فارس (سرزمین)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
موقعیت فارس در نقشه ایران در عصر خلفای عباسی برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی
موقعیت فارس در ساحل خلیج فارس در عصر خلفای عباسی برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی

سرزمین فارس یا پارس کهن (به پارسی باستان: پارسه 𐎱𐎠𐎼𐎿 (Pārsa)[۱]) ناحیه جنوبی ایران منتهی به خلیج فارس که اشتراکات تاریخی، اقلیمی، فرهنگی و بخصوص گویشی دارند و شامل استان‌های خوزستان، فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد، استان هرمزگان و استان چهار محال و بختیاری و بخش باختری استان کرمان می‌باشد که آنرا خاستگاه زبان فارسی و میراث دار پارسی میانه می‌دانند.[۲][۳][۴][۵][۶][۷] که تا امروزه نیز بخصوص از جهت فرهنگی و زبانی از تشخص و تمایز برخوردار است.

در سال ۵۵۸ پیش کوروش بزرگ (کوروش دوم) در بخش شرقی انشان در جایی که امروزه ایل مماسن(ممسنی) اسکان دارد و پارس نامیده می شد آغاز شاهنشاهی جهانی هخامنشیان را که تا قبل از آن حکومت‌های محلی در پارس بودند بنیان نهاد و دژی بر روی یک دژ مادی در شمال پارس بنا نهاد که در تاریخ به پاسارگد(دژ پارسیان) مشهور می‌باشد و پایتخت هخامنشیان در زمان فرمانروای کورش بود.انشان سرزمین گسترده ای بود که از ایذه در خوزستان در غرب آغاز و تا به دشت ملیان(بیضا) در شرق گسترده بود و کلید انشان در بخش شرقی آن در پارس در لیدوما(کاخ هخامنشی ممسنی)و مقر فرماندهی گبریاس نیزه انداز مالک بزرگ پارس و از بلند پایه ترین افراد در تاریخ هخامنشیان می‌باشد تا حدی که طایفه او پاتیشوری را طایفه هخامنشیان می دانند.گبریاس نیزه انداز فرمانده ارتش کورش در فتح بابل،پدر زن داریوش بزرگ و پدر مردونیه فرمانده بلندآوازه ارتش هخامنشی در لشکرکشی به یونان بود.دشت ملیان(بیضا)بخشی از ایل ممسنی بود که در دوره قاجاریه به دلیل حمایت ممسنی‌ها از زندیه به عنوان تخت گاه زندیه به همراه بخش‌هایی دیگر از این ایل جدا شد.پارس حکومت مستقلی از عیلام بود و مرز انشان و عیلام در بهبهان(آرگان،آریاگان) تعیین میشد...[۸]

اشتراکات فرهنگی زبانی[ویرایش]

از مهمترین اشتراکات منطقه فارس زبان و گویش است. این منطقه خاستگاه زبان فارسی بوده و علاوه بر آن تا به امروز نیز اشکال گویش قدیم پهلوی در آن بجا مانده‌است. گویش‌های پهلوی گویش‌هایی هستند که پهلوی‌اند و هنوز حالت پارسی میانه را در خود حفظ کرده‌اند. مهمترین ویژگی آن‌ها داشتن حالت کنایی و اسپلیت ارگاتیو است و مانند صرف فعل پهلوی ساسانی هنوز شناسه‌های صرفی پیش از فعل قرار می‌گیرند. بجز این مورد تفاوت خاص دیگری با فارسی ندارند. این گویش‌ها در استان فارس منطقهٔ دشتی در بوشهر و بهبهان در خوزستان و روستاهای معدودی در کهگیلویه بویر احمد و استان هرمزگان به جز شرق استان که زبان بلوچی کاربرد دارد رایج است. عمدهٔ متکلمان گویش‌های پهلوی در استان فارس در روستاهای منطقهٔ کوهمرهٔ ارژن و دشتک مرودشت و روستاهای اطراف کازرون و بیشاپور و منطقهٔ لارستان بسر می‌برند. زبان شیرازی قدیم که حافظ و سعدی به آن شعرهایی دارند نیز به گونه‌ای از همین گویش است که مانند زبان فارسی باقیماندهٔ زبان پهلوی جنوبی می‌باشد.[۹][۳] جمعیت فارسی زبانان بیشتریت است

جغرافیای تاریخی فارس[ویرایش]

فارس قدیم یا ایالت فارس از جهت تاریخ سیاسی در دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی یک ایالت بوده و شامل استان‌های فارس کنونی، بوشهر، استان هرمزگان، استان کهگیلویه و بویراحمد و حتی استان یزد و شهرستان بهبهان از استان خوزستان بوده‌است. ابن حوقل حدود این ایالت را از مشرق به کرمان، از مغرب به خوزستان و از شمال به بیابان منتهی به خراسان و قسمتی از اصفهان و از جنوب همجوار خلیج فارس دانسته‌است. منطقه فارس تا قرن اخیر نیز در تقسیم‌بندی سیاسی با تفاوتهایی نسبت به گذشته ایالتی یکپارچه محسوب می‌شد.

تقسیمات ایالت فارس[ویرایش]

ایالت فارس از دورهٔ قبل از اسلام به پنج خوره (کوره) تقسیم شده‌بود (برای کوره معانی مختلفی ذکر شده از جمله روشنایی، شهر، ولایت و استان). این پنج کوره که در دوره بعد از اسلام نیز برقرار بودند، عبارتند از:

از شهرهای مهم ایالت فارس: شیراز، نای ذی (نی ریز)، سیراف، ارّجان (بهبهان کنونی) و… بوده‌است.

گور • استخر • دارابگرد • بیشاپور • ارجان • سیراف • کثه • جنابه • مهرویان • غندجان • شوش • توج • نوبندجان • بیضا • یزدخواست • جویم • ایج • نجیرم • ریشهر • سینیز • نی ریز • قطرویه • تموکن • مشکان • تخت جمشید • پیشیاوادا • لیان از دیگر شهرهای باستانی فارس قدیم آن بوده‌است.

پانویس[ویرایش]

  1. دانشگاه فرانکفورت آلمان. “Old Persian Corpus, Part No. 8, Text: DB1.”. http://titus.uni-frankfurt.de. 
  2. Skjaervo, Prods Oktor. IRAN vi, continued. “Encyclopædia Iranica”. Columbia University (New York), 2006-10-25.  Retrieved on 2009-04-08.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ SWindfuhr, Gernot. FARROḴZĀD,FORŪḠ-ZAMĀN. “Encyclopædia Iranica”. Columbia University (New York).  Retrieved on 2009-04-08.
  4. Salami, A. , 1383 AP / 2004 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). First Volume, فرهنگستان زبان و ادب فارسی. [۱] ISBN: 964-7531-32-X (فارسی)
  5. Salami, A. , 1384 AP / 2005 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Second Volume, The academy of Persian language and literature. [۲] ISBN 964-7531-39-7 (فارسی)
  6. Salami, A. , 1385 AP / 2006 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Third Volume, The academy of Persian language and literature. [۳] ISBN 964-7531-54-0 (فارسی)
  7. Salami, A. , 1386 AP / 2007 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Forth Volume, The academy of Persian language and literature. [۴] ISBN: 978-964-7531-73-3 (فارسی)
  8. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  9. Payne, ‎J.R.. The World's Major Languages. Bernard Comrie. Oxford: Oxford University Press, 1987. 514. ISBN ‎978-0-19-506511-4. 
  10. جغرافیای تاریخی شهرها، ص ۳۵۶

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • نهچیری، عبدالحسین. جغرافیای تاریخی شهرها. چاپ اول. تهران: انتشارات مدرسه وابسته به دفتر انتشارات کمک آموزشی، ۱۳۷۰.