عاشورا

عزاداری روز عاشورا در کربلا

عاشورا، دهمین روز از ماه محرم در گاه‌شماری هجری قمری، روز مقدس مسلمانان است. شهرت این روز نزد شیعیان به دلیل وقایع عاشورای سال ۶۱ هجری قمری است که با گاه‌شماری هجری خورشیدی این روز برابر با سه‌شنبه، ۲۰ مهر ۵۹ خورشیدی است. هرچند براساس گاه‌شماری هجری قمری قراردادی این روز با چهارشنبه، ۲۱ مهر تطبیق داده می‌شود. در این روز حسین بن علی - امام سوم شیعیان - و یاران وی در رویداد کربلا در جنگ با لشکر یزید کشته شدند و مسلمانان در این روز سوگواری می‌کنند. این سوگواری برای اظهار ارادت به حسین‌بی علی بوده و به صورت، سینه‌زنی، زنجیرزنی و از این قبیل میباشد . در تقویم رسمی ایران، افغانستان، عراق، پاکستان و هند این روز تعطیل می‌باشد.

عاشورا در لغت به‌معنای «دهمین» است.

نگرش شیعه

پیشینه تاریخی

اولین مراسم سوگواری را زینب خواهر وی در مسجد کوفه برایش برگزار کرد. قبل از آن در کنار اجساد کشته‌شدگان در کربلا برگزار شد.

سوگواری برای حسین

سابقهٔ سوگواری و برپایی عزاداری برای حسین بن علی به اولین روزهای بعد از عاشورا، در محرم سال ۶۱ هجری می‌رسد. از علی بن حسین چنین روایت شده‌است:

«

پس از حادثهٔ عاشورا، هیچ بانویی از بانوان بنی‌هاشم، سرمه نکشید و خضاب ننمود و از خانهٔ هیچ یک از بنی‌هاشم دودی که نشانهٔ پختن غذا باشد، بلند نشد، تا آن‌که، ابن زیاد به هلاکت رسید. ما پس از فاجعهٔ خونین عاشورا پیوسته اشک بر چشم داشته‌ایم

»

سینه زنی

یک نقاشی از دوران قاجار که عزاداری برای حسین بن علی را نمایش می‌دهد.

در کتاب تحفة النظار و غرائب الامصار یا همان سفرنامه ی ابن بطوطه جلد اول، وی از زمان اقامتش در شهر شوشتر نقل می کند که وقتی پسر حاکم شوشتر در گذشت، مردم به مسجد آمدند، در حالی که لباس های مندرس پوشیده بودند و در دو دسته روبروی هم قرار گرفته و در حالی که بر سینه می زدند این شعر را تکرار می کردند "خوندگار ما، خوندگار ما" و حاکم شوشتر (صاحب عزا) نیز در بالای مسجد نشسته بوده است. (توضیح این که خوندگار به معنی بزرگ و حاکم است)

از این گزارش تاریخی میتوان فهمید که ایرانیان در گذشته و حتی قبل از رواج تشیع نیز سینه زنی داشته اند و این کار را برای بزرگانشان انجام می داده اند و طبعاً پس از تشیع نیز این رسم را در مورد عزاداری عاشورا استفاده کرده اند. این نکته واضح تر می شود وقتی می بینیم که عزاداری به صورت سینه زنی بیشتر در مناطقی رواج دارد که فرهنگ ایرانی در آن نفوذ داشته است. جالب آنکه بسیاری از نوحه های زبان عربی برای سینه زنی مناسب نیست و دسته های عزادار عرب با تکان دادن دست آن نوحه ها را می خوانند.

ادبیات عاشورایی

نوشتار اصلی: ادبیات عاشورایی

بخش اندکی از قصیدهٔ سیف فرغانی (قرن ششم و متعلق به سرزمین کنونی فرغانه در ازبکستان) در مصیبت حسین و یاران او:

ای قوم، در این عزا بگریید		برکشتهٔ کربلا بگریید
در ماتم او خمش مباشید		یا نوحه کنید، یا بگریید
اشک از پی چیست؟ تا بریزید		چشم از پی چیست؟ تا بگریید

همچنین شعر معروف محتشم کاشانی (سدهٔ ۱۰ قمری) در رثای واقعه کربلا که اینگونه آغاز می‌شود:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است		باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است؟
باز این چه رستخیز عظیم است؟ کز زمین		بی نفخ صور، خاسته تا عرش اعظم است
این صبح تیره باز دمید از کجا کزو		کار جهان و خلق جهان جمله در هم است
گویا طلوع می‌کند از مغرب آفتاب		کآشوب در تمامی ذرات عالم است
گر خوانمش قیامت دنیا، بعید نیست		این رستخیز عام، که نامش محرم است

سوگواری در میان غیر مسلمانان

سوگواری عاشورا مختص شیعیان نیست. در ایران ارامنه نیز دستجات عزاداری دارند.

در ترینیداد و توباگو و جامائیکا تمامی گروه‌های قومی و مذهبی در مراسمی که به زبان محلی «هوسِی» خوانده می‌شود شرکت می‌کنند و به سوگواری می‌پردازند.

عاشورا در زمان جاهلیت

از سنن دارمی روایت شده که رسول خدا(ص) فرمود: این روز روز عاشوراست و قریش این روز را در جاهلیت روزه می‏گرفتند پس هر کدام شما (مسلمین) دوست دارد روزه بگیرد، بگیرد و هر کدام دوست دارد روزه را ترک کند، ترک کند.

رسول خدا به روزهٔ روز عاشورا امر کرد تا هنگامی که روزه ماه رمضان واجب شد. آنگاه فرمود : هر کس می‏خواهد، روز عاشورا را روزه بگیرد و هر کسی می‏خواهد افطار کند.

کشته‌شدگان عاشورا

نوشتار اصلی: فهرست کشته‌شدگان واقعه کربلا

نگرش مذاهب دیگر

اهل سنت

اهل سنت روز عاشورا را سالگرد روزی می دانند که موسی دریای سرخ را شکافت و خودش و پیروانش از آن عبور کردند. اهل سنت این روز را گرامی می داند و روزه گرفتن در این روز را مستحب می دانند، در حالی که شیعیان روزه گرفتن در روز عاشورا را مکروه می دانند. در مورد واقعه عاشورای سال ۶۱ اغلب تاریخ نگاران اهل سنت از جمله محمد بن جریر طبری، بلاذری، ابن سعد، ابن قتیبه دینوری، احمد بن داوود دینوری و ابن اثیر واقعه کربلا را به تفصیل و بر اساس روایت ابومخنف بیان کرده‌اند. این درحالی است که شیعیان معتقد هستند که بعد از واقعه عاشورا، بنی امیه به جعل منابع اسلامی پرداخت و به بهانه کشتن امام سوم شیعیان این روز را عید اعلام نمود و در این روز روزه می گرفتند.

یهودیت

این روز معادل یوم‌کیپور - عید یهودیان در روز دهم ماه تیشری- شمرده شده است.

سایر

همچنین زمان بسیاری وقایع سرنوشت ساز برای پیامبران پیشین به این روز منتسب شده است. پذیرش توبه آدم، پایان طوفان نوح، گذشتن ابراهیم از میان آتش، بینا شدن یعقوب، بهبود بیماری ایوب و انتقال عیسی به بهشت پس از تلاش ناموفق یهودیان برای مصلوب کردن او، همگی مطابق برخی روایات در این روز اتفاق افتاده‌اند.

کتاب‌شناسی

• لهوف - سید بن طاووس
• نفس المهموم
• قیام امام حسین در منابع اهل سنت
• حماسه حسینی - مرتضی مطهری
• قیام امام حسین (ع) - سید جعفر شهیدی
• جامعه‌شناسی تحریفات عاشورا؛ دکتر سید عبدالحمید ضیایی، نشر هزاره ققنوس، چاپ دوم.

۱۳۸۵

• مدیریت عاشورایی>تالیف دکتر حسین علیان عطاآبادی

تصاویر سوگواری روز عاشورا

• 

  مراسم «هوسِی» در ترینیداد و توباگو

• 

  مراسم سینه زنی در بحرین

• 

  مراسم سوگواری حسین در کربلا

• 

  عزاداری سنتی در نیم‌ور؛ نمادی از کاروان اسیران کربلا

• 

  مردی در لباس شیر مراسم عاشورای تهران

• 

  حمل علامت - مراسم عاشورا در تهران

• 

  یک زنجیرزن در مراسم سوگواری عاشورا در هفتکل

• 

  مراسم زنجیرزنی در هفتکل

• 

  مراسم گلاب‌پاشی و زنجیرزنی در هفتکل

جستارهای وابسته

• حسین بن علی
• تاسوعا
• رویداد کربلا
• کربلا
• ماه محرم
• حسین بن علی و نبرد کربلا از دیدگاه دانشمندان مذهب سنی

پیوند به بیرون

• بهترین عکس های محرم، سری اول
• بهترین عکس های محرم، سری دوم
• ناگفته هایی از حقایق عاشورا ـ فایلهای صوتی سید علی میلانی
• ناگفته هایی از حقایق عاشورا سید علی میلانی
• سایت رسمی زیارت عاشورا
• تصاویر مراسم عزاداری ماه محرم در شهر قم
• محرم و عاشورا در میان اهل سنت - رادیو زمانه
• فرهنگ عاشورا، جواد محدثی
• چیستی عاشورا
• عاشورای حسینی
• تاریخ عاشورا
• عاشورا و امام حسین در آئینه احادیث
• محرم، قربانی دوران گذار شیعه اپوزوسیون به شیعه صاحب حکومت
• جلوه‌هایی از آیین‌های سنتی عزاداری ماه محرم در استان خراسان جنوبی
• نگاهی به آیین‌های عزاداری سنتی محرم در شهرهای شمال اصفهان
• بانوان همدان و سنتهای محرم
• تحلیل واقعهٔ عاشورا
• نخل برداری در یزد به قلم دکتر میرزا محمد کاظمینی
• عاشورا و انتظار (در شعر شاعران تاجیکستان)، پدیدآورنده: علی‌رضا قزوه، پایگاه حوزه
• عاشورا در شعر فارسی، پدیدآورنده: میرصادق سیدنژاد، پایگاه حوزه