اورشلیم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
«بیت‌المقدس» تغییر مسیری به این صفحه است. برای کاربردهای دیگر بیت‌المقدس (ابهام‌زدایی) را ببینید.

مختصات: ۳۱°۴۶′۰″ شمالی ۳۵°۱۳′۰″ شرقی / ۳۱.۷۶۶۶۷° شمالی ۳۵.۲۱۶۶۷° شرقی / 31.76667; 35.21667

اورشلیم، بیت‌المقدس
عبری:יְרוּשָׁלַיִם/عربی:أورشلیم القدس (اسرائیل)
عربی:القُدس (فلسطین)
—  شهر (اسرائیل/فلسطین)  —
نمایی از قسمت قدیمی و تاریخی شهر اورشلیم
پرچم اسرائیلی
پرچم
نشان اسرائیلی
نشان رسمی
نام مستعار: عربی: بَیْتُ المَقْدِس (بیت‌المقدس)
عبری: اِر ها-کُدِش (شهر مقدس)
موقعیت شهر در میان اسرائیل و فلسطین
کشور Flag of Israel.svg اسرائیل، Flag of Palestine.svg فلسطین (مورد مناقشه)
اداره‌کننده اسرائیل
ناحیهٔ اسرائیلی اورشلیم
استان فلسطینی قدس
فرمانداری
 • شهردار
* فلسطینی
* اسرائیلی

زکی غول
نیر بارکات
مساحت
 • شهر (اسرائیل/فلسطین) ۱۲۵٫۲ km۲ (۴۸٫۳ sq mi)
 • مترو ۶۵۲ km۲ (۲۵۲ sq mi)
ارتفاع ۲۴۷۴ m (۸٬۱۱۷ ft)
جمعیت (۲۰۰۹)
 • شهر (اسرائیل/فلسطین) ۷۸۰٬۲۰۰
منطقه زمانی IST (یوتی‌سی ۲+)
 • تابستان  IDT (یوتی‌سی ۳+)
پیش‌شماره تلفن ۰۲ ۹۷۲
وب‌گاه www.jerusalem.muni.il شهرداری اورشلیم
www.alquds-online.org پایگاه رسمی بین‌المللی قدس
به باور جامعهٔ جهانی شرق بیت‌المقدس (قدس شرقی) متعلق به کشور فلسطین است که هم‌اکنون در اشغال اسرائیل قرار دارد.[۱]

اورشلیم (به عبری: ירושלים) و (به عربی: أورشلیم القُدس) یا بیت‌المُقَدَّس (به عربی: بَيْتُ الْمَقْدِس) یا قُدس (به عربی: القُدس)، شهری در دامنه جبال الخلیل‎ و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان است. اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها هر دو این شهر را پایتخت خود می‌دانند، طوری که اسرائیل موسسات دولتی اصلی خود را در این شهر نگه داشته‌است و حکومت خودگردان فلسطین آن را در نهایت به عنوان مقر حکومت خود می‌شناسد، گرچه هیچ کدام از این ادعاها به طور گسترده مقبولیت جهانی ندارند. این شهر در هر سه دین بزرگ ابراهیمی یهودیت، مسیحیت و اسلام مقدس است. جمعیت اورشلیم ۷۶۳٬۶۰۰ نفر (سال ۲۰۰۸)[۲] و مساحت آن ۱۲۵٫۱ کیلومترمربع است.

اورشلیم یکی از چهار شهر مقدس یهودیان محسوب می‌شود و در کنار شهرهای صفاد، حبرون و طبریه، محل سکونت بسیاری از دانشمندان مذهبی یهودی بوده است.[۳] این شهر مقدس‌ترین شهر در مسیحیت محسوب می‌شود و نیز پس از مکه و مدینه سومین شهر مقدس در اسلام است.

نام[ویرایش]

نوشتار اصلی: نام‌های دیگر اورشلیم

در متن‌های پهلوی از این شهر با نام اورشلیم (Urišlīm) یاد شده‌است.[۴] پس از اسلام در منابع فارسی از این شهر به طور عمده با سه نام ایلیا، اورشلیم (یا اورشلم) و بیت‌المقدس یاد شده‌است.[۵] در برخی از منابع فارسی این ایلیاست که نام عبری شهر دانسته شده‌است[۶] و نیز گفته شده‌است که اورشلیم نامی‌است که برخی پارسیان شهر را به آن باز خوانند.[۷] در برخی منابع ایلیا یکی سه شهرستان زمین بیت‌المقدس دانسته شده‌است.[۸] دو شهرستان دیگر را نام بلقا و اریحاست.[۸] هر دو صورت بیت‌المُقَدَّس و بیت‌المَقْدَس در زبان فارسی به کار رفته‌است. گرچه صورت بیت‌المَقْدَس اصیل‌تر است —و ترکیب عبری בית המקדש (بیت همقدش) با آن خویشاوند است — صورت بیت‌المقدَّس به طور خاص برای گنجانیدن در بحر متقارب (و بعضاً هزج) مناسب است و در شعر فارسی به کار گرفته شده‌است.[۹]

در بسیاری از متون کهن نظم و نثر فارسی از این شهر با نام بیت‌المقدس یاد شده است و بنا به گفتهٔ فردوسی نام این شهر در زبان پهلوی، کنگ دژهودج یا دژ هوخت‌گنگ بوده است:

به خشکی رسیدند سر کینه جوی به بیت‌المقدس نهادند روی
که بر پهلوانی زبان راندند همی کنگ دژهودج‍ش خواندند

[۱۰]

سیاست رسمی دولت اسرائیل، الزام می‌دارد که أُورُشَلِیمَ، که هم ریشه نامهای عبری و انگلیسی ست، در کنار القُدس به صورت أُورُشَلِیمَ-القُدس به کار برود.[۱۱]

ریشه‌شناسی اورشلیم[ویرایش]

اورشلیم برخلاف آنچه ممکن است بدواً به نظر آید توسط عبرانیان بر شهر نهاده نشده‌است بلکه اصلی اوگاریتی می‌دارد. البته زبان اوگاریتی چون زبان عبری از زبان‌های سامی‌است. نام اصلی شهر قبل از ورود عبرانیان اوراشالیموم یا اوراشالیمو به معنای بنیاد شالم بود. شالم نام خدایی از خدایان اوگاریتی بود. بعدها عبرانیان این نام را تغییر ندادند چرا که در عبری به معنای باران صلح می‌شد. از نگاه دستور زبان عبری، این کلمه از دو بخش "اور" به معنی باران و "شلیم" به معنی صلح و سلام است.[۱۲]

مردم[ویرایش]

زبان[ویرایش]

عبری عربی

قومیت[ویرایش]

هم‌اکنون ۳۹ درصد از جمعیت ۸۰۰ هزار نفری اورشلیم را عرب‌ها تشکیل می‌دهند.[۱۳]

مذهب[ویرایش]

اسلام-یهودیت-مسیحیت

فرهنگ[ویرایش]

بسیاری از خانواده‌های یهودی سکولار ساکن اورشلیم، به دلیل فشارهای مذهبی یهودیان ارتدوکس، دیگر شهرهای اسرائیل را برای زندگی انتخاب کرده و اکثراً به تل‌آویو نقل مکان می‌کنند و در عوض مذهبیان اصولگرا به آن مهاجرت می‌کنند.[۱۴]

جمعیت[ویرایش]

جغرافیا[ویرایش]

اورشلیم در ۳۵ درجه و ۱۳ دقیقه طول شرقی و ۳۱ درجه و ۵۰ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است. این شهر بر روی کوههای یهودا، که مقسم آب بین دره اردن در شرق و دریای مدیترانه در غرب است، بر روی دو تپه صخره‌ای به ارتفاع ۷۵۰ متر از سطح دریا در میانه کوه‌های بیت‌ایل (یا بیت ئیل) در شمال و حبرون یا الخلیل در جنوب، در فلات قدس و الخلیل واقع شده‌است. در جانب مغرب شهر دامنه کوههای یهودا گسترده‌است و در جانب مشرق دشت یهودا که تا دریای مرده ادامه دارد. فاصله این شهراز کناره غربی کوههای یهودا ۱۵ تا ۱۶ کیلومتر و ازکناره شرقی آن تنها ۲ کیلومتر است. بلندی ارتفاعات شمالی و جنوبی شهر به ۱۰۰۰ متر می‌رسد. چون بلندی شهر در میانه این دو ارتفاع کمتر از این‌است، شکل توپوگرافیک این شهر به چیزی شبیه زین اسب بدل شده‌است. این وضعیت با شکل ساخت‌شناختی کوههای یهودا، که همچون صخره‌ای یکپارچه و بدون دره‌است آن را به دژی تبدیل کرده که بر ناحیه وسیعی‌در پیرامون خود اشراف دارد. فاصله این شهر از ساحل مدیترانه ۵۲ کیلومتر، و از دریای مرده ۲۲ کیلومتر، و ارتفاع آن از سطح دریای مرده (که سطح آن از دریاهای‌آزاد پائین‌تر است) حدود ۱۱۵۰ متر است. اورشلیم از عمان ۸۸ کیلومتر، از دمشق ۲۹۰ کیلومتر، از بیروت ۳۸۸ کیلومتر، و از قاهره ۵۲۸ کیلومتر فاصله دارد. این شهر در ملتقای راه‌های واصل بین شمال به جنوب و شرق به غرب در منطقه واقع شده و علاوه بر آن که از طریق راه‌های زمینی به شهرهای‌الخلیل، بیت‌لحم، رام‌الله و نابلوس می‌پیوندد، از طریق خط آهن نیز با تل‌آویو و یافا در ساحل مدیترانه مربوط است. فرودگاه قلندیه در بخش شمالی نیز ارتباط این شهر را با جهان خارج برقرار می‌کند.

حصار اورشلیم[ویرایش]

نمایی از برج داوود در کنار دروازه یافا.

حصار شهر اورشلیم گرداگرد شهر کهن را فراگرفته‌است.

این حصار دارای دروازه‌های است با نام‌های زیر:

تاریخچه[ویرایش]

خیابان کورش در بخش مرکزی اورشلیم.

تا پیش از وقایع ۱۹۶۷ میلادی بخش غربی شهر در اختیار اسرائیل و بخش شرقی در اختیار اردن می‌بود. طی جنگ عرب‌ها و اسرائیل، بخش شرقی به اشغال اسرائیل در آمد. چهارده سال بعد دولت اسرائیل رسماً بیت‌المقدس شرقی را که عمدتاً فلسطینی‌نشین است جزو اسرائیل دانست، لیک جامعهٔ بین‌الملل این الحاق را به رسمیت نشناخته‌است.[۱۵]

وضعیت حقوقی[ویرایش]

نیلی: بیت‌المقدس غربی
سبز: بیت‌المقدس شرقی
سرخ: زمین بی‌ساکن
سیاه: دیوار قدیمی شهر

وضعیت اورشلیم یکی از مهمترین موضوعات در مناقشه اسرائیل و فلسطین بوده‌است، در سال ۱۹۴۷ قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در مورد حکومت آینده فلسطین مقرر کرد تا این شهر برای یک دوره ده ساله تحت کنترل هیچ کدام از دو کشور فلسطین و اسرائیل قرار نگیرد و با یک رژیم ویژه بین‌المللی با نظارت سازمان ملل اداره شود. اما این طرح هیچگاه اجرایی نشد. با پایان جنگ ۱۹۴۸ بخش غربی شهر به تصرف اسرائیل و بخش شرقی به تصرف اردن درآمد و اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ بخش شرقی را نیز تصرف کرد.[۱۶] جامعه جهانی حضور اسرائیل در بیت المقدس شرقی و بخش‌های دیگر کرانه باختری را «اشغال نظامی» می‌داند و به همین دلیل هم با ساخت شهرک‌های یهودی نشین در این مناطق مخالف است.[۱۷]

در ۳۱ ژوئیه ۱۹۸۰ با تایید کنست پایتختی اورشلیم طبق مرزهای تعیین شده توسط دولت اسراییل در سال ۱۹۶۷، به یک اصل قانونی در حقوق اسراییل تبدیل شد.[۱۸] در پاسخ شورای امنیت طی قطعنامهٔ ۴۷۸ در همان سال اسراییل را برای اتخاذ این قانون سرزنش کرد، و تاکید کرد که این مخالف قانونهای بین‌المللی است، و از اطلاق پذیری کنوانسیون ۱۹۴۹ ژنو بر بخش غربی اورشلیم جلوگیری نخواهد کرد، زیرا این شهر جزء فرمانداری اورشلیم تحت قدرت ملی فلسطین پنداشته می‌شود.[۱۹] سازمان آزادی بخش فلسطین مرکزی را در بیت الشرق اورشلیم اداره می‌کرد که به دستور وزارت کشور اسراییل بسته شد.[۲۰]

مراکز آموزشی[ویرایش]

دانشگاه عبری اورشلیم بر بالای تپه‌ای به نام کوه اسکوپوس قرار دارد. این دانشگاه، یکی از برترین دانشگاه‌های اسرائیل است.[۲۱]

مرکز درمانی هداسا، از بیمارستان‌های دانشگاهی اسرائیل و یکی از برترین بیمارستان‌های اسرائیل است که بر بلندی‌های کوه اسکوپوس در اورشلیم واقع شده‌است.

دانشگاه قدس نیز دانشگاهی فلسطینی است که در قسمت شرقی شهر اورشلیم واقع شده‌است.

کتابخانه ملی اسرائیل با ۵ میلیون نسخه دارایی، مالک بزرگ‌ترین کتابخانه جهان به زبان عبری[۲۲] نیز در شهر اورشلیم واقع شده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. BBC فارسی - جهان - محمود عباس: بازدید از مسجد الاقصی مجاز است
  2. «TABLE 3. – POPULATION(1) OF LOCALITIES NUMBERING ABOVE 2,000 RESIDENTS AND OTHER RURAL POPULATION ON 31/12/2008»(en)‎ (PDF). Israel Central Bureau of Statistics، ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۵ آوریل ۲۰۱۰. 
  3. طبریه، وزارت مهاجرت اسرائیل
  4. مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی ←اورشلیم؛ مینوی خرد صفحهٔ ؟
  5. لغتنامه دهخدا←بیت‌المقدس؛ مستوفی، «مقالهٔ سوم»، نزهةالقلوب؛ ۵۲. مجمل‌التواریخ والقصص، ۴۱؛ ابوریحان بیرونی، التفهیم ۲۴۷
  6. برای نمونه: مستوفی، «مقالهٔ سوم»، نزهةالقلوب، ۵۲
  7. مجمل‌التواریخ ۴۱
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ تاریخ بلعمی، ۳۴۳
  9. چنان که سعدی در بحر متقارب می‌گوید: «چو بیت‌المقدّس درون پر قباب / رها کرده دیوار بیرون خراب». یا نظامی در همان بحر گوید: «چو از قدسیان این حکایت شنید / عنان سوی بیت‌المقدّس کشید». خاقانی در بحر هزج می‌گوید: «که بهر دیدن بیت‌المقدّس / مرا فرمان بخواه از شاه دنیا».
  10. نام بیت‌المقدس در برخی از اشعار کهن فارسی:
  11. האתר הרשמי של עיריית ירושלים
  12. «Meaning, origin and etymology of the name Jerusalem»(انگلیسی)‎. وب‌گاه رسمی. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۸۸. 
  13. Lynfield, Ben. “Why Jerusalem’s new mayor will only be able to count on one half of the city”. independent, 22 اکتبر 2013. Retrieved 25 اکتبر 2013. 
  14. اتوبوس‌های زنانه مردانه در اورشلیم (دویچه وله فارسی)
  15. وب‌گاه فارسی بی‌بی‌سی
  16. شهر ادیان (وزارت امور خارجه اسرائیل)
  17. BBC فارسی - جهان - محمود عباس: بازدید از مسجد الاقصی مجاز است
  18. Basic Law- Jerusalem- Capital of Israel
  19. Security Council Resolutions 1980
  20. http://en.wikipedia.org/wiki/Orient_House
  21. «فهرست یکصد دانشگاه برتر جهان». مجله نیوزویک، ۱۳ اوت ۲۰۰۶. بازبینی‌شده در ۲۰۰۷/ژوئن/۴. 
  22. Jewish National & University Library History

منابع[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اورشلیم موجود است.
  • بیرونی، ابوریحان. التفهیم لاوائل صناعة التنجیم. به تصحیح و مقدمهٔ جلال‌الدین همایی. چاپ پنجم. تهران: نشر هما، ۱۳۸۶. ISBN 978-964-6171-31-2. 
  • طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک [تاریخ بلعمی]. ترجمهٔ ابوعلی بلعمی. با تکملهٔ ابوعلی بلعمی و تصحیح محمدتقی بهار و کوشش محمد پروین گنابادی. چاپ سوم. تهران: زوّار، ۱۳۸۵. ISBN 964-401-094-9. 
  • مجمل التواریخ و القصص. به تصحیح محمدتقی بهار. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۸۱. ISBN 964-5870-73-9. 
  • مستوفی، حمدالله. نزهةالقلوب (مقالهٔ سوم). به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ اول. قزوین: حدیث امروز، ۱۳۸۱. ISBN 964-7536-17-8. 
  • مکنزی، دیوید نیل. فرهنگ کوچک زبان پهلوی. ترجمه مهشید میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ۱۳۷۹.