شهرضا

شهرضا قمشه
کشور	ایران
استان	اصفهان
شهرستان	شهرضا
بخش	مرکزی
نام(های) پیشین	کُمشه، قُمشه
مردم
جمعیت	434`211 نفر (1404)
جغرافیای طبیعی
مساحت	۴٬۵۷۳ کیلومتر مربع
ارتفاع	۱٬۸۲۵ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	۱۳
میانگین بارش سالانه	۱۵۰ میلی‌متر
اطلاعات شهری
شهردار	مهندس دانیال رفیعی
ره‌آورد	انار، انگور و سفال
پیش‌شمارهٔ تلفن	۰۳۱
وبگاه	شهرداری شهرضا
شناسهٔ ملی خودرو	ایران ۲۳ د - ۵۳ ط
کد آماری	۱۴۲۲
شهرضا روی نقشه ایران ۳۲°۰′۳۲″ شمالی ۵۱°۵۱′۵۱″ شرقی

شَهرِضا (نام قدیمی: قُمشه) مرکز شهرستان شهرضا و یکی از مهم‌ترین شهرهای استان اصفهان است. این شهر در ۷۴ کیلومتری جنوب اصفهان در مسیر جادۀ اصفهان-شیراز واقع شده است.

شهرضا در سال‌های اخیر، رشد و توسعۀ شهری نسبتاً بالایی را داشته؛ به‌همین سبب، برخی از آبادی‌های اطراف آن، در محدودۀ خدمات شهری، واقع و جزئی از شهر محسوب می‌شوند.

تاریخ

بازار شهرضا، راستۀ مسگران

قصبۀ قمشه در روزگار سلاطین آل مظفر و شاهزادگان و فرزندان شاه‌شجاع، حصاربندی آن تکمیل شد، شاه‌منصور مظفری از سال ۷۹۰ تا ۷۹۵ هجری برای یکدست کردن قدرت آل مظفر و جلب همکاری سلاطین ایلخانی، عثمانی و دیگر قدرت‌ها علیه تیمور لنگ تلاش کرد و سرانجام در نبردی با تیمور جان باخت. تیمور پس از این نبرد، شاهزادگان آل مظفر را گرد آورد و فرمان داد تا در قمشه آنان را کشتند و حتی اطفالی را که از آل مظفر در شهرها بودند نیز فرستادگان تیمور کشتند. در بیان علت قتل‌عام شاهزادگان آل مظفر، برخی از مورخان نوشته‌اند که چون این شاهزادگان در نبردهای جانشینی، هر شهر و روستایی را عرصهٔ نبردهای خویش ساخته بودند و رعایا از آنان آسیب بسیار می‌دیدند؛ پس تیمور برای رعایت رعایا، آل مظفر را قتل‌عام کرد. در پایان دورۀ صفویه و در هنگام محاصرۀ پایتخت توسط محمود افغان، قلعۀ بزرگ قمشه، ضمن فرستادن ۱۰ هزار سوار تفنگدار برای کمک به سپاه شاه سلطان حسین برای نجات پایتخت از محاصره (نبرد گلون‌آباد، سال ۱۱۳۵ هجری قمری)، به‌عنوان آخرین پایگاه مقاومت پایتخت در برابر شورش ابدالی‌های شرق ایران، تا آخرین نفس جنگید، تمامی مردان جنگجو کشته شدند، قلعه تسخیر و با خاک یکسان شد و آنگاه تصرف اصفهان میسر گشت. این شهر با سابقۀ طولانی، از جملۀ شهرهای قدیمی و مهم استان اصفهان است. مردم بومی این شهرستان از قوم فارس هستند و لهجهٔ شهرضایی دارند. پس از توسعۀ شهرنشینی، گروه‌هایی مهاجر از اقوام لر و ترک نیز در این شهر سکنا گزیدند. مساعد بودن آب‌وهوا و سرسبزی محیط، در شکل‌گیری هستۀ اولیۀ شهر نقش داشته است. بافت قدیم شهر، بارها تجدید بنا شده، اما اصولاً حیات و هویت آن حفظ شده و در حال حاضر، از نظر ترکیب و بافت فیزیکی، با بخش‌های میانی و جدید شهر تفاوت دارد. به احتمال زیاد، بافت نخستین این شهر به پیش از اسلام برمی‌گردد.

مرحلۀ بعدی گسترش شهر، مربوط به زمان صفویه می‌باشد که اصفهان به‌عنوان پایتخت انتخاب شد. قرار گرفتن این شهر در محور جادۀ اصفهان به فارس که یکی از راه‌های مهم تجاری بوده، موجب رونق اقتصادی آن شده است. از طرف دیگر به‌خاطر نزدیکی‌اش با اصفهان، نوعی عملکرد نظامی نیز داشته است. در این دوره به‌دلیل امنیت نسبی، بافت فیزیکی شهر توسعه یافت.

مرحلۀ بعدی گسترش شهر، مربوط به دورۀ قاجاریه است. در این دوره، شهر به شکل قلعه‌مانند و دارای دروازه بوده که هفت محله در آن جای می‌گرفته‌اند. مجموعۀ دروازه‌ها با عناصر تشکیل‌دهندۀ محله، نظیر بازارچۀ گذر، مسجد، تکیه، آب‌انبار و حمام، در عین استقلال نسبی، به کل شهر نیز وابسته بوده است. بازار در مرکز شهر قرار داشته و به‌عنوان کانون اصلی مبادلات اقتصادی و تجاری، همۀ شریان‌ها را به خود متصل کرده است.

در دهۀ ۴۰، ایجاد امنیت نسبی در کل کشور و تبدیل شهرضا به مرکز شهرستان موجب رشد شهرنشینی شد، به‌طوری‌که رشد کالبدی شهر در این دهه چشمگیر بوده است. در این دوره از حیاتِ شهر، به‌دلیل ایجاد مناسبات جدید اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، شهر از حالت ایستا خارج شده و به یک رشد نسبتاً سریع شهرنشینی دست یافت و صنایع که تا این زمان، تنها در مقیاس سنتی آن مطرح بوده، جای خود را به کارخانه‌های نسبتاً بزرگ سپرد. جهات گسترش شهر در این دوره، در بخش‌های شمال غربی بوده و بافت فیزیکی آن به‌عنوان پیونددهندۀ بافت قدیم و جدید، کاربرد شهری خود را حفظ نموده است. در سال ۱۳۰۳ شمسی، هنگامی که رضاخان پهلوی از قمشه عبور می‌کرد، نام این شهر را به شهرضا تغییر دادند و از این سال رسماً شهر قمشه به شهرضا تبدیل شد.

تغییر نام

شهرضا در گذشته «قُمشه» نامیده می‌شده است. قمشه واژه‌ای پهلوی ساسانی است که از روزگار باستان به این محل گفته شده و نخست «کُمشه» بوده است، چون پس از اسلام، بیشترِ واژگان «کُم» به «قُم» تبدیل یافته، مانند قمشه که کمشه بوده، و این واژه می‌رسانَد که شهرضا پیش از اسلام، سرزمینی آباد بوده است. دربارهٔ واژۀ قمشه در فرهنگ نوبهار آمده است:

«قمشه چون هرزه‌شهری است قریب به اصفهان که در اصل، کومه‌شه بوده. کومه، خانه‌ای است که از چوب و علف سازند و چون شاهان عهد قدیم، در آن حدود به شکار می‌رفته و کومۀ خوبی برایشان می‌ساخته‌اند، بدین نام موسوم داشته‌اند. رفته‌رفته شهری آباد گشته و موردِ استعمالِ تخفیف یافته، کمشه گردیده؛ سپس معرّبش نموده، قمشه گفتند …»

شماری از پژوهشگران گفته‌اند که قمشه از دو پارۀ «قم» و «شه»، ترکیب و جای آب جوشنده و روان و ماندگار را به‌یاد می‌آورد.

واژۀ قمشه به‌معنای سرزمین پُرکاریز نیز هست، که بیشترِ زمین‌های کشاورزی شهرضا به‌وسیلۀ کاریزها آبیاری می‌شود.

شماری نیز می‌گویند به‌سبب وجود امام‌زاده شاهرضا در شمال شهر، این شهر را شهرضا می‌نامیده‌اند.

به‌هر‌حال، در سال ۱۳۰۵ ه‍جری خورشیدی، نام این شهر از قمشه به شهرضا تغییر یافت. پس از انقلاب اسلامی ایران، چون سید حسن مدرس در آن، نشو و نما داشته است، «مدرس‌شهر» نامیده شد، ولی چندی بعد، در دوره دوم مجلس شورای اسلامی، نام شهرضا بر قمشه برتر دانسته شد و اکنون نام رسمی این شهر، همان شهرضا است.

مردم‌شناسی

مردم شهرضا فارس هستند و به فارسی با لهجۀ شهرضایی صحبت می‌کنند.

آثار تاریخی شهرضا

باوان

مناطق تاریخی شهرضا: بازار و تیمچه‌های بازار شهرضا، دو برج قلعهٔ تخریب‌شده در روستای ولندان،مسجد نو، مسجد جامع، کاروانسرای امین‌آباد، کاروانسرای مَهیار، کاروانسرای ملک، بازار سرپوشیده، کورۀ آجرپزی مناره، آسیاب‌های متعدد و ... می‌باشد. این شهر به‌واسطۀ نزدیکی به اصفهان، در دوران‌های مختلف، شاهد توسعه‌هایی بوده است؛ در نتیجه باعث شده بناهایی از دوران‌های مختلف در این شهر قرار داشته باشند.

آب و هوا

قسمتی از این شهرستان، جلگه‌ای و قسمت دیگر، کوهستانی و دارای آب‌وهوای خشک می‌باشد. درجۀ حرارت هوای شهرستان از جنوب به سمت شمال شرق افزایش می‌یابد، به‌طوریکه میانگین سالانهٔ دما در جنوبی‌ترین قسمت شهرستان، حدود ۱۰ درجۀ سانتیگراد و در قسمت شرق به ۱۶ درجۀ سانتیگراد می‌رسد. میزان تبخیر سالانه، از ۱۴۰۰ میلی‌متر در شمال شرق تا حدود ۲۲۰ میلی‌متر در ناحیۀ جنوب غرب شهرستان، کاهش می‌یابد. بارندگی شهرستان، تحت تأثیر جریانات جوی است که از سمت غرب وارد منطقه می‌شوند. توده‌های هوای باران‌زایی که از سطوح وسیع آب، مانند دریای مدیترانه، دریای سیاه و اقیانوس اطلس سرچشمه می‌گیرند، منشأ اصلی بارش‌ها هستند. میانگین بارش سالانه در شهرستان، از حدود ۴۰۰ میلی‌متر در جنوب غرب تا ۱۱۹ میلی‌متر در شرق شهرستان، متغیر است.

موقعیت جغرافیایی

رژۀ ارتش

شهرستان شهرضا از شمال به شهرستان اصفهان، از شمال غربی به شهرستان مبارکه، از جنوب شرقی به استان فارس، از شرق به استان یزد، از غرب به شهرستان دهاقان و از جنوب غربی به شهرستان سمیرم متصل می‌شود.

این شهرستان حدود ۹٫۴۵ کیلومتر مربع مساحت دارد و بین ۵۱ درجه و ۲۳ دقیقه و ۵۲ درجه و ۱۳ دقیقهٔ طول شرقی و ۳۱ درجه و ۲۴ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۲۴ دقیقۀ عرض شمالی، قسمتی از بخش مرکزی فلات ایران را تشکیل می‌دهد.

سوغات

از آنجا که تمام مناطق شهرستان شهرضا برای دامداری و کشاورزی، بسیار مستعد هستند؛ فراورده‌های دامی و لبنی از قبیل ماست و کشک و خامه و فرش دستباف و منداب و گیوه و کتیرا همچنین انار و بادام، بهترین سوغات آن محسوب می‌شوند.

محصولات و صادرات آن: سفال و سرامیک، کتیرا، روغن حیوانی، بادام، کشمش، کشک، نخود، میوه مخصوصاً انار، سیب‌زمینی و غلات می‌باشد.

انار شهرضا شامل مِیخوش، یاقوتی و دانه‌مشکی، بهترین کیفیت را در میان گونه‌های دیگر انار داشته و گران‌ترین انارهای کشور محسوب می‌شوند؛ همین امر موجب نامگذاری شهر شهرضا به‌عنوان پایتخت انار ایران شده است. پوست قرمز، دانه‌های تیره‌رنگ، هستۀ نرم و درصد بالای آب، از مهم‌ترین ویژگی‌های انار شهرضا است. بازارپسندی بالا به علت کیفیت، منجر به بالا بودن قیمت انار شهرضا گردیده است، به گونه‌ای که آبان‌ماه که فصل برداشت انار در شهرضا است، بسیاری از افراد سودجو مبادرت به خرید انار از استان فارس و سایر شهرهای استان اصفهان و فروش آن به‌نام انار شهرضا می‌کنند.

از بین کلیۀ مناطق زیر کشت انار در شهرستان شهرضا، انار صحرای پودان و روستای امامزاده علی‌اکبر، بهترین کیفیت انار در کشور ایران را داشته و زبان‌زد هستند.

منابع

• جمالی، مسیح‌الله، تاریخ شهرضا، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۵
• حجازی، سیدعلیرضا، سیمای شهرضا، قم، پارسیان، ۱۳۷۵
• بهرامی شهرضایی، محمدعلی، جغرافیای تاریخی شهرضا، ندای شهرضا، ۱۳۴۵
• شهرضا پیش از اسلام

پیوند به بیرون

شهرداری شهرضا سایت معرفی شهرضا [http://www.shahreza.info/ سایت معرفی شهرضا دانشگاه آزاد شهرضا