باباشاه اصفهانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

بابا شاه اصفهانی معروف به باباشاه عراقی، ملقب به رئیس‌الرؤسا[۱] معاصر شاه عباس صفوی و از معروفترین خوشنویسان سده دهم بوده و تا آن زمان کسی به درجهٔ او نرسیده بوده است. از زمان سلطنت شاه طهماسب تا دوره شاه عباس کبیر در عراق و خراسان در کتابت نستعلیق استاد مسلم شناخته شده است.[۲]

زندگی[ویرایش]

برخی او را از مردم کوهپایه عراق دانسته‌اند که در اصفهان نشو و نما یافته.[۱] باباشاه در اصفهان به انزوا می‌گذرانید و جز با اهل حال با کسی تکلم نمی‌کرد مگر بحسب ضرورت و از روی کدورت. او مردی موحد و سالکی مجرد، طالب کمالات و صاحب حالات بود.[۳] به سبب اخلاق درویشانه از نزدیکی با سلاطین و امرا پرهیز می‌کرد و روزگار را در گوشه نشینی به کتابت می‌گذرانید. اجرت هر هزار سطر کتابت او، گویا سه تومان بوده است.[۴] باباشاه را شاگرد سید احمد مشهدی دانسته‌اند[۵] بعضی از تذکره‌ها نیز او را شاگرد میرعلی هروی (متوفی ۹۵۲) دانسته‌اند، ولی با ملاحظه سال وفات و عمر کوتاه او این ادعا از نظر تاریخی درست به نظر نمی‌آید.[۶]

باباشاه در جوانی به سال ۹۹۶ در مسافرتی که به عراق داشته در بغداد کشته شده است[۷][۸] و همان‌جا دفن گردید.

خوشنویسی[ویرایش]

باباشاه در عصر خود از مشهورترین خطاطان بوده است و خطش را به «عذوبت» و پختگی و لطافت ستوده‌اند[۹] و نوشته‌های او را «به قیمت اعلی» می‌خریدند.[۱۰] خطهایی که از باباشاه به یادگار مانده همگی در نهایت قدرت و ملاحت و شیوایی است و کمتر کسی تا کنون در خوشنویسی به او ترجیح داده شده است.[۱۱] بسیاری معتقدند که باباشاه پس از میرعماد بهترین نستعلیقنویس است.[۵]

لطافت خطش را در درجهٔ اعجاز و حسن خطش را خداداد دانسته‌اند. مؤلف تاریخ عالم آرای عباسی او را از بزرگترین استادان نستعلیق زمان شاه طهماسب صفوی دانسته است.[۱۱] رساله منثور «آداب‌المشق» که دربارهٔ خوشنویسی است و برخی آن را به میرعماد منسوب کرده‌اند اثر اوست و نسخه اصل آن در کتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور نگهداری می‌شود.[۵]

شعر[ویرایش]

باباشاه شعر نیز می‌سروده و تقی اوحدی نوشته است که «حالی» تخلص می‌کرده است.[۱۲] نمونه‌هایی از اشعار او در برخی از تذکره‌ها آمده است.[۱]

این بیت و رباعی از اوست:[۳]

چه دیده‌اند گدایان عشق از در دوست که هر دو عالم‌شان در نظر نمی‌آید

این بیت زیبا از او است:[۱۱]

ز هر جا بگذرد تابوت من فریاد برخیزد که آه این مرده سنگین می‌رود پرآرزو دارد
واحد چو بکثرت آورد روی ظهور گردد به حجابات مراتب مستور
تکرار وجود ماست این مرتبه‌ها مائیم بتکرار خود از خود شده دور

همچنین این سه بیت از اوست:[۱۱]

از واضع خط نسخ تعلیق بشنو سخنی ز روی تحقیق
بالای الف سه نقطه باید اما به همان قلم که آید
یک نقطه بس است گردن با شش نقطه درازی تن با

آثار[ویرایش]

منظومه‌ای در آداب خوشنویسی بدو نسبت داده‌اند. رساله آداب المشق نیز که به خطا به میرعماد (متوفی ۱۰۲۴) نسبت داده شده از باباشاه اصفهانی است.[۱۳] این رساله را محمد شفیع براساس نسخه محفوظ در کتابخانه دانشگاه پنجاب چاپ کرده است[۱۴]

آثار او بین سال‌های ۹۷۷ و ۹۹۴ ه‍. ق دیده شده که بیشتر به قلم کتابت و همگی در نهایت قدرت و شیوایی است. از باباشاه، که به «کتابت» بیش از «قطعه نویسی» گرایش داشت، چند قطعه در کتابخانه‌های ترکیه هست، و نسخه‌های متعددی از آثار ادبی فارسی را که به خطّ اوست در برخی از کتابخانه‌ها می‌توان یافت.[۱]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ منوچهرقدسی
  2. دائرةالمعارف. مؤلف: پرویز اسدی زاده. نشر:اشرفی. چاپ پنجم
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ رضا قلی‌خان هدایت
  4. امین احمد رازی ج ۲، ص ۴۳۰
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ فضاپلی
  6. بیانی، ص ۸۵–۸۶
  7. دکتر بیانی
  8. منشی قمی، ص ۱۱۹
  9. امین احمد رازی، ج ۲، ص ۴۳۰
  10. اسکندرمنشی، ج ۱، ص ۱۷۱
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ استادان خط نستعلیق در اصفهان
  12. بیانی، ص ۸۶
  13. ایرانی، ص ۱۴۰۱۴۱
  14. بیانی، ص ۸۷–۸۸

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

نمونه خط باباشاه اصفهانی