ابریشم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Bombyx mori Cocon 02.jpg
قطعه‌ای زینتی و گرد از جنس ابریشم با طرح‌های مغول متعلق به هنر دوره ایلخانی

ابریشم (هندی resham रेशम) یک نخ طبیعی است که از پیلهٔ کرم ابریشم گرفته می‌شود. عمده تشکیل دهنده آن پروتئین است. از نخ ابریشم، پارچه‌های ابریشمی می‌بافند که یکی از بهترین و نرمترین پارچه‌های دنیا به شمار می‌روند. به دلیل خاصیت براقی نخ ابریشم، پارچه‌های بافته شده از ابریشم همانند منشورهایی هستند که اگر از جهات مختلف به آن‌ها نگاه کنید رنگهای متفاوتی از آن می بینید.[نیازمند منبع]

در حدود ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد انسان نخستین بار ابریشم‌بافی در چین را انجام داد.[۱]

تاریخچه[ویرایش]

چینی ها روش تهیه ابریشم را از ۴۰۰۰ سال پیش می دانستند.داستان جالبی در مورد نحوه ی تهیه ابریشم بین چینی ها است که می گوید:روزی ملکه ی چین "سی لینگ-شی" یک پیله کرم ابریشم را به اشتباه داخل آب جوشی که مخصوص شست‌وشوی دست ها بوده،می اندازد.روز بعد می بیند که تارهای ابریشمی از داخل ظرف بیرون می آیند.از این عمل لذت می برد و از آن زمان شروع به نگهداری از کرم های ابریشم می کند تا بتواند از ابریشم آن ها برای لباس ها استفاده کند.تا مدت ها چینی ها راز تهیه ابریشم را حفظ کرده بودند.ژاپنی ها جزو اولین کسانی بودند که توانستند در قرن سوم به این راز پی ببرند.

حدود ۵۵۰ سال بعد از میلاد مسیح "جاستینین" پادشاه بیزانس،دو راهب را به عنوان جاسوس به چین فرستاد.زمانی که آن دو برگشتند چندین کرم ابریشم را در داخل یک استوانه ی چوبی از بامبو با خود آوردند.بعد از آن هنر به دست آوردن ابریشم از کرم ابریشم کم کم در تمام جهان شناخته شد.امروزه کشور هایی مانند چین،ژاپن،هندوستان،فرانسه،اسپانیا،روسیه و ایتالیا به عنوان کشور تولید کننده ی ابریشم شناخته شده اند.امروزه ابریشم ایتالیا به لحاظ زیبایی و کیفیت در جهان بهترین نوع ابریشم است.[۲]

سابقه تولید لباس و پارچه در ایران به قبل از اسلام برمیگردد.در آن دوره سه نوع لباس و پارچه از ابریشم تهیه میشده است:[نیازمند منبع]

  • نوع اول دیبا بوده که به لباس ابریشمی ساده رنگی گفته میشده است.
  • نوع دوم بر خلاف گفته لغتنامه دکتر معین پرنیان بود که به لباس ابریشمی چند رنگ و اغلب هفت رنگ اطلاق میشده که در بعضی موارد دارای طرح گل در میان پارچه هم بوده است.
  • نوع سوم و کاملاً درباری ایرانی پرند بوده است که به پارچه رنگین ابریشمی و دارای طرح های حاشیه ای گفته میشده و مخصوص خاندان امپراطوری ایرانی بوده است.

مراحل تولید[ویرایش]

نخ ابریشم توسط حشره ی کوچکی به نام کرم ابریشم تولید می شود.کرم ابریشم پیله ای را به دور خود می تند که هر قدر کرم بزرگتر باشد،اندازه ی پیله بزرگتر است.زمانی که پیله به اندازه ی کافی بزرگ شد آن را داخل آب جوش انداخته و می جوشانند.در این مرحله کرم داخل پیله می میرد و ابریشم از پیله به دست می آید.اگر کرم ابریشم به رشد کامل برسد به پروانه تبدیل می شود.

در اوایل فصل تابستان کرم ابریشم ماده،حدود ۵۰۰ تخم بر روی برگ درخت توت می گذارد.بعد از ۱۰ روز لارو کرم ابریشم از آن تخم ها بیرون می آید.به علت اینکه بیمار شدن یکی از آن ها باعث از بین رفتن همه ی لارو های کرم ابریشم می شود،از آن ها به دقت مراقبت می گردد.کرم های ابریشم روی برگ های درخت توت رشد و از آن ها تغذیه می کنند.ابریشم از مایعی که از سوراخ کوچکی در دهان این کرم ها ترشح می شود،به دست می آید.آن ها پیله ها را در حدود ۲۵ روز می سازند.یک پنجم وزن پیله ها را ابریشم تشکیل می دهد. پیله های کرم ابریشم در آب جوش کشته می شوند و بعد از آن ابریشم تابیده می شود.یک پیله تاری در حدود ۵۰۰ تا ۱۳۰۰ متر دارد.استحکام تار ابریشم به اندازه ی یک سیم استیلی است که هم اندازه با خود تار می باشد.ابریشمی که با کتان و یا مواد ترکیبی دیگری تولید می شود بسیار زیباست.[۳]

الیاف ابریشم[ویرایش]

ابریشم از جمله الیاف حیوانیست و برای تولید پارچه‌های دستباف زیبا، لطیف و با ارزش به کار می‌رود. لیفی است پروتئینی که بر اثر انجماد موادی که کرم ابریشم ترشح می‌کند، بدست می‌آید و از دو فیلامنت موازی که توسط ماده‌ی چسبناکی به نام صمغ به یکدیگر چسبیده، تشکیل شده است.

کرم ابریشم با تنیدن مداوم این رشته در اطراف خود، پیله‌ای می‌سازد که در آن محبوس می‌شود و پس از مدتی تبدیل به پروانه شده و با سوراخ کردن پیله از آن خارج می‌شود. پرورش دهندگان کرم ابریشم بعد از تکمیل پیله و قبل از خروج پروانه، در آبی با حرارت 60 دجه سانتی گراد یا به وسیله‌ی بخار آب، کرم ا کشته و سپس پیله‌ها را از نظر کیفیت طبقه بندی نموده و هر بخشی را که دارای کیفیت یکسان است، برای نرم شدن صمغ به داخل ظرفی محتوی آب داغ ریخته و پس از پیدا شدن سرهای الیاف، آنها را به صورت رشته درآورده و سپس با انجام عملیاتی خاص، رشته‌های حاصل رابه نخ ابریشم تبدیل می‌کند.

هر رشته ابریشم خام از دو فیلامنت که توسط صمغ سریسین به یکدیگر چسبیده‌اند، تشکیل شده که سطح آن در زیر میکروسکوپ تشکیل شده که سطح آن در زیر میکروسکوپ یکنواخت نبوده و حباب‌ها، تارها و رگه های سریسین که ماده‌یی پروتئینی شبیه ژلاتین است، برروی آن دیده می‌شود و معمولاً دارای رنگ زرد یا کرم می‌باشد.

ساختار لیف ابریشم[ویرایش]

ابریشم خام همانطور که گفته شد، مرکب از دو فیلامنت و سریسین و سایر مواد است و حدود 75 درصد هر لیف ابریشم خالص به فرمول شیمیایی (C15H23N5O6) تشکیل می‌دهد. مولکول ابریشم که ترکیبی از کربن، هیدروژن، ازت و اکسیژن است، در آب غیر محلول بوده و در آب جوش استقامتی بیش از پشم دارد. ولی چنانچه مدت طولانی جوشانده شود،استحکامش را از دست می‌دهد.

ویژگی‌های الیاف ابریشم[ویرایش]

ابریشم لیف بسیار محکمی است که قوام آن معمولاً در حدود 3.5 تا 5 گرم بر دنیر است و استحکام کشش مرطوب آن به 75 تا 85 درصد می‌رسد. توان اضافه شدن به طول نخ تا رسیدن به حد پارگی در شرایط معمولی حدود 20-25 درصد می‌باشد. بازگشت الاستیکی و قابلیت ارتجاع لیف ابریشم ریسیده شده از پنبه و ریون بیشتر و از پشم کمتر است و صمغ‌گیری شده‌ی آن وزن مخصوصی معادل 1.25 دارد که در مقایسه با وزن مخصوص پنبه، کنف و پشم ، کم است. به همین جهت غالباً الیاف ابریشمی به وسیله‌ی نمک‌های فلزی، وزن داده می‌شوند که این کار علاوه بر آنکه باعث افزایش چگالی ابریشم می‌شود، خواص افتادگی آن را نیز بهبود می‌بخشد.

ابریشم همانند پشم، قدرت زیادی در جذب آب دارد و می‌تواند تا ثلث وزن خود آب جذب کند. مقاومت ابریشم در برابر حرارت از الیاف پشم بیشتر بوده و در حرار 140 درجه سانتی گراد تا مدت زیاد می‌تواند مقاومت کند. ولی در حرارت 175 درجه سانتی گراد به سرعت متلاشی شده و بویی نظیر بوب مو، شاخ و سایر پروتئین‎های سوخته را از خود متصاعد می‌کند. اثر اکسیژن موجود در هوا بر ابریشم بسیار زیاد است و نور خورشید این اثر را افزایش داده، موجب تسریع در فساد ابریشم می‌شود.

ابریشم در مقابل مواد اکسید کننده حساس است، از این رو در موقع عمل با سفید کننده‌ها و به ویژه آب اکسیژنه باید دقت کافی شود. اسیدهای غلیظ باعث متلاشی شدن ابریشم می‌شود ولی اسیدهای رقیق در شرایط معمولی اثری بر روی ابریشم نمی‌گذارد. فقط به سرعت جذب ابریشم می‌شوند که زدودن آنها به سادگی انجام پذیر نیست.

آسیب پذیری ابریشم در برابر قلیایی‌ها به مراتب کمتر از آسیب پذیری پشم می‌باشد و اثری که قلیایی‌های ضعف نظیر صابون، براکس و آمونیاک بر روی ابریشم باقی میگذارند، بسیار ناچیز و تقریباً غیر محسوس است و قلیایی‌های با غلظت بیشتر مانند محلول رقیق هیدروکسید سدیم یا سود سوزآور باعث کاهش استحکام و شفافیت رنگ ابریشم می‌شود و محلول غلیظ سود سوزآور قادر به حل ابریشم در خود می‌باشد. در شرایط معمولی، ابریشم در برابر حلال‌های آبی مقاوم و آسیب‌پذیری آن ناچیز است.

منابع[ویرایش]

  1. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  2. اطلاعات عمومی-سونیتا گوپتا و دکتر نینا آگراول-مترجمین:به نمایندگی فاطمه هاشم پور-چاپ دوم 86
  3. اطلاعات عمومی-سونیتا گوپتا و دکتر نینا آگراول-مترجمین:به نمایندگی فاطمه هاشم پور-چاپ دوم 86
  4. اطلاعات عمومی-سونیتا گوپتا و دکتر نینا آگراول-مترجمین:به نمایندگی فاطمه هاشم پور-چاپ دوم 86
  5. نساجی سنتی ایران-حسین یاری-برای پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی،موسسه آموزش عالی سوره،حوزه هنری،۱۳۸۰