس ۲۰۱۸

در واکنش به رشد پان‌ترکیسم و پان‌عربیسم در منطقه که به‌عنوان تهدیدی بالقوه برای تمامیت ارضی ایران دیده می‌شد، ایدئولوژی پان‌ایرانیسم در اوایل دههٔ ۱۹۲۰ شکل گرفت، برخی از این گروه‌ها و نشریات، آشکارا از ایران بخاطر حمایت از شورش کُردها علیه ترکیه دفاع می‌کردند. سلسلهٔ سکولار پهلوی، ملی‌گرایی قومی ایرانی‌را تأیید و ترویج کرد که کُردها را بخشی جدایی‌ناپذیر از ملت ایران می‌دانست. محمدرضا پهلوی شخصاً کُردها را ایرانی خالص و یکی از شریف‌ترین مردم ایران ستایش می‌کرد. ایدئولوژی مهم دیگری در این دوره، مارکسیسم بود که تحت تأثیر اتحاد جماهیر شوروی میان کُردها شکل گرفت. این جریان به بحران ایران در سال ۱۹۴۶ منجر شد که شامل تلاش جدایی‌طلبانهٔ حزب دموکرات کردستان ایران و گروه‌های کمونیست برای تأسیس دولت دست‌نشانده‌ای به نام جمهوری مهاباد بود. این وضعیت هم‌زمان با تشکیل حکومت خودمختار آذربایجان، دولت دست‌نشاندهٔ دیگر شوروی، رخ داد. خود این دولت، قلمروی بسیار کوچکی را دربر می‌گرفت که فقط استان آذربایجان غربی را شامل می‌شد، و قادر نبود کُردستان جنوبی ایران که در منطقهٔ تحت نفوذ انگلو-آمریکایی قرار داشت را دربر بگیرد، و همچنین نتوانست قبایل خارج از مهاباد را به جنبش ملی‌گرایانه جذب کند. در نتیجه، زمانی که شوروی‌ها در دسامبر ۱۹۴۶ از ایران خارج شدند، نیروهای دولتی توانستند بدون مقاومت وارد مهاباد شوند.

قاضی محمد، رئیس‌جمهور جمهوری مهاباد

چندین شورش ملی‌گرایانه و مارکسیستی در سال‌های ۱۹۶۷، ۱۹۷۹، ۱۹۸۹–۱۹۹۶ در طول دهه‌ها ادامه یافت که توسط حزب دموکرات کردستان ایران و کومه‌له رهبری می‌شد، اما این دو سازمان هرگز مانند حزب کارگران کردستان در ترکیه از تشکیل یک دولت کُرد مستقل یا کردستان بزرگ حمایت نکردند. با این‌حال، بسیاری از رهبران مخالف ایران، از جمله قاضی محمد و عبدالرحمن قاسملو، اعدام یا ترور شدند. در جریان جنگ ایران و عراق، تهران از گروه‌های کُردی مستقر در عراق مانند حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان حمایت کرد و به حدود ۱٫۴ میلیون پناهنده کُرد عراقی، پناهندگی داد. گروه‌های کُردی مارکسیست از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در ایران به حاشیه رانده شدند. در سال ۲۰۰۴، شورش جدیدی توسط پژاک، سازمان جدایی‌طلب وابسته به حزب کارگران کردستان ترکیه که از سوی ایران، ترکیه و ایالات متحده به‌عنوان گروه تروریستی معرفی شده، آغاز شد. برخی تحلیل‌گران ادعا می‌کنند که پژاک تهدید جدی برای حکومت ایران ایجاد نمی‌کند. آتش‌بس در سپتامبر ۲۰۱۱ پس از عملیات ایران علیه پایگاه‌های پژاک برقرار شد، اما چندین درگیری بین پژاک و سپاه پاسداران پس از آن نیز رخ‌داد. از زمان انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹، اتهام تبعیض از سوی سازمان‌های غربی و اتهام دخالت خارجی از سوی مقامات ایرانی بسیار شایع شده‌است.

کُردها در طول تاریخ و تحت حکومت‌های مختلف، به‌طور نسبتاً خوبی در سیاست و زندگی سیاسی ایران مشارکت داشته‌اند. سیاستمدار لیبرال کُرد، کریم سنجابی، در سال ۱۹۵۲ تحت نخست‌وزیری محمد مصدق به‌عنوان وزیر آموزش و پرورش خدمت کرد. در دورهٔ محمدرضا پهلوی، برخی نمایندگان مجلس و افسران ارشد ارتش کُرد بودند و حتی یک وزیر کابینهٔ کُرد نیز حضور داشت. در دوران حکومت پهلوی، کُردها از سوی مقامات مزایای متعددی دریافت کردند، برای مثال توانستند پس از انقلاب سفید سال ۱۹۶۲ زمین‌های خود را حفظ کنند. در اوایل دهه ۲۰۰۰، حضور سی نماینده کُرد در مجلس شورای اسلامی ۲۹۰ نفره نیز به کاهش ادعاهای تبعیض کمک کرد. در سال‌های اخیر، برخی سیاستمداران کُرد شناخته‌شده شامل محمدرضا رحیمی، معاون اول رئیس‌جمهور سابق، و محمدباقر قالیباف، شهردار تهران و نفر دوم انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۱۳، بوده‌اند. امروزه زبان کُردی بیشتر از هر زمان دیگری پس‌از انقلاب در ایران استفاده می‌شود، هم در روزنامه‌ها و هم در میان دانش‌آموزان.

عراق

رئیس‌جمهور عراق، جلال طالبانی، در تاریخ ۲۶ آوریل ۲۰۰۶ با مقامات آمریکایی در بغداد، عراق دیدار می‌کند.

کُردها حدود ۱۷٪ از جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند. آن‌ها اکثریت جمعیت سه استان در شمال عراق را تشکیل می‌دهند. کُردها همچنین جمعیت قابل‌توجهی در شهرای کرکوک، موصل، خانقین و بغداد دارند. حدود ۳۰۰٬۰۰۰ کُرد در پایتخت عراق زندگی می‌کنند، ۵۰٬۰۰۰ نفر در شهر موصل و حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نفر دیگر در مناطق جنوبی عراق ساکن هستند.

کُردها به رهبری مصطفی بارزانی از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۵ درگیر جنگ‌های سنگین با حکومت‌های متوالی عراق بودند. در مارس ۱۹۷۰، عراق یک طرح صلح اعلام کرد که خودمختاری کُردها را پیش‌بینی می‌کرد و قرار بود این طرح طی چهارسال اجرا شود. با این‌حال، هم‌زمان، رژیم عراق برنامه‌ای برای عرب‌سازی مناطق نفت‌خیز کرکوک و خانقین آغاز کرد. توافق صلح مدت زیادی دوام نیاورد و در سال ۱۹۷۴، دولت عراق یک حملهٔ جدید علیه کُردها آغاز کرد. علاوه بر این، در مارس ۱۹۷۵، عراق و ایران توافق‌نامه الجزایر را امضا کردند که بر اساس آن، ایران ارسال کمک‌ها به کُردهای عراق را قطع کرد. عراق همچنین موج دیگری از عرب‌سازی را با انتقال اعراب به مناطق نفت‌خیز کُردستان، به‌ویژه اطراف کرکوک، آغاز کرد. بین سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۸، حدود ۲۰۰٬۰۰۰ کُرد به سایر مناطق عراق تبعید شدند.

دختران کُرد با لباس‌های سنتی کردی، جشن نوروز در کرکوک

در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، رژیم عراق سیاست‌های ضدکُردی را اجرا کرد و عملاً یک جنگ داخلی رخ داد. جامعه بین‌المللی عراق را به‌شدت محکوم کرد، اما هرگز به‌طور جدی برای اقدامات سرکوبگرانه‌ای مانند قتل‌عام صدها هزار غیرنظامی، تخریب گسترده هزاران روستا و تبعید هزاران کُرد به مناطق جنوب و مرکز عراق مجازات نشد.

این برنامهٔ سرکوبگرانه و نسل‌کشی که بین سال‌های ۱۹۸۶ تا ۱۹۸۹ انجام شد و در سال ۱۹۸۸ به اوج رسید، توسط دولت عراق علیه مردم کُرد اجرا شد و «انفال» (به معنای «غنائم جنگ») نام گرفت. در جریان این برنامه، بیش از دو هزار روستا نابود شد و ۱۸۲٬۰۰۰ غیرنظامی کُرد کشته شدند. این برنامه شامل حملات زمینی، بمباران هوایی، تخریب سیستماتیک روستاها، تبعید دسته‌جمعی، جوخه‌های اعدام و حملات شیمیایی بود، از جمله مشهورترین آن‌ها حمله به شهر کُردنشین حلبچه در سال ۱۹۸۸ که بلافاصله ۵٬۰۰۰ غیرنظامی را کشت.

تجمع مردم در رفراندوم استقلال کُردستان عراق یا اقلیم کُردستان در اربیل، سپتامبر ۲۰۱۷

پس‌از سرکوب قیام کُردها در مارس ۱۹۹۱، نیروهای عراقی بیشتر مناطق کُردنشین را بازپس گرفتند و ۱٫۵ میلیون کُرد خانه‌های خود را ترک کرده و به مرزهای ایران و ترکیه گریختند. برآورد می‌شود نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ کُرد بر اثر خستگی، کمبود غذا، سرما و بیماری جان خود را از دست داده‌باشند. در ۵ آوریل ۱۹۹۱، شورای امنیت سازمان ملل، قطعنامه ۶۸۸ شورای امنیت را تصویب کرد که سرکوب غیرنظامیان کُرد عراق را محکوم و خواستار پایان اقدامات سرکوبگرانه عراق و دسترسی فوری سازمان‌های بشردوستانه بین‌المللی شد. این نخستین سند بین‌المللی بود (از زمان داوری جامعه ملل دربارهٔ موصل در سال ۱۹۲۶) که صراحتاً کُردها را نام می‌برد. در اواسط آوریل، ائتلاف مناطقی امن داخل مرزهای عراق ایجاد کرد و پرواز هواپیماهای عراقی شمال مدار ۳۶ درجه را ممنوع کرد. در اکتبر ۱۹۹۱، چریک‌های کُرد پس از سلسله درگیری‌ها با نیروهای عراقی، اربیل و سلیمانیه را تصرف کردند. در اواخر همان ماه، دولت عراق با اعمال تحریم غذایی و سوختی علیه کُردها و توقف پرداخت حقوق کارکنان دولتی در منطقه کُردستان واکنش نشان داد. با این‌حال، این تحریم نتیجه معکوس داد و کُردها در مه ۱۹۹۲ انتخابات پارلمانی برگزار کرده و اقلیم کردستان عراق را تأسیس کردند.

کُردها در سال ۲۰۰۳ با برگزاری جشن و رقص در خیابان‌ها، ورود نیروهای آمریکایی را جشن گرفتند. اختیار حکومت اقلیم کردستان و مشروعیت قوانین و مقررات آن در ماده‌های ۱۱۳ و ۱۳۷ قانون اساسی جدید عراق که در سال ۲۰۰۵ تصویب شد، به رسمیت شناخته شد.

ترکیه

دو مرد کُرد اهل قسطنطنیه

بر اساس داده‌های رسمی سرشماری سال ۱۹۳۵، تعداد افرادی که زبان مادری آن‌ها کُردی بود ۱٬۴۸۰٬۲۴۶ نفر اعلام شد و بر اساس داده‌های رسمی سرشماری سال ۱۹۶۵ این رقم ۲٬۲۱۹٬۵۰۲ نفر بود. تفاوت میان سرشماری‌های ۱۹۳۵ و ۱۹۶۵ در این بود که در سرشماری ۱۹۳۵، زبان زازاکی به‌عنوان شاخه‌ای از کُردی محسوب می‌شد، اما در سرشماری ۱۹۶۵ به‌عنوان زبانی جداگانه در نظر گرفته‌شد و به‌طور مستقل شمارش شد. طبق گزارش کتاب حقایق جهانی سیا، کُردها در سال ۲۰۰۸ حدود ۱۸٪ از جمعیت ترکیه (۱۴ میلیون نفر) را تشکیل می‌دادند. یک منبع غربی دیگر جمعیت کُردها را تا ۲۵ درصد از جمعیت ترکیه (۱۸ تا ۱۹ میلیون نفر) برآورد کرده‌است. منابع کُردی ادعا می‌کنند که در ترکیه حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون کُرد وجود دارد. در سال ۱۹۸۰، اتنولوگ تعداد کُردزبانان در ترکیه را حدود ۵ میلیون نفر برآورد کرد در حالی‌که جمعیت کشور ۴۴ میلیون نفر بود. روداو در گزارشی که بر اساس داده‌های سرشماری ترکیه در فوریه ۲۰۲۴ تهیه کرده‌بود، اعلام کرد که جمعیت کل مناطق کُردنشین در ترکیه حدود ۱۷ میلیون نفر است. کُردها بزرگ‌ترین گروه اقلیت در ترکیه را تشکیل می‌دهند و جدی‌ترین و مداوم‌ترین چالش‌را برای تصویر رسمی از یک جامعه یکدست ایجاد کرده‌اند. برای انکار وجود کردها، دولت ترکیه از اصطلاحات مختلفی استفاده کرده‌است، اصطلاح «ترک‌های کوهستانی» نخستین بار توسط عبدالله آلپ‌دوغان به‌کار رفت. در سال ۱۹۶۱، جمال گورسل رئیس‌جمهور ترکیه در پیشگفتار کتاب تاریخ استان‌های شرقی و ورتو نوشته محمد شریف فیرات، اعلام کرد که اثبات ترک‌بودن کردها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. امروزه کُردها در ترکیه هنوز با عنوان «شرقی‌ها» (Doğulu) شناخته می‌شوند.

چندین شورش بزرگ کُردها در سال‌های ۱۹۲۵، ۱۹۳۰ و ۱۹۳۸ توسط دولت ترکیه سرکوب شد و بیش‌از یک میلیون کُرد بین سال‌های ۱۹۲۵ تا ۱۹۳۸ به اجبار جابه‌جا شدند. استفاده از زبان کردی، پوشاک کردی، فولکلور و نام‌های کُردی ممنوع شد و مناطق کُردنشین تا سال ۱۹۴۶ تحت حکومت نظامی باقی ماندند. شورش آرارات که در سال ۱۹۳۰ به اوج رسید، پس‌از یک حمله نظامی گسترده که طی آن بسیاری از روستاها و ساکنانشان نابود شدند، سرکوب شد. تا دهه ۱۹۷۰، سازمان‌های چپ‌گرای کُردی در ترکیه، مانند حزب سوسیالیست کُردستان، فعالیت می‌کردند که مخالف خشونت بوده و از فعالیت‌های مدنی و شرکت در انتخابات حمایت می‌کردند. در سال ۱۹۷۷، مهدی زانا، از اعضای آن سازمان، شهردار دیاربکر شد. هم‌زمان، شکاف‌های نسلی منجر به تأسیس دو سازمان جدید آزادی ملی کردستان و حزب کارگران کردستان شد.

پسران کُرد در دیاربکر

واژه‌های «کُرد»، «کُردستان» و «کُردی» به‌طور رسمی توسط دولت ترکیه ممنوع اعلام شد. پس‌از کودتای نظامی سال ۱۹۸۰، زبان کُردی رسماً در عرصه‌های عمومی و خصوصی ممنوع شد. بسیاری از افرادی که به زبان کُردی صحبت می‌کردند، آثار منتشر می‌کردند یا به‌این زبان آواز می‌خواندند، دستگیر و زندانی شدند. کُردها همچنان اجازه دریافت آموزش ابتدایی به زبان مادری خود را ندارند و حتی با وجود اینکه ترکیه به میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی پیوسته است، حق تعیین سرنوشت نیز برای آن‌ها به رسمیت شناخته نمی‌شود. همچنین تبعیض و بیگانه‌سازی مداوم علیه کُردها در جامعه ادامه دارد.

حزب کارگران کردستان یا پ‌ک‌ک یک سازمان مسلح کُردی است که مبارزه مسلحانه‌ای علیه دولت ترکیه برای دستیابی کُردها به حقوق فرهنگی و سیاسی و حق تعیین سرنوشت شروع کرده‌است. متحدان نظامی ترکیه، از جمله ایالات متحده، اتحادیه اروپا و ناتو، پ‌ک‌ک را یک سازمان تروریستی می‌دانند در حالی‌که سازمان ملل، سوئیس و روسیه از افزودن پ‌ک‌ک به فهرست تروریستی خود خودداری کرده‌اند، حتی برخی از آن‌ها از پ‌ک‌ک حمایت کرده‌اند.

بین سال‌های ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۹، پ‌ک‌ک و ارتش ترکیه وارد جنگی آشکار شدند و بخش زیادی از مناطق روستایی جنوب‌شرق ترکیه خالی از سکنه شد، زیرا غیرنظامیان کُرد از روستاها به شهرهای بزرگ‌تر مانند دیاربکر، وان و شرناک و همچنین به شهرهای غربی ترکیه و حتی اروپای غربی مهاجرت کردند. دلایل این خالی‌نشینی عمدتاً بخاطر عملیات نظامی دولت ترکیه، اقدامات سیاسی دولت، فعالیت‌های دولت پنهان در ترکیه و فقر جنوب‌شرق بود. اقدامات دولت ترکیه شامل شکنجه، تجاوز جنسی، جابه‌جایی اجباری، تخلیه اجباری، ویرانی روستاها، دستگیری‌های غیرقانونی و اعدام غیرقانونی غیرنظامیان کُرد بوده‌است.

از دههٔ ۱۹۷۰ تاکنون، دادگاه حقوق بشر اروپا، ترکیه را به دلیل هزاران مورد نقض حقوق بشر محکوم کرده‌است. این احکام عمدتاً به موارد اعدام غیرنظامیان کُرد، شکنجه، جابه‌جایی‌های اجباری، ویران کردن گسترده روستاها، دستگیری‌های خودسرانه، و همچنین به قتل و ناپدید شدن روزنامه‌نگاران کُرد مربوط می‌شود.

لیلا زانا

لیلا زانا، نخستین زن کُرد عضو پارلمان از دیاربکر بود، در سال ۱۹۹۴ هنگام مراسم سوگند در مجلس ترکیه جنجال‌آفرین شد؛ زیرا پس‌از ادای سوگند پارلمانی، جمله‌ای به زبان کُردی افزود: «این سوگند را برای برادری ملت‌های ترک و کُرد یاد می‌کنم.»

در مارس ۱۹۹۴، پارلمان ترکیه به لغو مصونیت لیلا زانا و پنج عضو دیگر حزب دموکراسی شامل حاتم دیجل، احمد ترک، صری ثاکیک، اورهان دوغان و سلیم صادق رأی داد. در اکتبر ۱۹۹۵، دیوان عالی کشور، زانا، دیجل، صادق و دوغان را به ۱۵ سال زندان محکوم کرد. زانا در همان سال از سوی پارلمان اروپا به دلیل فعالیت‌هایش در حوزه حقوق بشر برنده جایزه ساخاروف شد. او در سال ۲۰۰۴ آزاد گردید، آزادی وی پس‌از هشدار نهادهای اروپایی مبنی بر اینکه ادامه زندانی بودن این چهار نماینده کُرد می‌تواند بر تلاش ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا تأثیر بگذارد، انجام شد. انتخابات محلی سال ۲۰۰۹ برای حزب سیاسی کُردی «حزب جامعه دموکراتیک» نتیجه‌ای برابر با ۵٫۷ درصد آرا به همراه داشت.

گروهک‌های مسلح تحت حمایت دولت ترکیه متهم‌اند که در سال‌های ۱۹۹۳ و ۱۹۹۴ حدود ۳۲۰۰ نفر از کُردها و آشوری‌ها را در چارچوب «قتل‌های مشکوک» ناپدید کرده‌اند. در میان قربانیان، سیاستمداران کُرد، فعالان حقوق بشر، روزنامه‌نگاران، معلمان و دیگر روشنفکران نیز حضور داشتند. تقریباً هیچ‌یک از عاملان این وقایع مورد تحقیق یا مجازات قرار نگرفتند. همچنین گفته می‌شود دولت ترکیه از گروه اسلام‌گرای افراطی مانند حزب‌الله کُردی حمایت می‌کرد تا افراد مظنون به عضویت در پ‌ک‌ک و حتی برخی شهروندان عادی کُرد را ترور کند. عظیمت کویلو اوغلو، وزیر دولت در امور حقوق بشر، در پاییز ۱۹۹۴ ابعاد تخلفات نیروهای امنیتی را افشا کرد و گفت: «در حالی‌که اقدامات تروریستی در دیگر مناطق توسط پ‌ک‌ک انجام می‌شود، در تونجلی این خود دولت است که دست به تروریسم می‌زند. در تونجلی، این دولت است که روستاها را تخلیه و به آتش می‌کشد و در جنوب‌شرق، دو میلیون نفر بی‌خانمان شده‌اند.»

سوریه

گریلاهای کُرد یگان‌های مدافع خلق و یگان‌های مدافع زنان در سوریه.

کُردها حدود ۹ درصد جمعیت سوریه را تشکیل می‌دهند که در مجموع نزدیک به ۱٫۶ میلیون نفر برآورد می‌شود؛ این امر کُردها را به بزرگ‌ترین اقلیت قومی در سوریه تبدیل می‌کند. آن‌ها عمدتاً در شمال‌شرق و شمال کشور متمرکز هستند، اما جمعیت قابل‌توجهی از کُردها در شهرهای حلب و دمشق نیز زندگی می‌کنند. کُردها معمولاً در محافل عمومی به زبان کُردی صحبت می‌کنند، مگر آن‌که همهٔ حاضران آن زبان را نفهمند. به گفتهٔ عفو بین‌الملل، فعالان حقوق بشر کُرد در سوریه با بدرفتاری و آزار و اذیت مواجه می‌شوند.

روش‌های به‌کاررفته برای سرکوب هویت قومی کُردها در سوریه شامل ممنوعیت‌های مختلف در استفاده از زبان کُردی، خودداری از ثبت نام‌های کُردی، تغییر نام مناطق کُردی به نام‌های جدید عربی، ممنوعیت فعالیت کسب‌وکارهایی که نام عربی ندارند، ممنوعیت مدارس خصوصی کُردی و همچنین ممنوعیت کتاب‌ها و سایر منابع مکتوب به زبان کُردی بوده‌است. با محرومیت از حق تابعیت سوری، نزدیک به ۳۰۰٬۰۰۰ کُرد از دسترسی به هرگونه حقوق اجتماعی محروم شده‌اند که نقض قوانین بین‌المللی به‌شمار می‌رود. در نتیجه، این کُردها عملاً در داخل سوریه گرفتار شده‌بودند. در مارس ۲۰۱۱، به‌منظور جلوگیری از گسترش تظاهرات و ناآرامی‌ها در سراسر کشور، دولت سوریه وعده داد که این مسئله را حل کند و تابعیت سوری را به حدود ۳۰۰٬۰۰۰ کُرد که پیش‌تر از حق تابعیت محروم شده‌بودند، اعطا کند.

در ۱۲ مارس ۲۰۰۴، در جریان رویدادی که از یک استادیوم در قامشلی آغاز شد، درگیری‌هایی میان کُردها و سوری‌ها رخ داد و چندین روز ادامه‌یافت. دست‌کم سی نفر کشته و بیش‌از ۱۶۰ نفر زخمی شدند. این ناآرامی‌ها به دیگر شهرهای کُردی در طول مرز شمالی با ترکیه و سپس به دمشق و حلب گسترش یافت.

در نتیجهٔ جنگ داخلی سوریه، از ژوئیه ۲۰۱۲، کُردها توانستند کنترل بخش‌های وسیعی از کُردستان را از اندیوار در شمال‌شرق دورافتاده تا جندیرس در شمال‌غربی‌ترین نقطهٔ سوریه به‌دست گیرند. کُردهای سوریه در سال ۲۰۱۳ انقلاب روژاوا را آغاز کردند.

کانتون عفرین، که عمدتاً کُردها در آن ساکن هستند، از زمان عملیات نظامی ترکیه در عفرین اوایل سال ۲۰۱۸ تحت اشغال نیروهای مسلح ترکیه و ارتش آزاد سوریه تحت حمایت ترکیه قرار گرفته‌است. در پی این مداخله، بین ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰ نفر آواره شدند. در اکتبر ۲۰۱۹، ترکیه و دولت موقت سوریه حمله‌ای به مناطق عمدتاً کُردنشین سوریه آغاز کردند، که باعث شد حدود ۱۰۰٬۰۰۰ غیرنظامی از این مناطق فرار کنند، زیرا از احتمال انجام پاک‌سازی قومی توسط ترکیه هراس داشتند.

ماوراء قفقاز

تونار رحمان اوغلی در جشنواره موسیقی خاری بولبول، آهنگ کُردی «ریندا مین» را اجرا می‌کند.

بین دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۸۰، ارمنستان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود و کُردها مانند سایر گروه‌های قومی، وضعیت اقلیت محافظت‌شده را داشتند. کُردهای ارمنی اجازه داشتند روزنامه، برنامه‌های رادیویی و رویدادهای فرهنگی تحت حمایت دولت خود داشته‌باشند. در طول درگیری در ناگورنو-قره‌باغ، بسیاری از کُردهای غیریزیدی مجبور به ترک خانه‌های خود شدند، زیرا هم آذری‌ها و هم کُردهای غیریزیدی مسلمان بودند.

در سال ۱۹۲۰، دو منطقه کُردنشین جواَن‌شیِر (با مرکز کلبجر) و زنگزور شرقی (با مرکز لاچین) با هم ترکیب شدند تا منطقهٔ اداری کُردستان یا «کردستان سرخ» شکل گیرد. دورهٔ وجود این واحد اداری کُردی کوتاه بود و تا سال ۱۹۲۹ بیشتر ادامه نیافت. کُردها پس‌از آن با اقدامات سرکوبگرانهٔ بسیاری، از جمله تبعیدها، از سوی دولت شوروی مواجه شدند. در نتیجهٔ مناقشهٔ ناگورنو-قره‌باغ، بسیاری از مناطق کُردی ویران شده و بیش‌از ۱۵۰٬۰۰۰ کُرد از سال ۱۹۸۸ توسط نیروهای جدایی‌طلب ارمنی تبعید شده‌اند.

دیاسپورا

تظاهراتی در برلین، آلمان، در اعتراض به عملیات نظامی ترکیه در شمال‌شرق سوریه، در تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹ برگزار شد.

حمدی اولوکایا، میلیاردر کُرد-آمریکایی و بنیان‌گذار و مدیرعامل شرکت چوبانی.

بر اساس گزارشی از شورای اروپا، حدود ۱٫۳ میلیون کُرد در غرب اروپا زندگی می‌کنند. نخستین مهاجران، کُردهای ترکیه بودند که در دهه ۱۹۶۰ در آلمان، اتریش، بنلوکس، بریتانیا، سوئیس و فرانسه سکنی گزیدند. دوره‌های متوالی بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی در منطقه در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ موج‌های جدیدی از پناهندگان کُرد، عمدتاً از ایران و عراق تحت حکومت صدام‌حسین، را به اروپا آورد. در سال‌های اخیر، بسیاری از پناهجویان کُرد از ایران و عراق در بریتانیا سکنی گزیده‌اند، به‌ویژه در شهر دوزبری و برخی مناطق شمالی لندن. حضور آن‌ها گاهی باعث بروز جنجال‌های رسانه‌ای در مورد حق اقامتشان شده‌است. تنش‌هایی میان کُردها و جامعهٔ مسلمانان مقیم دوزبری ایجاد شده‌بود. این شهر میزبان مسجدهای بسیار سنتی مانند مارکازی است. از آغاز بحران سوریه، بسیاری از پناهندگان جنگ داخلی سوریه کُردهای سوری بوده‌اند و در نتیجه، بخش قابل‌توجهی از پناهجویان سوری فعلی در آلمان کُردها هستند.

مهاجرت قابل توجهی از کُردها به کانادا و ایالات متحده رخ داده‌است که عمدتاً شامل پناهندگان سیاسی و مهاجرانی است که به دنبال فرصت‌های اقتصادی هستند. بر اساس سرشماری ۲۰۱۱ کانادا، ۱۱٬۶۸۵ با اصالت کُرد در کانادا زندگی می‌کنند. و بر اساس همین سرشماری، ۱۰٬۳۲۵ نفر در کانادا به زبان‌های کُردی صحبت می‌کردند. در ایالات متحده، مهاجران کُرد از سال ۱۹۷۶ به‌طور گسترده در نشویل سکنی گزیدند. این شهر اکنون میزبان بزرگ‌ترین جامعهٔ کُردی در ایالات متحده است و به «کردستان کوچک» معروف شده‌است. جمعیت کُردها در نشویل تقریباً ۱۱٬۰۰۰ نفر برآورد می‌شود. بر اساس برخی منابع، جمعیت کُردها در کل ایالات متحده حدود ۲۰٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود.

زبان کردی

مقالهٔ اصلی: زبان کردی

کُردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از حمله اعراب به ایران است. این زبان از عربی و ترکی تأثیر چندان نپذیرفته و اصیل مانده‌است. زبان کُردی دارای ادبی پهناور است. قدیمی‌ترین نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله‌ای است که از اورامان در کُردستان به‌دست‌آمده. زبان کُردی با دسته شمالی لهجه‌های ایرانی غربی و از زبان‌های مهم دسته شمال غربی به‌شمار می‌رود اما نزدیکی زیادی با زبان پارسی باستان و پارسیگ ساسانی دارد و صاحب همتون و تصنیف‌ها و قصه‌ها و سنت‌های ادبی است.

زبان کردی به پنج دستهٔ عمده تقسیم می‌شود:

• شمالی یا کرمانجی (شامل سنجاری، جدیکانی، ارفی، بوتانی، بایزیدی، هکاری، سورچی، کرمانجی خراسانی، شکاکی، وانی، شمدینانی، جزیری و بادینانی)
• میانی یا سورانی (شامل مکریانی، پژدری، خوشناوی، اربیلی، اردلانی، سلیمانیه‌ای، ورماوه‌ای، گرمیانی، کرکوکی، بنگردی، رواندزی و جافی)
• جنوبی (شامل:

کردی ایلامی، کردلی، کرماشانی، کلهری، لکی، کُردی بغدادی)

• زازاکی یا زازایی درمحدودهٔ گویش‌های شمالی است (شامل:کردکی. کرمانجکی. دملکی)
• هورامی یا گورانی درمحدودهٔ گویش میانی است (شامل: حلبچه ای. پاوه‌ای. مریوانی) تقسیم می‌شود. در کل، زبان کُردی میانجی دو زبان بزرگ قبل‌از اسلام یعنی پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی است؛ هرچه به شمال برویم زبان کُردها به پهلوی اشکانی نزدیک می‌شود و هرچه به سمت جنوب بیاییم به زبان پهلوی ساسانی نزدیک می‌شود. گرنوت وینفوهر بیشتر کُردی را نزدیک به زبان پهلوی اشکانی می‌داند. در کل، زبان کُردی به پارسی نزدیک‌تر است تا اشکانی. زبان‌های گورانی و زازاکی هم به پارتی اشکانی_مادی نزدیک‌ترند. مک کنزی پس‌از بررسی بسیاری از گونه‌های زبان‌های ایرانی درمقاله معروفش بنام «ریشه‌های زبان کُردی» می‌نویسد: «وظیفه نخست من باید تعریف زبان کُردی از طریق تعیین مشخصاتی باشد که آن‌را از دیگر لهجه‌های ایرانی متمایز می‌کند. متأسفانه باید در ابتدای این بحث اعتراف کنم که نتایجی که به آن رسیده‌ام، عموماً منفی هستند، زیرا تقریباً در برابر هر مشخصه ویژه زبان کُردی، یک مشخصه مشابه در دستکم یک لهجهٔ دیگر ایرانی وجود دارد» آنگاه او در ادامه این مقاله به تحلیل و مقایسهٔ خصوصیات دستوری و صرفی (مورفولوژیک) کُردی با دیگر زبان‌های ایرانی می‌پردازد، تا با نمونه‌های مختلف نظر خود را ثابت کند که کُردی نیز مانند دیگر شاخه‌های خانواده زبان‌های ایرانی، یکی از این زبان‌هاست، مانند بلوچی یا لُری، تاتی، آذری یا گیلکی. بنظر مک کنزی و ویندفور کُردی از نزدیک‌ترین زبان‌های ایرانی به پارسی باستان (هخامنشی) است و حتی در دوره‌ای تحت تأثیر زبان پارتی بوده‌است که می‌دانیم ریشه‌اش در شرق دریای خزر بوده و در زمان اشکانیان زبان پارتی تقریباً همه گونه‌های زبان‌های ایرانی از جمله فارسی، کُردی، تاتی، زازاکی و بلوچی و گورانی را تحت تأثیر خود قرار داده‌است.
  

زبان کُردی در عراق در کنار زبان عربی رسمی است، و در ارمنستان نیز به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود. زبان کُردی در ایران به‌عنوان یک زبان محلی پذیرفته‌شده است. در ترکیه هم کُردها با وجود اینکه بزرگ‌ترین اقلیت کشور هستند اما زبانشان به رسمیت شناخته نمی‌شود به طوری‌که حتی لیلا زانا نمایندهٔ پارلمان ترکیه به جرم صحبت کردن به زبان کُردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد. در سوریه فدراسیون شمال سوریه در کنار زبان عربی کُردی هم در مدارس تدریس می‌شود.
در کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، آلمان و سوئد نیز اقلیت کُرد زبان زندگی می‌کنند. دو گویش گورانی و زازاکی توسط بسیاری از زبان شناسان به علت تفاوت با سایر گویش‌های کُردی، در زمرهٔ زبان کُردی شناخته نمی‌شوند. البته گویشوران این دو زبان از نظر قومیت جزو مردمان کُردتبار هستند و خودشان را کُرد می‌دانند. همچنین در مورد زبان لکی به عنوان یکی از زبانهای کُردی یا گویشی از زبان کُردی نیز اختلاف نظر وجود دارد؛ چنان‌که برخی از منابع آن‌را شاخه‌ای از گورانی، لری، بازماندهٔ فارسی باستان و برخی نیز لکی را یک زبان مستقل دانسته‌اند.

فرهنگ و آداب و رسوم

مقالهٔ اصلی: فرهنگ کردی

فرهنگ کُردی میراثی است از مردمان باستانی گوناگونی که کُردهای امروزی و جامعهٔ آن‌ها را شکل داده‌اند. همانند بسیاری از دیگر جمعیت‌های خاورمیانه، میزان بالایی از تأثیرات متقابل میان کُردها و مردمان همسایه‌شان مشهود است؛ بنابراین، در فرهنگ کُردی عناصری از فرهنگ‌های گوناگون دیده می‌شود. با این‌حال، در مجموع، فرهنگ کُردی به فرهنگ دیگر مردمان ایرانی نزدیک‌تر است، به‌ویژه آن‌هایی که از نظر جغرافیایی در گذشته بیشترین نزدیکی را با کُردها داشته‌اند، مانند فارسی‌زبانان و لُرها. برای نمونه، کُردها نیز نوروز (۲۱ مارس) را به عنوان آغاز سال‌نو جشن می‌گیرند. در برخی از افسانه‌های کُردی، منشأ این جشن را به کیومرث، نخستین پادشاه پیشدادیان، منسوب می‌دارند. (کیومرث به کُردی، کیموروس) در کوهستان‌های رواندوز در شرق شهر «دیانا»، با اهریمن می‌جنگد و بر او پیروز می‌شود. به‌این مناسبت، دستور می‌دهد تا در کوه‌ها و بلندی‌ها آتش بیفروزند و خبر پیروزی را به همه‌جا برسانند. او فرمان می‌دهد مردم روز پیروزی را جشن بگیرند و به‌مدت نُه روز ادامه‌دهند. بوکه باران، از آداب و رسوم باران‌خواهی در کُردستان است که در ایام خشکسالی یا سال‌هایی که میزان بارندگی آن کم است برگزار می‌شود. بوک به معنی عروسک است. دختران نوجوان روستا با استفاده از دو تکه چوب عروسکی ساخته و لباسی از پارچه‌های رنگی بر تن آن عروسک می‌پوشانند و برای آن سربندی درست می‌کنند. سپس آن عروسک را در دست می‌گیرند و در حالی‌که شعر می‌خوانند در کوچه‌ها می‌گردند. هنگام عبور «بوکه باران» از کوچه‌ها اهالی بر آن عروسک آب می‌پاشند به نیت این که باران و گندم در آن سال فراوان باشد. اهالی هدایایی مانند تخم مرغ، پول یا گردو به دختران می‌دهند. دختران پس‌از گذراندن بوک (عروسک) از همه کوچه‌ها آن‌را به قبرستان یا زیارتگاه موجود در روستا می‌برند، سپس آن‌را می‌سوزانند یا به آب می‌اندازند و هدایای جمع‌آوری شده را بین خود تقسیم می‌کنند. اهالی روستای هشمیز از دهستان ژاورود شرقی، بخش مرکزی شهر سنندج در منطقه‌ای سرد و خشک در ۳۶ کیلومتری جنوب غرب سنندج به این عروسک «بووکه چووینه»(bokâ cuwina) گویند و آن عروسک چوبی را در گهواره‌ای گذاشته و می‌چرخانند. این دختران هنگام چرخاندن عروسک در کوچه‌ها اشعاری را آوازوار و آهنگین و به‌صورت دسته‌جمعی می‌خوانند.

زبان‌های کُردی‌تبار شامل ۳ گروه اصلی است: کُردی شمالی، کُردی مرکزی، کُردی جنوبی. بیشتر کُردها مسلمان هستند و سایر آنان نیز ایزدی، یارسان، مسیحی و یهودی هستند.

فرهنگ عامه (فولکلور)

روباه، حیوانی که به‌طور گسترده در داستان‌های کُردی تکرار می‌شود.

کُردها دارای سنتی غنی از فرهنگ عامه هستند که تا زمان‌های اخیر عمدتاً به‌صورت شفاهی یا از راه آواز از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد. هرچند برخی از داستان‌های نویسندگان کُرد در سراسر کردستان شناخته‌شده بودند، بیشتر داستان‌هایی که گفته یا خوانده می‌شدند تنها در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم به نگارش درآمده‌اند. بسیاری از این داستان‌ها بنا بر گفته‌ها قدمتی چندین سده‌ای دارند.

فرهنگ عامهٔ کُردی از نظر هدف و سبک بسیار گوناگون است؛ در میان آن می‌توان داستان‌هایی دربارهٔ طبیعت، حیوانات انسان‌گونه، عشق، قهرمانان، جنگجویان، موجودات اسطوره‌ای و زندگی روزمره یافت. شماری از این شخصیت‌های اسطوره‌ای را می‌توان در فرهنگ‌های دیگر نیز دید، همچون سیمرغ و کاوهٔ آهنگر در اسطوره‌شناسی گسترده‌تر ایرانی، و داستان‌های شاه‌ماران در سراسر آناتولی. افزون بر این، برخی از داستان‌ها می‌توانند صرفاً جنبهٔ سرگرمی داشته‌باشند یا جنبه‌ای آموزشی یا مذهبی. رایج‌ترین داستان تکرارشونده دربارهٔ روباه است که با زیرکی و هوشمندی بر گونه‌های کم‌هوش‌تر غلبه می‌کند، اما اغلب خود نیز با سرانجامی ناخوشایند روبه‌رو می‌شود. موضوع دیگری که در فولکلور کُردی بسیار رایج است، سرچشمه یا پیدایش یک قبیله است؛ این داستان‌ها معمولاً روایت می‌کنند که یک قبیله از کجا آمده، چگونه شکل گرفته و پیشینهٔ آنچه بوده است، و اغلب با عناصر اسطوره‌ای یا قهرمانانه همراه هستند. گاهی داستان‌گوها برای تعریف کردن داستان خود برای مخاطبان به روستاهای همجوار خود سفر می‌کردند و گاهی مخاطبان برای شنیدن داستان به روستای داستان‌گو سفر می‌کردند، گاهی این مخاطبا شامل یک روستا می‌شدند؛ این روایت‌ها به‌ویژه در زمستان رایج بود، زمانی‌که تفریح و سرگرمی کم بود و مردم مجبور بودند شب‌ها را در خانه بگذرانند.

هم‌زمان با تنوع گروه‌های کُرد، اگرچه برخی داستان‌ها و عناصر در سراسر کُردستان رایج بودند، برخی دیگر منحصر به یک منطقه خاص بودند و این وابسته به منطقه، دین یا گویش بود. یهودیان کُرد شهر زاخو شاید بهترین نمونه از این موضوع باشند؛ داستان‌گوهای با استعداد آن‌ها به دلیل داشتن سنت شفاهی منحصربه‌فرد، در سراسر منطقه بسیار مورد احترام بوده‌اند. نمونه دیگر از اساطیر کُردهای ایزدی هستند، و داستان‌های کُردهای درسیم، که تأثیر قابل توجهی از فرهنگ مردم ارمنی داشته‌اند. در دوران جرم بودن زبان کُردی پس‌از کودتای سال ۱۹۸۰، دنگ‌بِژها (خوانندگان) و چیرۆک‌بِژها (داستان‌گوها) مجبور به سکوت شدند و بسیاری از داستان‌ها در معرض خطر قرار گرفتند. در سال ۱۹۹۱، زبان کُردی از حالت جرم خارج شد، اما افزایش دسترسی به رادیوها و تلویزیون‌ها باعث کاهش علاقه به روایت‌های سنتی شد. با این‌حال، تعدادی از نویسندگان در حفظ این داستان‌ها گام‌های بلندی برداشتند.

بافندگی

فرش کُردی بیجار

بافت کُردی در سراسر جهان شهرت دارد و نمونه‌های عالی‌هم در فرش‌ها و کیف‌ها دیده می‌شود. مشهورترین فرش‌های کُردی، فرش‌های منطقه بیجار در استان کردستان هستند. به دلیل روش منحصر به فردی که در بافت فرش‌های بیجار به کار می‌رود، این فرش‌ها بسیار مقاوم و مستحکم هستند و به همین دلیل به آن‌ها «فرش‌های آهنین ایران» گفته می‌شود. فرش‌های بیجار تنوع زیادی دارند و طرح‌های آن‌ها از نقش‌های گل، مدال، حیوانات تا سایر تزئینات متغیر است. آن‌ها معمولاً دو تار دارند و از نظر رنگ‌بندی بسیار پررنگ و جذاب هستند. با توجه به افزایش علاقه به این فرش‌ها در قرن گذشته و کاهش نیاز به مقاومت بالای آن‌ها، فرش‌های جدید بیجار دارای طرح‌هایی ظریف‌تر و با جزئیات دقیق‌تر شده‌اند.

فرش کُردی دیگری که شناخته‌شده‌است، فرش سنه (تلفظ سنندج به کُردی) است که به عنوان پیچیده‌ترین فرش‌های کُردی شناخته می‌شود. این فرش‌ها به‌ویژه به دلیل تراکم گره بالای خود و استفاده از پشم مرغوب کوهی مشهور هستند. در سایر مناطق کُردستان مانند کرمانشاه، سیرت، ملطیه و بتلیس نیز فرش‌ها به میزان وسیعی بافته می‌شدند.

کیف‌های کُردی عمدتاً به آثار ایل جاف که در ناحیه مرزی ایران و عراق زندگی می‌کنند، مشهور هستند. این کیف‌ها دارای همان ویژگی‌های فرش‌های کُردی هستند؛ بسیار رنگارنگ، محکم در طراحی و اغلب دارای طرح‌های مدالیون. آن‌ها به‌ویژه در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در غرب محبوب بودند.

صنایع دستی

یک نجیب‌زاده کُرد با خنجر جنبیه

فراتر از بافت و پوشاک، صنایع دستی کُردی دیگری نیز وجود دارند که سنتاً اغلب توسط قبایل کوچ‌نشین کُرد ساخته می‌شدند. این صنایع دستی به‌ویژه در ایران شناخته شده‌اند، به‌ویژه صنایع دستی مناطق کرمانشاه و سنندج. در میان این صنایع می‌توان به تخته شطرنج، تعویذها، جواهرات، تزئینات، سلاح‌ها و سازها اشاره‌کرد.

خال‌کوبی

مقالهٔ اصلی: دق (خال‌کوبی)

زن کُرد با تتوی دِق

تزئین بدن با خال‌کوبی (به کُردی: دِق) در میان کُردها رایج است، هرچند خالکوبی‌های دائمی در اسلام سنی مجاز نیستند. از این‌رو، تصور می‌شود که این خال‌کوبی‌های سنتی ریشه در دوران پیش‌از اسلام دارند. جوهر خال‌کوبی با مخلوط کردن دوده با شیر (معمولاً شیر مادر) و مایع سمی از کیسه صفرا یک حیوان ساخته می‌شود. طرح با استفاده از یک شاخه نازک روی پوست کشیده شده و سپس با سوزن زیر پوست تزریق می‌شود. این تتوها معانی و کاربردهای متنوعی دارند، از جمله محافظت در برابر شر یا بیماری‌ها، افزایش زیبایی و نمایش وابستگی‌های قبیله‌ای. نمادهای مذهبی نیز در میان خالکوبی‌های سنتی و مدرن کُرد رایج است. خال‌کوبی‌ها در میان زنان بیشتر از مردان رایج بودند و معمولاً روی پاها، چانه، پیشانی و سایر نقاط بدن قرار می‌گرفتند.

محبوبیت خال دائمی و سنتی در میان نسل جدید کُردها به شدت کاهش یافته‌است. با این حال، خال‌کوبی‌های مدرن در حال رایج‌تر شدن هستند؛ و خال‌کوبی‌های موقت همچنان در مناسبت‌های خاص (مانند حنا، شب قبل از عروسی) و به‌عنوان ادای احترام به میراث فرهنگی استفاده می‌شوند.

سینما

مقالهٔ اصلی: سینمای کرد

بهمن قبادی در مراسم معرفی فیلمش هیچ‌کس دربارهٔ گربه‌های ایرانی نمی‌داند در سن سباستین، ۲۰۰۹

موضوعات اصلی سینمای کُردی، فقر و سختی‌هایی است که کُردها مجبور به تحمل آن هستند. اولین فیلم‌هایی که به فرهنگ کُردی پرداخته‌اند، در واقع در ارمنستان فیلم‌برداری شدند. فیلم زاره که در سال ۱۹۲۷ به تهیه‌کنندگی هامو بکنازاریان منتشر شد، داستان زاره و عشق او به چوپان سیدو و مشکلاتی که این دو تحت تأثیر بزرگان دهکده تجربه می‌کنند را روایت می‌کند. در سال‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۵۹، دو مستند دربارهٔ کُردهای ایزدی در ارمنستان ساخته‌شد. این آثار تولید مشترک ارمنی-کُردی بودند، کوچاریان و هجییه جندی برای ساخت مستند کُردهای ارمنستان شوروی با یکدیگر همکاری‌کردند.

نخستین فیلم‌های کُردی که مورد تحسین منتقدان قرار گرفتند و شهرت یافتند توسط ییلماز گونی ساخته‌شدند. او در آغاز بازیگری محبوب شد و برندهٔ جوایز در ترکیه بود و به دلیل چهرهٔ خشنش لقب چیرکین کرال (پادشاه زشت) را گرفته‌بود. اما در ادامهٔ دوران حرفه‌ای خود، به ساخت فیلم‌های اجتماعی-انتقادی و سیاسی روی‌آورد. فیلم‌های گِله (Sürü، ۱۹۷۹)، راه (Yol، ۱۹۸۲) و دیوار (Duvar، ۱۹۸۹) از آثار شناخته‌شدهٔ او هستند که از میان آن‌ها، فیلم دوم (راه) موفق به دریافت نخل طلای جشنواره کِن (معتبرترین جایزه جهان) در سال ۱۹۸۲ شد.

یکی دیگر از کارگردانان برجستهٔ کُرد بهمن قبادی است. نخستین فیلم بلند او با نام زمانی برای مستی اسب‌ها در سال ۲۰۰۰ منتشر شد. این فیلم با تحسین گستردهٔ منتقدان روبه‌رو شد و جوایز متعددی را به‌دست‌آورد. دیگر فیلم‌های او نیز به همین سبک و سیاق ساخته‌شدند و موفقیت‌هایی کسب کردند. این موفقیت‌ها او را به یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌سازان معاصر ایران تبدیل کرده‌است. اخیراً او فیلم فصل کرگدن‌ها را منتشر کرده‌است که با بازی بهروز وثوقی، مونیکا بلوچی و یلماز اردوغان ساخته‌شده و زندگی پرآشوب یک شاعر کُرد را روایت می‌کند.

ورزش

ارن دردیوک، فوتبالیست کُرد و مهاجم تیم ملی فوتبال سوئیس

محبوب‌ترین ورزش در میان کُردها فوتبال است. از آن‌جا که کُردها کشوری مستقل ندارند، تیمی نماینده در فیفا یا کنفدراسیون فوتبال آسیا نیز ندارند؛ با این‌حال، تیمی نمایندهٔ اقلیم کردستان عراق از سال ۲۰۰۸ در جام جهانی ویوا فعالیت داشته‌است. این تیم در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ به مقام نایب‌قهرمانی رسید و سرانجام در سال ۲۰۱۲ قهرمان شد.

در سطح ملی نیز باشگاه‌های کُردی عراق در سال‌های اخیر موفقیت‌هایی به دست آورده‌اند و طی پنج سال گذشته چهار بار قهرمان لیگ ستارگان عراق شده‌اند. از باشگاه‌های برجسته می‌توان به باشگاه ورزشی اربیل، باشگاه ورزشی دهوک، باشگاه ورزشی سلیمانیه و باشگاه ورزشی زاخو اشاره‌کرد.

در ترکیه، جلال ابراهیم، یک کُرد، از بنیان‌گذاران باشگاه گالاتاسرای در سال ۱۹۰۵ و همچنین از نخستین بازیکنان آن بود. برجسته‌ترین باشگاه کُردی، باشگاه فوتبال دیاربکرسپور است. در میان جوامع مهاجر کُرد نیز موفق‌ترین باشگاه، باشگاه فوتبال دالکورد و شناخته‌شده‌ترین بازیکن، ارن دردیوک است.

یکی دیگر از ورزش‌های برجسته در میان کُردها کشتی است. در کشتی ایرانی، سه سبک وجود دارد که ریشه در مناطق کُردنشین دارند:

• ژیروبال (سبکی شبیه به کشتی فرنگی) که در سنندج، کرمانشاه و ایلام رواج دارد.
• زوران‌پاتوله، که در سنندج رایج است.
• زوران‌ماچکه، در سنندج نیز رایج است.

علاوه بر این، معتبرترین سبک کشتی سنتی ایرانی یعنی «بچوخه» نام خود را از یک پوشش محلی کُردی در خراسان گرفته‌است که این کشتی در همان لباس برگزار می‌شود.

مدال‌آوران کُرد در المپیک تابستانی ۲۰۱۲ شامل نور تاتار در تکواندو، کیانوش رستمی در وزنه‌برداری و میخائیل آلویان در بوکس بودند.

معماری

پل دجله مروانیان، دیاربکر

ارگ اربیل

روستاهای سنتی کُردی دارای خانه‌هایی ساده از گل هستند. بیشتر آن‌ها سقف‌های صاف چوبی دارند و اگر روستا در دامنه کوه ساخته شده باشد، سقف یک خانه حیاط خانه بالایی است مانند اورامان. به علاوه، خانه‌هایی با سقف‌های گنبدی‌شکل شبیه کندوی زنبور، مانند آنچه در حران دیده می‌شود، نیز وجود دارند.

در طول قرن‌ها شاهکارهای معماری بسیاری توسط کُردها ساخته شده که سبک‌های گوناگونی دارند. کُردستان نمونه‌های فراوانی از معماری‌های باستانی ایرانی، رومی، یونانی و سامی را در خود جای داده‌است. مشهورترین آن‌ها شامل بیستون و طاق‌بستان در کرمانشاه، تخت سلیمان در نزدیکی تکاب، کوه نمرود در نزدیکی آدیامان و دژهای اربیل و دیاربکر هستند.

نخستین آثارهای اصیل کُردی که تاکنون باقی مانده‌اند، در قرن یازدهم ساخته شده‌اند. این آثارها شامل پل دجله مروانیان در دیاربکر، مسجد منوچهر شَدّادی در شهر آنی و دژ حصن‌الاکراد در نزدیکی حمص هستند.

در سده‌های دوازدهم و سیزدهم، ایوبیان بناهای بسیاری را در سراسر خاورمیانه ساختند. آن‌ها تحت تأثیر پیشینیان خود، فاطمیان، و همچنین رقیبانشان، صلیبیان، بودند، در عین‌حال که شیوه‌های خاص خود را نیز توسعه دادند. علاوه بر این، زنان خاندان ایوبی نقش برجسته‌ای در حمایت و پشتیبانی از ساخت‌وسازهای جدید ایفا کردند. از مشهورترین آثار ایوبیان می‌توان به قلعه صلاح‌الدین، مسجد خلیل‌الرحمن در اورفا و بخش‌های عمده‌ای از قلعه حلب اشاره‌کرد. یکی دیگر از آثار مهم میراث معماری کُردی از اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم، زیارتگاه ایزدی لالش است که با سقف‌های مخروطی‌شکلش شناخته می‌شود.

در دوره‌های بعدی نیز، حکمرانان کُرد و سلسله‌ها و امارت‌های مرتبط با آن‌ها آثار خود را با ساخت مساجد، قلعه‌ها و پل‌ها به جای گذاشتند. برخی از این آثارهارا تخریب کرده‌اند یا به‌طور جزئی خراب شده‌اند تا میراث‌فرهنگی کُردی را نابود کنند، مانند قلعه سفید امارت بوطان، و از نمونه‌های شناخته‌شده می‌توان به قلعه حوساپ از قرن هفدهم قلعه شیروانه از اوایل قرن هجدهم و پل الوین در خانقین از قرن نوزدهم.

مشهورترین آن‌ها کاخ اسحاق پاشا در داغوبایزید است، سازه‌ای که تحت تأثیر شدید سنت‌های معماری آناتولی و ایرانی قرار دارد. ساخت این کاخ در سال ۱۶۸۵ آغاز شد و توسط چولاک عبدی پاشا، یکی از بیگ‌های کُردی امپراتوری عثمانی، رهبری شد، اما ساختمان تا سال ۱۷۸۴ و توسط نوه‌اش، اسحاق پاشاهم، تکمیل نشد. این کاخ که نزدیک به ۱۰۰ اتاق دارد، از جمله مسجد، سالن‌های غذاخوری، زندان‌ها و تزئینات فراوان حکاکی‌شده، به‌عنوان یکی‌از برجسته‌ترین آثار معماری دوره عثمانی و آناتولی شهرت دارد.

در سال‌های اخیر، حکومت اقلیم کردستان عراق مسئول بازسازی چندین سازه تاریخی بوده‌است، از جمله قلعه اربیل و مناره مدحفریه.

۱۰ مارس روز جهانی لباس کردی

لباس کُردی یکی از شاخصه‌های هویتی مردم کُرد است و زیبایی و اهمیت آن به اندازه‌ای است که به یک ویترین جهانی تبدیل شده و روزی را در تقویم جهانی (۱۰مارس) به خود اختصاص داده‌است.

ژنتیک

پدر و دختر کُرد اهل حلبچه، کردستان عراق

یک مطالعه ژنتیکی در سال ۲۰۰۵ سه گروه مختلف از گویشوران زازا و کرمانجی در ترکیه و گویشوران کرمانجی در گرجستان را بررسی کرد. در این مطالعه، توالی‌های mtDNA HV1، یازده نشانگر دوآلی کروموزوم Y و ۹ لوکوس Y-STR مورد تحلیل قرار گرفت تا روابط خویشاوندی میان گروه‌های کُردی بررسی‌شود. وقتی داده‌های mtDNA و کروموزوم Y با گروه‌های اروپایی، قفقازی، آسیای غربی و آسیای میانه مقایسه شد، مشخص شد که گروه‌های کُردی بیشترین نزدیکی را به غرب آسیا و بیشترین فاصله را با آسیای میانه دارند. در میان گروه‌های اروپایی و قفقازی، کُردها از نظر mtDNA به اروپایی‌ها نزدیک‌تر بودند تا قفقازی‌ها، و برعکس، در مورد کروموزوم Y، کُردها به قفقازی‌ها نزدیک‌تر بودند. این نشان‌دهنده تفاوت در ریشه‌های مادری و پدری گروه‌های کُردی است. مطالعه همچنین نشان‌داد که گروه‌های کُردی در گرجستان هنگام مهاجرت به قفقاز دچار گلوگاه ژنتیکی شده‌اند و از نظر نیاکان تحت تأثیر دیگر گروه‌های قفقازی قرار نگرفته‌اند. یکی دیگر از یافته‌های این تحقیق این‌بود که زازاها به گروه‌های کُردی نزدیک‌تر هستند تا به مردمان شمال ایران، جایی که فرض می‌شود زبان نیاک زازا قبل از گسترش به آناتولی در آنجا صحبت می‌شده‌است.

در میان کُردهای گویشور کرمانجی در ترکیه، ۱۱ گروه هاپلوتایپ Y-DNA مختلف شناسایی شده‌است. گروه هاپلوتایپ I-M170 بیشترین پراکندگی را داشت و ۱۶٫۱٪ نمونه‌ها به‌آن تعلق داشتند، که پس‌از آن گروه‌های J-M172 با ۱۳٬۸٪، R1a1 با ۱۲٬۷٪، K با ۱۲٬۷٪، E با ۱۱٬۵٪ و F با ۱۱٬۵٪ قرار داشتند. همچنین گروه‌های P1 با ۸٪، P با ۵٬۷٪، R1 با ۴٬۶٪، G با ۲٬۳٪ و C با ۱٬۱٪ نیز در مقادیر کمتر دیده‌شدند. تنوع هاپلوتایپ‌های Y-DNA در میان کُردهای گرجستان بسیار کمتر بود و در مجموع پنج هاپلوتایپ شناسایی شد، که گروه‌های غالب P1 با ۴۴٪ و J-M172 با ۳۲٪ بودند. کمترین تنوع Y-DNA در میان کردهای ترکمنستان مشاهده‌شد، جایی که تنها ۴ گروه هاپلوتایپ وجود داشت، F با ۴۱٪ و R1 با ۲۹٪ در این جمعیت غالب بودند.

کُردها از قوم‌های مورد توجه آریایی‌گران بوده‌اند. باور عمومی نزد آریایی‌گران این بوده‌است که چون کُردها مردمانی کوه‌زی بوده‌اند، نسبت به خویشاوندان دشتی/شهری خود از اختلاط با نژادهای دیگر دور بوده‌اند. در دهه‌های پیش از جنگ جهانی دوم که نظریه‌های نژاد برتر و آریاییگری خصوصاً از نوع موبورِ اروپای شمالی شیوع داشت، کُردهای مناطق کوهستانی را بر اساس نظریهٔ گهوارهٔ اروپای شمالی آریایی‌ها در زمرهٔ آریایی‌های بلند قامت، موبور و چشم آبی (Homo europeus nordicus) طبقه‌بندی کردند.

عده‌ای نیز کُردها را به یک بستر ژنتیکی باستانی خاورمیانه/قفقاز/مدیترانه تعلق دارند و یکی‌از اجداد محتمل آنها، هوریان باستان (در ۳هزار سال ق. م) هستند.

قرابت ژنتیکی با سایر مردمان

کُردها از منظر دنای میتوکندریایی (نسب مادری) به اروپاییان و از منظر دنای کروموزوم Y (نسب پدری) به مردمان قفقازی نزدیک هستند و به‌طور کلی، به مردمان آسیای غربی نزدیک و از مردمان آسیای مرکزی دور هستند. از لحاظ تنوع ژنتیکی HLA-A,B,C کلاس I لرهای لرستان و یاسوج به کُردها نزدیکترند تا به لرهای لردگان. اما در کل همهٔ آنها با همدیگر و با یهودیان، گرجیان و ارمنیان نیز قرابت ژنتیکی دارند. کُردها و آذریان ایران نیز از لحاظ ژنتیکی HLA-A,B,C کلاس II نزدیکی زیادی با همدیگر دارند.

نگارخانه

• 
  نقاشی یک شکارچی نجیب زاده کرد سال۱۸۶۲
• 
  تصویر قدیمی از دو مرد کرد در سال ۱۸۷۳ میلادی
• 
  تصویری از پوشش مرد کرد (سمت چپ) در ارومیه سال ۱۸۹۴ میلادی
• 
  قالی کردی بیجار
• 
• 
  هه‌وری یا گُلوَنی یکی از نمادهای مردمان کرد
• 
  تصویری از پوشش دختر کرد(سمت چپ) در کنار دختر ترکمن (وسط) و ارمنی (راست) سال ۱۸۷۳ میلادی

جستارهای وابسته

• تاریخ کردها
• دانشگاه کردستان
• فرهنگ کردی
• زبان‌های کردی
• زنان کرد
• موسیقی کردی

منابع

• Aslanian, Sebouh (2011). From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa. California: University of California Press. ISBN 978-0520947573.
• Blow, David (2009). Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. I.B.Tauris. ISBN 978-0857716767.
• Bournoutian, George (2002). A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) (2 ed.). Mazda Publishers. p. 208. ISBN 978-1568591414.
• Floor, Willem; Herzig, Edmund (2012). Iran and the World in the Safavid Age. I.B.Tauris. ISBN 978-1850439301.
• Barth, F. 1953. Principles of Social Organization in Southern Kurdistan. Bulletin of the University Ethnographic Museum 7. Oslo.
• Hansen, H.H. 1961. The Kurdish Woman's Life. Copenhagen. Ethnographic Museum Record 7:1–213.
• Kennedy, Hugh (1994). Crusader Castles (به انگلیسی). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-79913-3.
• Leach, E.R. 1938. Social and Economic Organization of the Rowanduz Kurds. London School of Economics Monographs on Social Anthropology 3:1–74.
• Longrigg, S.H. 1953. Iraq, 1900–1950. London.
• Masters, W.M. 1953. Rowanduz. Ph.D. dissertation, University of Michigan.
• McKiernan, Kevin. 2006. The Kurds, a People in Search of Their Homeland. New York: St. Martin's Press. شابک ‎۹۷۸−۰−۳۱۲−۳۲۵۴۶−۶
• Mikaberidze, Alexander (2015). Historical Dictionary of Georgia (2 ed.). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1442241466.
• Matthee, Rudi. "ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". Encyclopaedia Iranica.
• Riley-Smith, Jonathan (2008). The Crusades, Christianity, and Islam. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-14625-8.
• Aḥmad, K. M. (1985). "ʿANNAZIDS". Encyclopædia Iranica. Vol. II. Fasc. 1. pp. 97–98.
• Atmaca, Metin (2012). "Bābān". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Stewart, Devin J. (eds.). Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_25080. ISBN 9789004464582.
• Laine, James W. (2015). Meta-Religion: Religion and Power in World History. California University Press. ISBN 978-0-520-95999-6.
• Madelung, W. (1975). "The Minor Dynasties of Northern Iran". In Frye, R. N. (ed.). The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20093-6.
• Hassanpour, A. (1988). "BAHDĪNĀN". Encyclopædia Iranica. Vol. III, Fasc. 5. p. 485.
• Lewis, Bernard (2002). Arabs in History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-158766-5.
• Spuler, B. (2012). "Faḍlawayh". Encyclopaedia of Islam. Brill Publishers. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_2233. ISBN 9789004161214.
• Kennedy, Hugh (2016). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East From the Sixth to the Eleventh Century (3nd ed.). Routledge. ISBN 9781317376392.
• Peacock, Andrew (2000). "SHADDADIDS". Encyclopædia Iranica.
• Magoulias, Harry J. (1975). Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks. State University Press. ISBN 978-0-8143-1540-8.
• Tapper, Richard (1997). Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan (به انگلیسی). Cambridge University Press. ISBN 978-0521583367.
• Bosworth, C.E (1996). The New Islamic Dynasties. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-10714-3.
• Bosworth, C. Edmund (1994). "Daysam". Encyclopædia Iranica. Vol. VII, Fasc. 2. pp. 172–173.
• Humphreys, R. Stephen (1977). From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260. State University of New York Press. ISBN 0-87395-263-4.
• Vacca, Alison (2017). Non-Muslim Provinces under Early Islam: Islamic Rule and Iranian Legitimacy in Armenia and Caucasian Albania. Cambridge University Press. ISBN 978-1107188518.
• Mazaheri, Mas‘ud Habibi; Gholami, Rahim (2008). "Ayyūbids". In Madelung, Wilferd; Daftary, Farhad (eds.). Encyclopedia Islamica. Brill. doi:10.1163/1875-9831_isla_COM_0323. ISBN 978-90-04-16860-2.
• Bosworth, C. Edmund (2003). "HAZĀRASPIDS". Encyclopædia Iranica. Vol. XII. Fasc. 1. p. 93.
• Matthee, Rudi (2005). The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-3260-6.
• Hamid, Algar (2006). "IRAN ix. RELIGIONS IN IRAN (2) Islam in Iran (2.3) Shiʿism in Iran Since the Safavids". Encyclopaedia Iranica, Vol. XIII. Fasc. 5. pp. 456–474.
• Minorsky, Vladimir (2012). "Lak". Encyclopaedia of Islam (Second ed.). Brill Publishers. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0562. ISBN 9789004161214.
• Amoretti, Biancamaria Scarcia; Matthee, Rudi (2009). "Ṣafavid Dynasty". In Esposito, John L. (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford University Press.
• Amanat, Abbas (2017). Iran: a Modern History. Yale University Press. ISBN 9780300231465.
• Matthee, Rudi (2008). "SAFAVID DYNASTY". Encyclopædia Iranica.
• Minorsky, V. (1953). Studies in Caucasian History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-05735-6.
• Savory, Roger (2008). "EBN BAZZĀZ". Encyclopædia Iranica. Vol. VIII. Fasc. 1. p. 8.
• Manz, Beatrice F. (2021). Nomads in the Middle East. Cambridge University Press. ISBN 9781139028813.
• اشمیت، رودیگر (۱۳۸۷). راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمهٔ آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ بیدی و نگین صالحی نیا. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۴۸۸-۰.
• چایلد، ویر گوردون (۱۳۸۷). آریایی‌ها. ترجمهٔ محمدتقی فرامرزی. تهران: انتشارات نگاه. شابک ۹۶۴-۳۵۱-۳۴۸-۳.
• اسدی، علیرضا (۱۳۹۰)، فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام، ایلام: انتشارات جوهر حیات، شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۵۵-۲۳-۸
• گبانچی، ایوب (۱۳۹۲)، جشن‌ها و آیین‌های ایران باستان، تهران: انتشارات عطایی، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۳-۷۰۹-۰
• صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (۸ مجلد)، انتشارات فردوس.
• قرشی، امان‌الله (۱۳۸۹). ایران‌نامک: نگرشی نو به تاریخ و نام ایران. تهران: انتشارات هرمس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۶۴۱-۸۱-۵.
• Rawlinson, George, The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World, Vol 7, 1871. (copy at Project Gutenberg)Omran Yahya Feili; Arlene R. Fromchuck (1986). Michael Curtis (ed.). The Middle East Reader. Transaction Books. p. 123. ISBN 978-1-4128-3779-8. تاریخ ایران، سِر پرسی سایکس، ۱۳۵۵.
• Jamie Stokes, ed. (2009). "Kurds". Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. Facts on File. p. 380. کتاب تاریخ ایران دکتر خنجی
• William Linn Westermann (1944). Peoples of the Near East Without a National Future. Council on Foreign Relations. p. 8.

• هنربیشلر، فردیناند (۱۳۹۰)، منشأ کُرد، تهران: انتشارات امیرکبیر
• منبع_جغرافیای استرابون. سرزمین‌های تحت کنترل هخامنشیان
• فقه اللغه ایرانی_ای. ام. ارانسکی
• الکورد فی المصادر القدیمیه_جرار درایور
• ادریسیان، غلامعلی (۱۳۸۰)، کردستان در هزاره‌های ماقبل تاریخ، تهران: انتشارات امیرکبیر