ازبک‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از ازبکان)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اوزبیکان
اوزبیکلر
کل جمعیت
۳۰ میلیون
مناطق با جمعیت قابل توجه
 ازبکستان۲۳٬۹۲۹٬۳۰۹ (۲۰۱۳)[۱]
 افغانستان۲٬۷۹۹٬۷۲۶ (۲۰۱۳)[۲]
 تاجیکستان۱٬۲۱۰٬۲۳۶ (۲۰۱۳)[۳]
 قرقیزستان۹۸۰٬۰۰۰[۴]
 قزاقستان۴۹۰٬۰۰۰[۵]
 ترکمنستان۲۶۰٬۰۰۰[۶]
 روسیه۴۹۹٬۸۶۲[۷]
 عربستان سعودی۳۰۰٬۰۰۰[۷]
 پاکستان۷۰٬۱۳۳ (۲۰۰۵)[۸]
 چین۱۲۴٬۸۰۰[۹]
 اوکراین۲۲٬۴۰۰[۱۰]
 استرالیا۸۰٬۰۰۰
 امارات متحده عربی۱۵٬۹۶۰
 ترکیه۴۵٬۰۰۰[۱۱]
 مغولستان۵۶۰[۱۲]
زبان‌ها
ازبکی
گروه‌های قومی مرتبط
اویغور و سایر مردمان ترک

ازبک‌ها یکی از اقوام ترک‌تبار ساکن آسیای میانه هستند. ازبک‌ها بیشینه جمعیت ازبکستان را تشکیل می‌دهند و در دره فرغانه که شامل شمال و باختر تاجیکستان و جنوب قرقیزستان می‌شود و سواحل آمودریا در خاور ترکمنستان و شمال افغانستان نیز جمعیت زیادی دارند.

ازبک‌ها به زبان ازبکی از خانواده زبان‌های ترکی سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمانان سنی مذهب حنفی هستند.

از میان ترک‌های که بیشتر تحت حاکمیت شوروی بودند، ازبکان دچار کمترین آسیمیلاسیون روسی شده‌اند؛ و همگی هنوز هم ازبکی را به عنوان زبان اول خود می‌شناسند.[۱۳]

مطالعات ژنتیکی از تنوع بالای ژنتیکی بین ازبک‌ها حکایت دارد و نشان می‌دهد که تبار آسیای شرقی (شامل ترک‌ها)، آسیای میانه‌ای، اروپایی و خاورمیانه‌ای به ترتیب شایعترین تبارها در این قوم هستند.

منشأ ژنتیکی[ویرایش]

جمعیت امروزی ازبک‌ها نشان دهنده درجات مختلفی از تنوع ناشی از ترافیک بالای مسیرهای هجوم از طریق آسیای مرکزی می‌باشند. هنگامی که جمعیت موجود در آسیای مرکزی توسط قبایل ایرانی و سایر مردم هندواروپایی و همین‌طور چندین حمله شدید از ناحیه مغول‌ها تحت تأثیر قرار گرفت. بر اساس مطالعات اخیر ژن‌شناسی دانشگاه آکسفورد، ژن ازبک‌ها ترکیبی از مردمان ایرانی و مغول‌ها است.[۱۴]

تاجیک‌های ازبک شده[ویرایش]

برخی از اقوامی که امروز ترک نامیده می‌شوند در اصل ترک نیستند بلکه ترک‌زبان شده‌اند برای نمونه می‌توان کشورهای عرب‌زبان مانند مصر و الجزایر را نام برد یعنی عربیزه شده‌اند نه این که از نظر تباری عرب باشند. اویغورها و ازبک‌ها از نظر نژادی، اقوامی به صورت کامل ترک نیستند و به نظر می‌رسد حدود ۷۰ درصد از ازبک‌ها، تاجیک‌های ازبک شده‌ای هستند که در صد سال اخیر ترکیزه و ترک‌زبان شده‌اند. در این خصوص خیلی از بزرگان مانند هرمان وامبری نوشته‌اند. روند ترک‌سازی تاجیک‌ها از قرن ۱۶ میلادی شروع شد و همچنان ادامه دارد.[۱۵]

در سال ۱۹۲۴ با تلاش پان‌ترک‌ها و سیاست تاجیک‌ستیزی توسط امپراتوری روسیه مرزبندی‌ای صورت گرفت و نواحی زیادی از شهرهای تاجیک‌ها به ازبک‌ها واگذار شد. در سال ۱۹۲۶ هم ۷۰ درصد اهالی شهرهای تاریخی تاجیکان یعنی سمرقند و بخارا و چند ناحیه دیگر تاجیک‌نشین را در اسناد ازبک نوشتند. ازبک نوشتن تاجیک‌ها در سال‌های بعد نیز ادامه داشت و در حال حاضر حدود ۹۰ درصد مردم سمرقند، بخارا و دیگر نواحی تاجیک‌نشین در اسناد و شناسنامه‌ها ازبک ثبت شده‌اند. طی صد سال اخیر بیشتر مدارس تاجیکی در ازبکستان تعطیل شدند و تنها در سرخان دریا کمی وضع زبان فارسی بهتر است. پس از فروپاشی شوروی و استقلال ازبکستان در سال ۱۹۹۱، زبان ازبکی به عنوان زبان رسمی اعلام شد و این اتفاق سبب هر چه بیشتر شدن تعطیلی مدارس تاجیکی و ازبک‌سازی تاجیک‌ها (ترکی‌سازی تاجیک‌ها) در ازبکستان شده‌است.[۱۶]

تاریخچه[ویرایش]

ریشهٔ واژه ازبک به نام اوغوز خان می‌رسد، اوغوز خان بنام اوغوز بیک نیز مشهور بود است. این واژه به احتمال زیاد از نام این امپراتور ترک ریشه دارد.[۱۷]باتو خان فرزند جوجی خان و نوادهٔ چنگیز خان به اروپا حمله کرد و برادرش شیبان را به فرمانروایی مجارستان برگزید. بیشتر سربازان باتو از میان اقوام ترک بودند و تنها افسران عالی‌رتبه از میان مغولان بودند. سربازان تحت فرماندهی شیبان بعدها در تیومن در مرکز روسیه امروزی و سیبری حاکمیت یافتند. شیبک خان به افتخار جدش تخلص شیبک را برگزید و به سرزمین‌های آباد فرارود یورش برد. او دولت تیموریان را از میان برد ولی خودش گرفتار شاه اسماعیل صفوی گشت. بعد از او ازبکان در آسیای میانه باقی‌ماندند.

وجه تسمیه ازبک به سربازان شیبانیان این بود که فرمانروای اردوی زرین در زمان منگو تیمور فرزند هولاکو و پشت ششم شیبان فردی به نام اوزبیک خان بود. از فرمانروایان ازبک، اوزبیک خان و پسرش جانی بیگ در تاریخ پیش از تیمور مشهورند. پس از دورهٔ تیمور این امرا در ماوراءالنهر قدرت یافتند. در دوره صفوی، ازبک و ازبکان عنوان سلسله امرای شیبانی است که بوسیلهٔ شیبک خان تأسیس شد (۹۰۵ ه‍.ق) و غالباً بسبب تعصب در مذهب تسنن و تجاوز به خراسان با شاهان صفوی در زدوخورد بوده‌اند. مرکز امرای این سلسله سمرقند بوده‌است و امرای مزبور با خانات خیوه و خانات بخارا و خانات خوقند و امرای آستراخان (معروف به خانان جانی) خویشاوند و منسوب بوده‌اند. دولت آن‌ها نیز عاقبت به وسیله امرای هشترخان (حاجی طرخان) منقرض شد.

اسلام کریمف، رئیس‌جمهور فقید ازبکستان، به دنبال این بود که تاریخ شناسان این کشور وجود سه هزار ساله ازبک‌ها در مکان امروزی را اثبات کنند در صورتی که اوزبیک خان، خان اردوی زرین، در سال ۱۳۹۲ میلادی به دنیا آمد. واقعیت این است که ازبک‌ها از اقوام جدید در این منطقه هستند.[۱۸]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Uzbeks = 80%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013.
  2. "Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013.
  3. "Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013.
  4. CIA World Factbook – Kyrgyzstan[پیوند مرده]
  5. Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009
  6. CIA World Factbook – Turkmenistan
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ (روسی) Russia Census 2002 بایگانی‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۱ توسط WebCite
  8. Rhoda Margesson (January 26, 2007). "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7. Report RL33851, Congressional Research Service.
  9. Chinese National Minorities
  10. «State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۲ مه ۲۰۱۴.
  11. Evrenpaşa Köyü | Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri. Evrenpasakoyu.wordpress.com. Retrieved on 2013-07-12.
  12. Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf
  13. «Uzbek». Encyclopedia Britannica.
  14. Tatjana Zerjal; et al. (2002). "A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia". The American Journal of Human Genetics. 71 (3): 466–482. doi:10.1086/342096. PMC 419996. PMID 12145751.
  15. http://www.bbc.com/persian/world/2014/09/140906_ea_safar_abdullah_interview
  16. http://afghanistan.shafaqna.com/central-asia/item/26805-عوامل-ازبك-شدن-تاجیکان-ازبکستان-در-چیست؟.html?tmpl=component&print=1
  17. A. H. Keane,A. Hingston Quiggin, A. C. Haddon, Man: Past and Present, p.312, Cambridge University Press, 2011, Google Books, quoted: "Who take their name from a mythical Uz-beg, Prince Uz (beg in Turki=a chief, or hereditary ruler)."
  18. http://www.bbc.com/persian/world/2014/09/140906_ea_safar_abdullah_interview
  • دائرةالمعارف فارسی
  • ویکی‌پدیای انگلیسی