ابوطالب

عمران بن عبدالمطلب مشهور به ابوطالب یا ابی‌طالب (۹۰ - ۳ پیش از هجرت)، رئیس قبیله بنی‌هاشم و پدر علی بود. او با عبدالله پدر محمد (پیامبر اسلام)، از یک مادر بودند. نامش عِمران بود و به خاطر پسر بزرگش طالب، این کنیه را گرفت. بعد از فوت عبدالمطلب، سرپرستی پیامبر اسلام را برعهده داشت.

زندگی

به غیر از فرزند بزرگ او طالب، جعفر، عقیل و علی از دیگر فرزندان پسر ابوطالب هستند. از این میان، جعفر بن ابی طالب در موته به دست مخالفان اسلام و علی در سن ۶۳سالگی به دست خوارج در محراب مسجد کشته شد.

ابوطالب طرد محمّد از طایفهٔ خود را نپذیرفت و هنگامی که مسلمانان تحت محاصرهٔ اقتصادی بودند، افراد طایفه بنی المطّلب و بنی هاشم را به شعب ابی طالب برد.

اسلام آوردن

روایات تاریخی اهل سنت بر این نکته تاکید دارد که ابوطالب با وجود پشتیبانی از محمد، هرگز به اسلام ایمان نیاورده‌است اما شیعیان با اقامه دلایل متعدد و متیقن معتقدند که ابوطالب اسلام آورد.

البته شیعیان با توجه به اعتقادی که دارند که همهٔ پدران ۱۴ معصوم یکتاپرست بوده‌اند، ابوطالب را بااحتمال حجت خدا پیش از پیغمبر اسلام و به‌یقین مسلمان می‌دانند. در حدیث‌های فراوان و با دلیل‌های فراوان شیعه او را مسلمانی والاتراز می‌داند. مثلا این حدیث امام باقر:

از علی محمد باقر آورده‌اند که از وی در این باره پرسیدند که مردم می‌گفتند ابوطالب در ضحضاحی (؟) از آتش است پس پاسخ گفت که «اگر ایمان ابوطالب را در پلهٔ ترازو ایمان این مردم را در پلهٔ دیگر می‌گذاشتند، به درستی ایمانش می‌چربید.» سپس گفت: «آیا نمی‌دانستید که علی در زندگانی‌اش می‌فرمود که ازسوی عبدالله و پدرش ابوطالب به حج روند سپس در وصیتش به حج از سوی ایشان سفارش کرد؟»

وفات

پس از مدتی ابوطالب در ۷ ام ماه رمضان سال ۱۰ ام بعثت (۳ قبل از هجرت)، وفات یافت. (در رابطه با وفات أبو طالب میان بزرگان اختلاف است. أهل سنت نظری دارند که بعضی‌ها معتقدند که ایشان در نیمه شوال از دنیا رفته است الإصابه فی تمییز الصحابه لإبن حجر العسقلانی، ج۷، ص۲۰۳ إبن اثیر هم می‌گوید ایشان در اول ذی القعده از دنیا رفته و بعضی می‌گویند در نیمه شوال از دنیا رفته است. در میان علماء شیعه هم مثل شیخ طوسی و دیگران اتفاق نظر دارند که ۲۶ رجب وفات أبو طالب صورت گرفته است. مصباح المتهجد للشیخ الطوسی، ص۸۱۲ ـ مصباح الکفعمی، ص۵۶۶ ـ بحار الأنوار للعلامه المجلسی، ج۱۹، ص۲۴) وفات ابوطالباو در این سال، در شرایطی که با دیگر مسلمانان در شعب ابوطالب در محاصرهٔ مشرکان مکه بودند درگذشت. بدنش را در مکه معظمه در مقبره حجون معروف به «قبرستان ابوطالب‏» دفن کردند. با مرگ او پیامبر اسلام و مسلمانان آن روز که کمتر از پنجاه نفر بودند، دچار حزن و اندوه بسیاری شدند، چرا که بهترین مدافع و فداکار در راه اسلام را از دست دادند.

نقش ابوطالب در استقرار اسلام

ابوطالب نقش سازنده‌ای در استقرار اسلام داشت. قصیدهٔ لامیهٔ او (که نزدیک به ۱۰۰ بیت ا ست) در حمایت از پیامبر اسلام بسیار مشهور است، و یکی از دلایل ایمان او به اسلام به شمار می‌رود. این قصیده در مدح پیامبر اسلام، نمونه‌ای از ایمان و وفاداری و نصرت کامل او از پیامبر اسلام است. این قصیده به نظر بزرگان ادب و بلاغت و سخن شناس شیعه و سنی، در اعلی مرتبه بلاغت و فصاحت بوده و از قصاید سبعه معلقه قوی‌تر و برتر است.

برخی از ابیات این قصیده به شرح زیر است:

لیعلم خیار الناس ان محمداً		نبی کموسی والمسیح بن مریم
اتانا بهدی مثل ما اتیابه		فکل بامر الله یهدی و یعصم

اشخاص شریف و فهمیده بدانند که، محمد بسان موسی و مسیح پیامبر است. همان نور آسمانی را که آن دو نفر در اختیار داشتند، او نیز دارد. و تمام پیامبران به فرمان خداوند، مردم را راهنمائی و از گناه باز می‌دارند.

تمنیتم ان تقتلوه و انما		امانیکم هذی کاحلام نائم
نبی اتاء الوحی من عند ربه		و من قال لا یقرع بهاسن نادم

سران قریش! تصور کرده‌اید که می‌توانید بر او دست بیابید در صورتی که آرزوئی را که در سر می‌پرورانید؛ که کمتر از خوابهای آشفته نیست! او پیامبر است، وحی از ناحیه خدا بر او نازل می‌گردد و کسیکه بگوید؛ نه، انگشت پشیمانی بدندان خواهد گرفت.

والله لن یصلوا الیک بجمعهم		حتی اوسد فی التراب دفینا
فاصدع بامرک ما علیک غضاضة		وابشر بذاک و قرمنک عیونا
و دعوتنی و علمک انک ناصحی		ولقد دعوت و کنت ثم امینا
و لقد علمت ان دین محمد ص		من خیر ادیان البریة دینا

ای برادر زاده‌ام، هرگز قریش یتو دست نخواهند یافت و تا آن روزی که لحد را بستر کنم، و در میان خاک بخوابم؛ دست از یاری تو بر نخواهم داشت به آنچه مأموری آشکار کن، از هیچ چیز مترس، و بشارت ده، و چشمانی را روشن ساز، مرا به آئین خود خواندی و می‌دانم تو پند ده من هستی، و در دعوت خود امین و درستکاری، حقا که کیش «محمد» از بهترین آئینها است.

او تومنوا بکتاب منزل عجب

علی نبی کموسی او کذی النون

یا اینکه ایمان به قران سرا پا عجب و شگفتی بیاورید که بر پیامبری مانند موسی و یونس نازل گردیده‌است.

آیت‌الله مکارم شیرازی معتقد است که بدون حمایت‌های او، ممکن بود درخت نوپای اسلام به ثمر ننشیند. در مقابل، او در نزد پیامبر اسلام نیز از احترام خاص، و جایگاه باارزشی برخوردار بود. برای بزرگداشت شخصیت ابوطالب در اسلام، بنیاد سینمایی فارابی ایران در قالب طرح‌های فاخر فرهنگی و تاریخی، قصد دارد فیلم سینمایی زندگی «ابوطالب» عموی پیامبر اسلام و تاریخ صدر اسلام را بسازد.

منبع

• دانشامه رشد
• ابوطالب، عبدالکریم گلشنی، دایرة ا لمعارف بزرگ اسلامی
• علامه امینی، ابوطالب مظلوم تاریخ، تهران، نشر بدر، بهار ۱۳۵۹