آتشگاه اصفهان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
آتشگاه اصفهان دژ مهربین
Fire-temple.JPG
نامآتشگاه اصفهان دژ مهربین
کشور ایران
استاناستان اصفهان
اطلاعات اثر
کاربریقلعه، آتشکده
دیرینگیدوره ساسانیان
دورهٔ ساخت اثردوره ساسانیان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۳۸۰
تاریخ ثبت ملی۱۱ آذر ۱۳۳۰

آتشگاه اصفهان یا کوه آتشگاه از بناهای تاریخی شهر اصفهان و سِدِه و از یادگارهای ایران باستان است. این مجموعه دارای پیشینه تاریخیِ کهنی است و در زمان‌های گونا گونی از آن بهره برده‌اند. نام اصیل و کهن این بنا آتشکدهٔ مِهربین یا دژِ مهربین بوده و اکنون در گفتارهای عامیانه به آن آتشگاه یا قلعه ماربین می‌گویند.کوه آتشگاه فعلی در سده مکانی مقدس و محل دفن طهمورث پیامبر بوده که در حدود سده ی ششم پیش از میلاد بنا بر گفته ی طبری زندگی می کرده است.همچنین دارای تونل مخفی به کهندژ خمینی شهر بوده و یکی از مراکز مهم نگهداری گنجینه ها در زمان حمله اسکندر مقدونی به ایران به شمار میرفته است.

موقعیت[ویرایش]

آتشگاه اصفهان در غرب اصفهان و ۸ کیلومتری مرکز شهر در خیابان آتشگاه و جنوب خمینی شهر قرار دارد. این بنا در نزدیکی رودخانه زاینده رود، بر روی کوهی قرار دارد. از بلندای این تپه، تا کیلومترها از هر چهار سوی اصلی را می‌توان به خوبی مشاهده کرد.

مشخصات تپه[ویرایش]

این تپه از جنس سنگ‌های رسوبی است. تراز پایینی آن در ارتفاع ۱۶۱۰ متر از سطح دریا (حدود ۵۰ متر بالاتر از تراز مرکز شهر اصفهان) و فراز آن در ارتفاع ۱۷۱۵ متری از سطح دریا واقع شده‌است. این تپه از نظر زمین‌شناسی در دوره کرتاسه تشکیل شده‌است.[۱]

مشخصات بنا[ویرایش]

نمایی از طبقاتِ شمالی

این بنای خشتی غریب که بر فراز کوهچه‌ای به بلندای ۱۰۰ متر (نسبت به دشت اطراف) در بخش ماربین خمینی شهراصفهان جای دارد، نخستین بار از سوی اَوِستاشناس بزرگ «ویلیامز جکسن» در اوایل قرن بیستم میلادی، مورد توجه و بررسی علمی قرار گرفت.[۲]

بافتِ بنا[ویرایش]

بافتِ ساختمانیِ این مجموعه از لایه‌های خشتی است. میانِ دو ردیف خشت را هم یک لایه نازکِ نِی (که از رودخانه آورده می‌شده) قرار می‌دادند تا بر استحکامِ آن بیفزایند. پایه‌های بزرگ و خشتیِ بنا تقریباً از میانهٔ تپهٔ آتشگاه آغاز می‌شوند و در بالا به ستونهایی محکم و قابلِ اعتماد تبدیل می‌شدند که در گذشته اتاقهایی نیز بر رویِ آن‌ها قرار داشته‌است. در برخی جاها نیز بقایایی از راه پله‌هایی منظم و کنده شده در دلِ سنگ بچشم می‌خورد که تا بالا ادامه داشته‌است اما امروزه از میان رفته‌اند. در بالای تپه بنایی گِرد ساخته شده که می‌توان آن را نقطه نهاییِ معماریِ این بنا معرفی کرد. بر رویِ تپه، هیچ بنایی بلندتر از آن ساخته نشده‌است. این اتاق دارای هشت گوشه‌است و در هر گوشه یک پنجره هم رو به بیرون دارد. گفته می‌شود موبدانِ زرتشتی، آتشِ مقدس را در درونِ این اتاق قرار می‌داده‌اند.[۲]

بازسازی در دوره پهلوی[ویرایش]

این مجموعه دارای اتاق‌ها و ساختمان‌هایی در چهار جهتِ تپه بوده که تا زیرِ اتاقکِ آتشگاه ادامه می‌یافته‌اند و البته اکنون تنها سازه‌های بخشِ شمالی و بخشی از قسمتِ شرقی سالم مانده‌اند و به‌نظر می‌رسد مربوط به بازسازیِ این بنا در دورهٔ پهلوی باشند. بر رویِ برخی از خشت‌های بکار رفته در سازه‌های بخشِ شمالی می‌توان عددِ ۱۳۵۲ را دید که در قالبِ خشت‌ها تعبیه شده‌است.

بررسی‌ها[ویرایش]

«آندره گُدار» به سال ۱۹۳۸ میلادی، در یکی از مُجَلَّدات «آثار ایران» که اختصاص به بناهای آتش داشت، گفتاری کوتاه ولی اصولی و دقیق دربارهٔ آتشگاه اصفهان می‌آورد. سپس «ماکسیم سیرو» در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، بررسی‌های دقیقی را در آتشگاه به انجام می‌رساند، و برای نخستین بار اقدام به تهیهٔ نقشه‌های معماری صحیح از آن می‌نماید. کمی بعدتر، «کلاوس شیپ مان» با حضور درآتشگاه، آن را از نزدیک مورد مطالعه قرار داده و گزارش خود را در کتابی دربارهٔ بناهای آتش ایران، به زبان آلمانی انتشار می‌دهد.

از ایرانیان، نخستین بار رشید شهمردان (که یک موبد پارسی ایرانی‌تبار بود) در کتاب پرستشگاه زرتشتیان، ضمن برشمردن و توصیف اکثر آتشخانه‌های ایران، از پناه گرفتن اسماعیلیان اصفهان به آتشگاه در اواخر سدة پنجم هجری خبر می‌دهد.

«علیرضا جعفری زند» به سال ۱۳۸۱ خورشیدی مجموعهٔ گزارش‌ها و بررسی‌های خود دربارهٔ «اصفهان پیش از اسلام» را در قالب کتابی به همین نام منتشر می‌نماید. در این کتاب، بر کاربری مذهبی آتشگاه تأکید شده و با استناد به نتایج آزمایش سالیابی به روش کربن ۱۴، «آتشگاه» یک معبد ایلامی دانسته می‌شود که بعدها تبدیل به یک معبد مهری می‌گردد.[۲]

«میترا آزاد» با تکمیل کردنِ گزارشِ موبد شهمردان در ذکر آتشخانه‌های ایران، و یاری گرفتن از مطالعات «دیتریش هوف» دربارهٔ گونه‌شناسی چهارتاق‌های ساسانی فارس و نیز مطالعات «شیپ مان» در روند دگرگونی و توسعهٔ آتشکده‌ها، بنای استوانه‌ای شکل فوقانی آن را از نظر دارا بودنِ پلان دایره‌ای شکل، با بنای موسوم به «آتشگاه چاهک» در استان قم مقایسه می‌کند.[۲]

از آتشگاه اصفهان در متون کهن، به نام «دژ ماربین/مهرین» یاد شده و اشاراتی دربارهٔ شهرک باستانی «مهرین» رفته‌است. یافت شدن سفال‌های روستای گورتان در نزدیکی بنا و نام‌های باستانی روستاهای ماربین، گواه بسنده‌ای است بر وجود فرهنگ و تمدنی دیرسال در این بخش، که متأسفانه بسیار مورد بی‌توجهی واقع شده‌است.

بررسی های باستان شناسی دکتر شیپمن در سال ۱۹۷۱ و نیز کاوش های باستان شناختی میراث فرهنگی این ناحیه را نقطه عطف بین فلات مرکزی و جلگه ی مرودشت و خوزستان مطرح می نماید هر چند نگارنده مدت ها قبل از کاوش های آقای دکتر جاوری در غرب اصفهان ، شباهت بین سفالهای بدست آمده از سده و نیز آتشگاه را با سفال های باباجان تپه در کتاب دیار کهن به اثبات رسانده و حتی نمونه سفالی مربوط به دوره ی عیلام را که در عمق ۴ متری زمین در خانه ی آقای علیزاده در خوزان به دست آمده بود را معرفی نمودم بنابراین باید پذیرفت که تحقیقات موسسه ایزمئو و نیز بررسی های پروفسورهنینگ به همراه کاوش های باستان شناسی اثبات می کند که از حدود هزاره ی چهارم پیش از میلاد ، دوره های پیش از تاریخ ، عیلام میانه و عصر آهن ( دوره ماد ) در این محدوده قابل تشخیص است و می دانیم که آشوری ها فلات مرکزی ایران را بارها مورد حمله قرار داده  و ساکنین آریایی این ناحیه برای دفاع در مقابل آنان به ساختن دژ و نیز تونل های مخفی اقدام می کرده اند.علاوه بر این کشف جدید تونل مربوط به دوران امپراطور هادریانوس در رم که از آن بعنوان کریدور ارتباطی آشپزخانه سلطنتی یاد می شود شباهت بسیاری به کارکرد تونل کهندژ بر اساس گفته ها و شنیده های مردم بومی منطقه دارد.

وضعیت کنونی[ویرایش]

نمایی از آتشگاه بر فراز تپه (ضلع جنوبی تپه)

امروزه در نگهداری از این مجموعه توجهی صورت نمی‌گیرد. در بافتِ ساختمان‌های این بنا می‌توان سوراخ‌های زیادی را دید که به دستِ گنج یابان کنده شده‌است. بازدید کنندگان نیز خود باید راهِ بالا رفتن را انتخاب کنند و با توجه به ساختار تپه و خشتی بودنِ این سازه، سرعتِ تخریب بوسیله بازدیدکنندگان -بویژه در روزهای بارانی- بیشتر می‌شود.

دیدگاه‌ها[ویرایش]

از تاریخ نویسان و جغرافیانویسان قدیم، برخی دربارهٔ آتشگاه اصفهان مطالبی نوشته‌اند. از آن جمله:

  • حمزه ی اصفهانی در کتاب اصفهان آورده اند:کوه آتشگاه از جمله بیوت عبادت بوده است در عهد طهمورث و آن را مینودژ خوانده اند و تبان نهاده بودندی بسیار ، چنان که از جمله شهرهای مشرق اینجا آمدندی ….. و چنان آورده اند که طهمورث آن جا نهاده است و در دخمه ای مدفون است.طهمورث و جمشید از اولین شهریاران و فرمانرواین زمین محسوب می شدند و در فقرات ۱۱-۱۳ رام یشت آمده است:” تهمورث (پیامبر) از فرشته ( جبرئیل ) درخواست نمود که بر اهریمن پیروز شود.”
  • دهخدا در لغتنامه خود مینویسد: هنگامی که اسکندر قصد خراب کردن آتشکده اصفهان را گرفت ،آذرهمایون که سادنهٔ آتشکده و یک ساحره بود، خود را مانند یک اژدهای مهیب به اسکند نمایاند. بلیناس نیز طلسم او را باطل کرد و به همین دلیل اسکند او را به بلیناس بخشید و او آذرهمایون را به همسری گرفت. به همین دلیل که بلیناس از آن زن جادو یادگرفت به بلیناس جادو مشهور شد.
  • نظامی گنجوی در اسکندرنامه درباره ی اسکندر و تاریخ جهانگیر او از تونل مخفی و مخفیگاه های درون زمین در سپاهان یاد می کند و در هنگامی دیگر نظامی از گنج مخفی فریدون در جی اولیه صحبت می کند. شاید از همین است که اسکندر در اصفهان درب هفت گنجینه را باز می کند.
  • شرفنامه ی نظامی گنجوی از نیروی اندیشه ی زنی در آتشگاه اصفهان حکایت ها دارد .هنرمند گنجه از بهار یا آتشگاهی کهنسال در سپاهان خبر می دهد و می گوید از باغ در نوبهار خوشتر و زیباتر بود و چندین دختر در آن نگهبانی می کردند . در خمینی شهر و در مسجد جامع خوزان مکانی بنام چهل دختر وجود دارد ، مسجدی چهار ایوانی با گنبد خانه که دارای تنبی تالاری بوده که در پیش از اسلام مهرابه ای کهن بوده است. این دختران به فرماندهی آذر همایون که از نسل سام نریمان بود با سپاه اسکندر در سپاهان درگیر می شوند.آذرهمایون که در افسون و جادوگری به هاروت و ماروت پیشی جسته بود چون اسکندر فرمان داد تا خانه دختران را خراب کنند از هیکل خویش ازدهایی آتشین ساخته به سوی مردم حمله ور می شود، مردم از ترس آتشگاه را رها کرده به سوی اسکندر گریختند و خبر دادند که در آتشگاه اژدهایی است که چون گلوله های آتشین باروت بسوی مردم می اندازد.این تعبیر از سوی زنی دانشمند بوده و در نهایت بلیناس حکیم به جنگ این طلسم رفته و به شعبده ای خاص از عهده ی کار برمی آید و آتشکده را ویران ساخته و بلیناس حکیم چون از خردمندی و دانش و زیبایی آذرهمایون آگاه می شود او را در ماه بهمن به همسری بر می گزیند.
  • ابن خردادبه در قرن سوم هجری در کتاب المسالک والممالک می‌گوید:

    در قریه مارابین، قلعه‌ای از بناهای طهمورث موجود است و در آن آتشکده‌ای ست.[۳]

  • حمزه اصفهانی در قرن چهارم هجری در کتاب سنی ملوک‌الارض والانبیا پس از نام بردن از آتشکده‌های اصفهان می‌نویسد:

    کی‌اردشیر در شهر اصفهان، به یک روز سه آتشکده بنیاد گذاشت. یکی را به هنگام برآمدن آفتاب در جانب «قلعه ماربین» (ماربین، مهربین یا آتشگاه امروزی) به نام آتشکدهٔ شهر اردشیر، دوم آتشکده‌ای به نام زروان اردشیر به هنگام ظهر در دارک از روستاهای خوار (برخوار فعلی) و سوم، آتشکدهٔ مهر اردشیر در روستای "اردستان».[۴]

  • صادق هدایت در کتابِ اصفهان نصف جهان دربارهٔ آن چنین نوشته‌است:

    کوه آتشگاه، روز آبادیش، شکوه مخصوص داشته‌است. این پرستشگاه مانند مسجد و کلیسا دورش دیوار نداشته و چیزی را از کسی نمی‌پوشانیده. مانند آتش؛ سره و پاکیزه بوده. همان آتش جاودان نماینده پاکیزگی و زیبایی که به سوی آسمان زبانه می‌کشیده و در شب‌های تار، از دور، دل‌های افسرده را قوت می‌داده و از نزدیک، با پیچ و خمِ دلربا، با روانِ انسان گفتگو می‌کرده.[۵]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. محمد رضا شایسته و منصور قاسمی، ۱۳۸۳، اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی، انتشارات نقش خورشید، اصفهان. صفحهٔ ۸۷.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ «آتشگاه اصفهان» - یاغش کاظمی - مرکز اصفهان‌شناسی و خانهٔ ملل - چاپ: اول/ ۱۳۸۶
  3. آتشگاه اصفهان - Isfahan Fire Temple - Isfahan Fire Altar - ATASHGAH (Ateshgah) of Isfahan
  4. محمد رضا شایسته و منصور قاسمی، ۱۳۸۳، اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی، انتشارات نقش خورشید، اصفهان. صفحهٔ ۸۶.
  5. صادق هدایت. اصفهان نصف جهان. اردیبهشت ۱۳۱۱.

منابع[ویرایش]

  • یاغش کاظمی، آتشگاه اصفهان، پاییز ۱۳۸۶، مرکز اصفهان‌شناسی و خانه ملل.
  • محمد رضا شایسته و منصور قاسمی، ۱۳۸۳، اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی، انتشارات نقش خورشید، اصفهان.

پیوند به بیرون[ویرایش]