نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

صفحه نیمه‌حفاظت‌شده
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
نشان رسمی نهاجا


پرچم‌های رسمی و جایگزین نهاجا
فعال۱۳۳۴-اکنون
کشور ایران
وفاداری نظام جمهوری اسلامی ایران
رسته ارتش جمهوری اسلامی ایران
گونهنیروی هوایی
اندازه۵۲٫۰۰۰ نفر
بخشی ازنیروهای مسلح ایران
نام(های) مستعارنهاجا
پشتیبان وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح
نوع لباس
سالگردها۱۹ بهمن
تجهیزات۷۵۱ هواگرد نظامی
۶۴۳ هواپیما
۶۷ پهپاد[۱]
۴۱ هلیکوپتر
نبردهاجنگ ایران و عراق
جنگ با داعش
آذین‌هافهرست اختصاصی
فهرست مشترک
عملیات‌هاعملیات اچ۳
عملیات کمان ۹۹
وبگاه
فرماندهان
فرمانده کل قواعلی خامنه‌ای
فرمانده نیروی هواییسرتیپ حمید واحدی
جانشین فرماندهسرتیپ مهدی هادیان
معاون هماهنگ‌کنندهسرتیپ علی‌اکبر طالب‌زاده
نشان
نشان شناسایی
ناوگان هوایی
جنگندهاف-۴، سوخو-۲۴، اف-۵، صاعقه، هسا کرار
هواپیمای الکترونیکبوئینگ ۷۰۷
شکاریاف-۱۴، میگ ۲۹، داسو میراژ اف۱، جی-۷
بالگردسی‌اچ-۴۷، بل ۲۱۲، بل ۲۰۶
هواگرد گشت‌زنیپی-۳ اوریون
هواگرد شناساییآراف-۴ئی،
پهپاد: کمان ۲۲، کمان ۱۲، مهاجر ۶، مرصاد
هواگرد آموزشیاف-۵ای/بی/سیمرغ، پی‌سی-۷، اف۳۳سی، جی-۷، میراژ اف۱بی‌کیو، یاک-۱۳۰، هسا یاسین
هواپیمای باریسی-۱۳۰، ایل-۷۶، اف۲۷ بوئینگ ۷۴۷، بوئینگ ۷۰۷، داسو فالکون ۲۰، داسو فالکون ۵۰، جت‌استار، پی‌سی-۶، سوکاتا تی‌بی، هسا سیمرغ

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (به‌اختصار: نهاجا) یکی از ۴ نیروی زیرمجموعه ارتش جمهوری اسلامی ایران است، که مسئولیت حفاظت از مرزهای هوایی و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران را برعهده دارد.[۲] ریشه‌های شکل‌گیری نیروی هوایی در ایران، به دوره سلطنت احمدشاه قاجار بازمی‌گردد، که با کوشش نخست‌وزیر وقت؛ رضاخان سردار سپه، در سال ۱۳۰۳ نیروی هوایی شاهنشاهی ایران تأسیس شد.[۳] نیروی هوایی در دوره سلطنت محمدرضا شاه، توسعه یافت و با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ نام آن به فرم کنونی تغییر پیدا کرد. در خلال جنگ ایران و عراق و در پی اعمال تحریم‌های بین‌المللی، ناوگان نیروی هوایی ارتش به شدت آسیب دید و هم‌اکنون بر پایه آمار غیررسمی، نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، ۳۴۵ فروند هواپیمای جنگنده در اختیار دارد و به عنوان نهمین نیروی هوایی جهان شناخته می‌شود.[۴] در حال حاضر سرتیپ خلبان حمید واحدی، فرماندهی نیروی هوایی ارتش را برعهده دارد.[۵]

تاریخچه

نیروی هوایی در سال ۱۳۰۳ و به کوشش نخست‌وزیر وقت، رضاخان سردار سپه بنیان‌گذاری شد. در خرداد ۱۳۰۳ حکم عمومی قشون، تحت شمار ۲۲۲ برای تأسیس نیروی هوایی صادر گردید و سرهنگ احمد نخجوان به ریاست ستاد آن، انتخاب شد.[۶]

پایگاه‌ها

جنگنده اف-۴ فانتوم نیروی هوایی ارتش متعلق به پایگاه ششم شکاری

نیروی هوایی ارتش هم‌اکنون ۱۴ پایگاه هوایی نظامی شناخته شده در اختیار دارد. از این تعداد، شمار ۱۱ پایگاه در زمان سلطنت محمدرضا پهلوی و با مشارکت ایالات متحده آمریکا ساخته شدند.[۷]

  • پایگاه اول: تهران (مهرآباد)
  • پایگاه دوم: تبریز (فکوری)
  • پایگاه سوم: همدان (نوژه)
  • پایگاه چهارم: دزفول (وحدتی)
  • پایگاه پنجم: امیدیه (اردستانی)
  • پایگاه ششم: بوشهر (یاسینی)
  • پایگاه هفتم: شیراز (عباس دوران)
  • پایگاه هشتم: اصفهان (عباس بابایی)
  • پایگاه نهم: بندرعباس
  • پایگاه دهم: چابهار (کنارک)
  • پایگاه یازدهم: تهران (دوشان تپه)
  • پایگاه دوازدهم: بیرجند
  • پایگاه سیزدهم: زاهدان
  • پایگاه چهاردهم: مشهد (ناصر حبیبی زهام)
  • پایگاه پانزدهم: عقاب ۴۴

در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷ میلادی) ارتش جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که نخستین پایگاه نظامی خود، پس از انقلاب ۱۳۵۷ را، در نزدیکی شهر بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی، در شرق ایران راه‌اندازی کرده‌است.[۷] از ۱۴ پایگاه هوایی فعال در ایران، دو پایگاه امیدیه و زاهدان، پس از تغییرات ساختاری در نیروی هوایی ارتش، به نیروی پدافند هوایی ارتش واگذار شدند و پایگاه دوشان‌تپه تهران نیز، پایگاه آموزشی می‌باشد.

در بهمن ماه ۱۴۰۱ برای اولین بار خبرگزاری صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران گزارشی از پایگاه هوایی راهکنشی عقاب ۴۴ نهاجا پخش کرد که یک پایگاه هوایی مخفی در عمق چند ده متری کوه است و در این گزارش ادعا شد که چندین پایگاه هوایی مخفی مانند این پایگاه در ایران وجود دارد.[۸]

گردان پهپادی

در اسفندماه سال ۱۳۹۳ نیروی هوایی ارتش، اقدام به راه‌اندازی گردان‌های رزمی پهپادی، در کلیه پایگاه‌های هوایی نمود. نخستین دوره خلبانان پهپاد نیز به صورت آکادمیک آموزش دیدند.[۹] به گفته فرمانده پهپاد نیروی هوایی ارتش، از پهپاد در ماموریت‌های شناسایی، مراقبت، مشاهده صحنه نبرد، جمع‌آوری اطلاعات، انجام پروازهای رزمی، اجرای جنگ الکترونیک، عملیات فریب، عملیات‌های انتحاری، شکاری رهگیر، آموزشی و پشتیبانی فرماندهی، استفاده می‌شود. همچنین در کلیه مأموریت‌هایی که می‌خواهند نیروی انسانی به صورت مستقیم درگیر نشود، پهپادها به‌عنوان مکمل پروازهای جنگنده‌ها، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

جنگ ایران و عراق

نیروی هوایی ارتش ایران در سالهای پس از وقوع انقلاب، در جریان آزادسازی کردستان از اشغال احزاب تجزیه طلب، جنگ ایران و عراق و مقابله با نیروهای طالبان، همچنین عقب راندن کشتی‌های اکتشافی جمهوری آذربایجان از میدان‌ها نفتی مورد مناقشه در دریای خزر و نیز در عملیات منجر دستگیری عبدالمالک ریگی، حضوری فعال داشت.

عملیات کمان ۹۹

عملیات کمان ۹۹ (یا عملیات سایه البرز) پس از عملیات انتقام (نخستین پاسخ، در فاصله زمانی ۲ ساعت پس از حمله رسمی عراق به ایران) توسط نیروی هوایی ارتش طرح‌ریزی و اجرا شد. این عملیات اولین عملیات هوایی گسترده‌ای بود، که توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران پس از حمله عراق به ایران و در تاریخ ۱ مهرماه ۱۳۵۹ انجام گرفت.[۱۰] در عملیات کمان ۹۹ شمار ۲۰۰ فروند هواپیمای جنگنده شرکت داشتند، که از این تعداد، تعداد ۱۴۰ فروند، از مرز عبور کردند و ۶۰ فروند دیگر نیز وظیفه پشتیبانی را برعهده داشتند. در این عملیات خلبانان ایرانی، فرودگاه‌ها و آشیانه‌های نظامی متعلق به نیروی هوایی عراق و ارتش عراق را در مناطق کرکوک، موصل، رشید، حبانیه، ناصریه، شعیبیه، کوت و المثنی، مورد هدف قرار دادند. در عملیات کمان۹۹ نیروی هوایی ارتش، از جنگنده-بمب‌افکن‌های اف-۵ و اف-۴؛ برای بمباران مواضع، از هواگردهای شکاری-رهگیر اف-۱۴؛ برای محافظت از هواپیماها، از هواپیماهای بوئینگ ۷۴۷ و بوئینگ ۷۰۷؛ برای سوخت‌رسانی و از هواپیمای سی-۱۳۰ هرکولس؛ به‌منظور جمع‌آوری اطلاعات الکترونیکی جهت مشخص کردنِ محل پایگاه‌های موشکی، استفاده شد. کمان ۹۹ بزرگ‌ترین عملیات نظامی تاریخ نیروی هوایی ایران و عملیاتی موفق بود، که باعث برتری هوایی ارتش ایران در ماه‌های آغازین جنگ ایران و عراق شد.[۱۱][۱۲]

عملیات اچ-۳

عملیات اچ-۳ در تاریخ ۱۵ فروردین ۱۳۶۰ توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، با هدف حمله به پایگاه هوایی اچ-۳ در خاک عراق و در نزدیکی مرز اردن انجام گرفت. در این عملیات بیش از ۴۸ هواپیمای عراقی که بیشتر آن‌ها بمب‌افکن‌های ساخت روسیه بودند، از بین رفتند.[۱۳]

عملیات اوسیراک

عملیات شمشیر سوزان (حمله به اوسیراک) یا عملیات اوسیراک، از عملیات‌های هوایی در طول جنگ ایران و عراق بود، که توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و در تاریخ ۸ مهر ۱۳۵۹ (۳۰ سپتامبر ۱۹۸۰) سازماندهی و اجرا گردید. در طی این عملیات جنگنده‌های اف-۴ ایرانی، با نفوذ به عمق خاک عراق، تأسیسات اتمی اوسیراک را که در حال تکمیل و دریافت سوخت بود، بمباران کردند. ۳ ماه بعد، دومین حمله به این تأسیسات، توسط نیروی هوایی اسرائیل انجام شد، که این بمباران به انهدام کامل نیروگاه اتمی اوسیراک انجامید.

فرماندهان

کفیل فرماندهی نیروی هوایی ملی ایران:

کفیل ریاست ستاد نیروی هوایی ملی ایران:

رئیس ستاد نیروی هوایی ملی ایران:

فرمانده نیروی هوایی ارتش:

ناوگان

تعداد پرسنل نیروی هوایی ارتش در حدود ۵۲ هزار نفر است. هواپیماهای فعال در نیروی هوایی ارتش بر اساس آمار غیررسمی شامل این موارد است:[۲۰]

هواگرد تصویر اصلیت نقش ویرایش‌ها در حال خدمت (تخمینی)[۲۱][۲۲] توضیحات
هواگردهای بال ثابت
صاعقه  ایران چند منظوره صاعقه ۲ ۱۵فروند
یاک-۱۳۰  روسیه آموزشی-رزمی نامعلوم دست کم ۶ فروند تحویل نیروی هوایی ایران شده‌است.
سوخو-۳۵  روسیه جنگنده برتری هوایی نامعلوم ۲۴ فروند سفارش داده شده‌است[۲۳][۲۴]
اف-۱۴ تام‌کت  ایالات متحده آمریکا جنگنده رهگیر و برتری هوایی ۶۲ فروند اکنون حدود ۱۴ فروند از این جنگده‌ها فعال می‌باشند
داسو میراژ اف۱  فرانسه جنگنده رهگیر و چندمنظوره ۲۴ F1EQ5/6 و F1BQ3
میگ-۲۹آ

Islamic_Republic_of_Iran_Army_Day_2006_(08)

شوروی جنگنده برتری هوایی ۴۳ فروند
اف-۴ فانتوم ۲  ایالات متحده آمریکا چند منظوره ۷۰ فروند
نورثروپ اف-۵ئی  ایالات متحده آمریکا چند منظوره ۶۰ فروند
چنگدو جی-۷ (اف-۷ام)  چین رهگیر ۲۰ فروند
آذرخش  ایران پشتیبانی نزدیک هوایی ۱۰ فروند
سوخو سو-۲۴ شوروی جنگنده بمب‌افکن ۳۴ فروند
بوئینگ ۷۴۷  ایالات متحده آمریکا هواپیمای ترابری ۷۴۷–۱۰۰F ۳ فروند
بویینگ kc-33a  ایالات متحده آمریکا هواپیمای سوخت‌رسان/ترابری ۷۴۷–۱۰۰ ۱ تا ۳ فروند
بوئینگ ۷۰۷  ایالات متحده آمریکا تشریفات/سوخت‌رسان/ترابری ۲۰ فروند
داسو فالکن-۵۰  فرانسه ترابری/VIP ۳ فروند
لاکهید جت استار  ایالات متحده آمریکا ترابری/VIP ۱ فروند
هسا درنا  ایران آموزشی درنا ۱۵ فروند
پرستو  ایران آموزشی ۱۲ فروند
کوثر  ایران چند منظوره ۱۲ فروند
اف-۵ بی (سیمرغ)  ایالات متحده آمریکا آموزشی ۱۰ فروند
بیچ‌کرفت بونانزا  ایالات متحده آمریکا آموزشی F33C ۲۵ فروند
لاکهید تی-۳۳ شوتینگ استار  ایالات متحده آمریکا آموزشی T-33A غیر عملیاتی
میگ-۲۹ یوبی شوروی آموزشی ۷ فروند
پیلاتوس پی سی-۷  سوئیس آموزشی ۳۵ فروند
چنگدواف تی-۷  چین آموزشی ۱۰ فروند
امبرائر ئی‌ام‌بی ۳۱۲ توکانو  برزیل آموزشی ۱۵ فروند
ساب سافاری  سوئد  پاکستان آموزشی Mushshak ۲۵ فروند
سی-۱۳۰  ایالات متحده آمریکا ترابری تاکتیکی C-130E
C-130H
۳۶ فروند
شرایک کمندر ۶۸۰  ایالات متحده آمریکا ترابری ۳ فروند
ایلیوشین آی‌ال-۷۶ شوروی ترابری ۷ فروند
سوکاتا تی‌بی  فرانسه حمل و نقل سبک تیبی-۲۱ ترینیداد
تیبی-۲۰۰ توباگو
۴ فروند
۸ فروند
فوکر اف۲۷ فرندشیپ  هلند ترابری F27-400M
F۲۷–۶۰۰
۱۰ فروند
پیلاتوس پی‌سی-۶ پورتر  سوئیس ترابری ۱۰ فروند
پی-۳ اوریون  ایالات متحده آمریکا گشت دریایی شناسایی

ضد زیردریایی

P-3F ۳ فروند
بالگردها
آگوستا-بل ۲۰۶  ایتالیا هلیکوپتر سبک ۵ فروند
بل ۲۱۴  ایالات متحده آمریکا چندمنظوره - حمل و نقل متوسط بل-۲۱۴ سی ۱۶۷ فروند (بیشتر بالگردها در هوانیروز هستند و فقط ۲۶ فروند در نیروی هوایی خدمت می‌کند)
سی‌اچ-۴۷ شینوک  ایالات متحده آمریکا حمل و نقل سنگین CH-47C ۵۱فروند بیشتر بالگردها در هوانیروز هستند و فقط حدود ۱۰ فروند در نیروی هوایی است
پهپادها
نورثروپ بی‌کیوام-۷۴ چوکار  ایالات متحده آمریکا هدف پرنده مورد استفاده در رزمایش و تمرینات
کمان۱۲  ایران پهپاد رزمی نامعلوم
کمان۲۲  ایران پهپاد رزمی-شناسایی ۵ فروند
ابابیل۳  ایران پهپاد رزمی-شناسایی ابابیل۲

ابابیل۲ نوین

ابابیل۵

نامعلوم
کرار  ایران پهپاد رزمی-انتحاری نامعلوم علاوه بر نیروی هوایی در نیروی زمینی و نیروی دریایی نیز استفاده می‌شود
آرش  ایران پهپاد انتحاری نامعلوم علاوه بر نیروی هوایی در نیروی زمینی و نیروی دریایی نیز استفاده مشود
فطرس  ایران پهپاد رزمی نامعلوم دست کم ۲ فروند در خدمت
مهاجر۶  ایران پهپاد رزمی-شناسایی مهاجر۴ نامعلوم علاوه بر نیروی هوایی در نیروی زمینی نیز استفاده می‌شود
امید  ایران پهپاد انتحاری-شناسایی نامعلوم
کیان  ایران پهپاد انتحاری آرش نامعلوم
اخگر  ایران پهپاد انتحاری نامعلوم
سفارش‌های لغو شده
اف-۱۶ فالکن  ایالات متحده آمریکا جنگنده چند منظوره بلوک ۳۰ ۱۶۰ فروند سفارش ساخت به همراه ۱۴۰ فروند حق سفارش لغو شده در جریان انقلاب ۱۳۵۷
اف-۱۴ تامکت  ایالات متحده آمریکا برتری هوایی F-14A یک فروند در ایالات متحده باقی ماند لغو شده در جریان انقلاب ۱۳۵۷
اف-۱۸ هورنت  ایالات متحده آمریکا جنگنده چند منظوره F-18L ۲۰۰ تا ۲۵۰ فروند به‌علت مخالفت کنگره آمریکا و وقوع انقلاب، لغو شد.
بوئینگ سی‌اچ-۴۷ شینوک  ایتالیا بالگرد ترابری تولید آگوستا ۲۷ فروند از ۵۳ فروند تحویل نشد لغو شده در جریان انقلاب
اف-۴ فانتوم۲  ایالات متحده آمریکا جنگنده

بمب افکن

۳۱ فروند از ۳۸ فروند تحویل نشد لغو شده در جریان انقلاب
بویینگ ئی-۳ سنتری  ایالات متحده آمریکا AWACS ۷ فروند لغو شده در جریان انقلاب

سفارش‌ها به نیروی هوایی عربستان سعودی تحویل شد.

در سال ۲۰۰۷، عراق از ایران خواست تا تعدادی از هواپیماهای جنگنده عراقی را که پیش از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ به آنجا پرواز کرده بودند، بازگرداند.[۲۵] از سال ۲۰۱۴، ایران پذیرای درخواست‌ها بود و در حال کار بر روی نوسازی تعداد نامشخصی از جت‌ها بود.[۲۶][۲۷] در اواخر سال ۲۰۱۴، ایران ۱۳۰ هواپیمای نظامی را به عراق بازگرداند.[۲۸]

هواپیماهای پناهنده عراق

در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ میلادی، بیش از ۲۰۰ فروند هواپیمای متعلق به نیروی هوایی عراق، منهدم شدند و بمب‌های هدایت لیزری نیروهای ائتلاف، پناهگاه‌های هواپیماهای عراقی را نابود کردند. پس از آن حدود نیمی از ناوگان نیروی هوایی عراق، برای جلوگیری از انهدام بیشتر، به ایران پناهنده شدند. دلیل این کار به درستی مشخص نیست. تعداد این هواپیماها بر اساس یک برآورد ۱۲۲ تا ۱۳۷ فروند و بر اساس برآورد دیگری ۱۱۵ تا ۱۴۰ فروند بوده‌است. مقامات عراقی در سال ۲۰۰۰ مدعی بودند که بیش از ۱۰۰ فروند هواپیمای نظامی و ۳۳ هواپیمای غیرنظامی آن‌ها، به ایران رفته‌اند اما ایرانی‌ها تعداد آن‌ها را بسیار کمتر می‌دانند.[۲۹]

هواپیما خاستگاه نقش تعداد فرار به ایران
میگ-۲۳ شوروی جنگنده بمب افکن ۱۲
میگ-۲۵ شوروی جنگنده رهگیر ۷
میگ-۲۹ شوروی جنگنده برتری هوایی ۴
میراژ اف-۱  فرانسه جنگنده چندمنظوره ۲۴
سوخو-۲۰ شوروی جنگنده بمب افکن ۴
سوخو-۲۲ شوروی جنگنده بمب افکن ۴۰
سوخو-۲۴ شوروی جنگنده ضربتی ۲۴
سوخو-۲۵ شوروی جنگنده پشتیبانی نزدیک ۷
ایلیوشین-۷۶ شوروی ترابری سنگین استراتژیک ۱۵
تعداد کل [۳۰] ۱۳۷

دانشگاه نیروی هوایی

دانشگاه علوم و فنون هوایی شهید ستاری یا به‌اختصار؛ دانشگاه هوایی، دانشجویان داوطلب را در رشته‌های زیر آموزش می‌دهد:

  • دانشکده پرواز: خلبانی، خلبانی پهپاد و مراقبت پرواز
  • دانشکده هوافضا: مهندسی هوافضا و مهندسی نگهداری هواپیما
  • دانشکده کنترل: پدافند، فاشا (فرماندهی اطلاعات و شناسایی)
  • دانشکده برق: مهندسی برق و جنگال (جنگ الکترونیک)
  • دانشکده کامپیوتر: مهندسی رایانه گرایش مهندسی نرم‌افزار
  • دانشکده مدیریت: مدیریت
  • دانشکده تحصیلات تکمیلی: رمزخوانی و امنیت پرواز
  • از آنجا که دانش‌آموختگان این دانشگاه، افسران نیروی هوایی ارتش خواهند بود، در زمان دانشجویی، افزون بر آموزش‌های علمی، دوره‌های آموزش نظامی را نیز می‌گذرانند. ساختمان مرکزی دانشگاه علوم و فنون هوایی، در منطقه مهرآباد جنوبی مستقر می‌باشد.

کتاب‌شناسی

مهم‌ترین کتاب‌های منتشر شده دربارهٔ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران:[۳۱]

  • علی‌بابایی، غلامرضا، (۱۳۸۳)، تاریخ نیروی هوایی ایران از پهلوی تا انقلاب، تهران: انتشارات آشیان.
  • مهرنیا، احمد، (۱۳۹۱)، حمله هوایی به الولید، تهران: سوره مهر.[۳۲]
  • مهرنیا، احمد، (۱۳۹۲)، ستاره‌های نبرد هوایی، تهران: سوره مهر.[۳۳]

نگارخانه

اف۱۴ای تام‌کت در آموزشگاه تاپ‌گان، که به رنگ و نشان نیروی هوایی ایران، رنگ‌آمیزی شده‌است
پهپاد کمان۲۲ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
سی-۱۳۰ هرکولس نیروی هوایی ایران

جستارهای وابسته

منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «رتبه نظامی ایران در سال ۲۰۲۱». globalfirepower.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱ آوریل ۲۰۲۱.
  2. «آیت‌الله خامنه‌ای پدافند هوایی را به نیروی‌های سه‌گانه ارتش ایران اضافه کرد». بی‌بی‌سی فارسی.
  3. «تاریخچه نیروی هوایی در ایران». ارتش جمهوری اسلامی ایران.[پیوند مرده]
  4. «چگونه توان رزمی نیروی هوایی ایران پس از انقلاب تضعیف شد؟». بی‌بی‌سی فارسی.
  5. «انتصاب سرتیپ وحیدی به فرماندهی نیروی هوایی ارتش». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۱.
  6. «فرمانده نیروی هوایی ارتش ایران تغییر کرد». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۹.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ افتتاح نخستین پایگاه هوایی ایران پس از انقلاب بایگانی‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine (بی‌بی‌سی فارسی)
  8. «بازدید سرلشکر باقری از پایگاه هوایی راهکنشی عقاب ۴۴ ارتش». پایگاه اطلاع‌رسانی ارتش ج.ا. ا. ۱۸ بهمن ۱۴۰۱.[پیوند مرده]
  9. نیروی هوایی ارتش گردان پهپادی تشکیل داد بایگانی‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine خبرگزاری انتخاب
  10. «یادواره بزرگ‌ترین عملیات هوایی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۹.
  11. «140 عقاب ایرانی در عملیات" کمان 99"». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۲.
  12. «"عملیات کمان ۹۹" ضربه‌ای کاری بر پیکره نیروی هوایی ارتش بعثی/ حمله ۱۴۰ فروند جنگنده ایرانی به خاک عراق». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۹.
  13. «سالگرد بی نظیرترین عملیات هوایی تاریخ جهان». خبرگزاری کن نیوز. ۱۷ فروردین ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۸ خرداد ۱۳۹۸.
  14. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۳۶۲. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  15. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۳۷۴. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  16. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۶۵۷. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  17. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۶۷۰. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  18. پس از درگذشت، نخست سرتیپ و سپس سرلشکر شد
  19. نخست سرتیپ و پس از درگذشت، سرلشکر شد
  20. Iran Air Force Equipment بایگانی‌شده در ۲۴ آوریل ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine Global Security
  21. Aviation Week & Space Technology 2009, 26 JAN 2009 240. Web.5 Aug 2009.[پیوند مرده]
  22. «Flightglobal World Air Forces - December 2009». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۱.
  23. "Iran to receive Russian Su-35 fighter jets in 3 months". www.aa.com.tr. Archived from the original on 18 January 2023. Retrieved 2023-01-15.
  24. "Iran to get Russian Sukhoi Su-35 fighter jets, defense systems by March". Al Arabiya English (به انگلیسی). 2023-01-15. Archived from the original on 2 February 2023. Retrieved 2023-01-15.
  25. Colvin, Ross (5 August 2007). "Iraq air force wants Iran to give back its planes". Reuters.
  26. "With new US planes slow to arrive, Iraq seeks remnants of Saddam's air force to bomb ISIL". 28 June 2014.
  27. "Iraq cobbling together makeshift air force to fight ISIS - The Washington Post". The Washington Post.
  28. "Iran returns military aircraft to Iraq after 20 years – Middle East Monitor". 23 June 2014.
  29. Air Force Equipment - Introduction[پیوند مرده]
  30. "Iraqi Air Force Equipment – Introduction". globalsecurity.org. 2005. Archived from the original on 16 August 2008. Retrieved 2008-08-28.
  31. «کتابشناسی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران». خبرگزاری کتاب. ۱۸ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۲.
  32. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۶ مه ۲۰۱۳.
  33. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ مه ۲۰۱۶.

پیوند به بیرون