بحارالانوار

کتاب بحار الأنوار الجامعة لدُرر اخبار الائمة الاطهار
اطلاعات کلی
مؤلف:	علامه مجلسی
مترجم:	کسی تمام مجلدات آن را ترجمه نکرده‌است
موضوع:	فقهی و غیرفقهی
تعداد جلد:	۱۱۰

بحار الأنوار الجامعة لدُرر اخبار الائمة الاطهار یا به‌اختصار بِحارُالأنوار از بزرگترین منابع حدیث در تشیع به زبان عربی به تألیف علامه مجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ هجری) است.

این کتاب به موضوعات غیرفقهی بیش از موضوعات فقهی پرداخته‌است. در چاپ قدیم ۲۵ جلد و در چاپ جدید در ۱۱۰ جلد منتشر شده‌است.

وجود احادیث ناصحیح

در بحار الانوار احادیثی نامعتبر و ناصحیح وجود دارد که تماماً از سوی مؤلف مشخص شده‌است. البته برخی بر این باورند که این گونه نیست و علامه مجلسی فقط این احادیث را جمع آوری کرده‌است. برای مثال علی دوانی در این مورد گفته‌است: «علامه مجلسی در تدوین کتاب بحار الانوار کوشیده‌است تا همه احادیثی که در موضوعات خاص وجود داشته را جمع‌آوری نماید و خود بعضی از این احادیث را با عباراتی چون بیان، ایضا، توضیح مشخص و بقیه را به آیندگان واگذار کرده تا رطب و یابس (تر و خشک) را از هم جداسازی کنند.» البته بیشتر محدثین بر این باورند که علامه مجلسی این احادیث را یک به یک بررسی کرده‌است و اگر حدیثی را در کتاب خود آورده از صحت آن اطمینان داشته و یا اگر آن را صحیح نمی‌دانسته‌است به این موضوع اشاره کرده‌است.

با تمام این توضیحات بعید است که احتمالاتی که برخی مطرح کرده‌اند درست باشد. مضاف بر اینکه بسیاری از محدثین این کتاب را مرجعی صحیح و قابل اطمینان می‌دانند.

به طور کل دو کارکرد برای هر محدث قابل تصور است:

1. گردآوری و طبقه‌بندی احادیث
2. نقد و بررسی آن‌ها

که هدف علامه مجلسی در کتاب بحار الانوار نه تنها پرداختن به مورد اول بوده‌است. بلکه اصل توجه وی به جمع آوری احادیثی بوده‌است که از نظر او صحیح بوده و از لحاظ عقلی، نقلی و حتی سیاقی درست بوده‌است. برای مثال می‌توان به دعای معروف عرفه اشاره کرد که علامه مجلسی درباره بخش دوم آن می‏نویسد: «به نظرم این بخش از امام علیه السلام نیست اما به خاطر حفظ احترام راوی و این که این بخش با عقل و دیگر احادیث در تضاد نیست و اینکه دعا است ادامه آن را نیز می‏آورم.» که بعد از سال‌ها معلوم شد که نظر وی در این باره درست بوده و ادامه دعا از یک هندی است و نه از زبان امام علیه السلام.

انگیزه تألیف بحار الانوار

• انگیزه‌های تألیف بحار را می‌توان چنین برشمرد:

• ۱ـ جلوگیری از فراموشی مجدد یا نابودی کتب حدیثی

• ۲ـ دست‌یابی راحت به تمامی احادیث یک موضوع

• مرحله اول

• مراحل تدوین بحار الانوار

• علامه مجلسی ابتدا بدون آنکه در پی تألیف بحار باشد، فهرستی برای ده کتاب حدیثی غیرفقهی جهت دسترسی راحت به موضوعات آنها به نام فهرس مصنفات الأصحاب فراهم آورد: امالی (با رمز لی)، خصال (با رمز ل)، عیون اخبار الرضا (با رمز ن)، علل الشرائع (با رمز ع)، معانی الاخبار (با رمز مع) و توحید صدوق (با رمز ید) که این کتابها همگی از آثار شیخ صدوق است. عناوین سایر کتابها نیز بدین شرح است: قرب الاسناد حمیری (با رمز ب)، امالی یا مجالس شیخ طوسی (با رمز ما)، تفسیر علی بن ابراهیم قمی (با رمز فس)، احتجاج طبرسی (با رمز ج)

• مراحل تدوین بحار الانوار

• مرحلهٔ دوم علامه پس از تألیف فهرست احساس کرد که مشکل مراجعه به احادیث چندان تفاوت نکرده‌است. از این رو تصمیم گرفت با استفاده از این فهرست به جای ذکر شمارهٔ روایت، متن کامل آن را نقل کند و علاوه بر ده کتاب مذکور از منابع دیگر روایی نیز بهره گیرد، این تصمیمی بود که به تألیف بزرگ‌ترین مجموعهٔ حدیثی شیعه، یعنی بحار الانوار، منجر شد.

• استخراج روایات از کتب مختلف حدیثی و تنظیم آنها بر اساس فهرست مذکور است.

نمونه‌ای از عبارات این فهرست

• کتاب العقل و الجهل ـ باب أَنّ أوّل ما احتجّ اللهُ به علی الناس العقل؛ج ۲۹ من ۹، ن ۱۲ من ۳۲، ۴ و ۵، من ۹۹، مع ۲ من ۱.

• این عبارت نشان‌دهندهٔ آن است که روایات مربوط به عنوان مذکور در کتابهای زیر بدین گونه آمده‌است در احتجاج، حدیث شمارهٔ ۲۹ از باب ۹ و در کتاب عیون اخبار الرضا، حدیث ۱۲ از باب ۳۲ و حدیث ۴ و ۵ از باب ۹۹ و در معانی الاخبار، حدیث ۲ از باب ۱

• همکاران علامه مجلسی در تالیف کتاب بحار الانوار

• آمنه خاتون، خواهر علامه مجلسی.

• امیرمحمد صالح خاتون آبادی

• میرزا عبدالله افندی

• مولی عبدالله بحرانی

• سید نعمت الله جزایری

شیوهٔ علامه چنین بود که بر اساس فهرست مذکور ابتدا ابواب را مشخص کرده و سپس روایات را در ذیل عناوین ابواب درج می‌کرد. از این رو مجلدات بحار در زمان واحد در دست تألیف بوده، گرچه برخی از آنها زودتر به پایان رسیده‌است.

جستارهای وابسته

• سفینةالبحار
• علامه مجلسی

منابع

• بحارالانوار، دایره المعارف بزرگ اسلامی
• بحارالانوار، دانشنامهٔ رشد

پیوند به بیرون

• پایگاه اطلاع رسانی علامه مجلسی - بحارالأنوار
• مطالعهٔ آن‌لاین کتاب بحارالانوار (وبگاه الشیعه)
• معرفی تحلیلی کتاب علامه مجلسی، تبیان
• متن «داستانهای بحارالانوار»، محمود ناصری در پنج جلد 1، 2، 3، 4 و 5