عقل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

عَقْل یا خِرَد به نیروی درونی انسان گفته می‌شود که کنترل و مهار کننده امیال او می‌باشد.[۱] عقل، فکر، و حس سه منبع شناخت در فلسفه هستند. افلاطون، دکارت و اسپینوزا از فیلسوفان عقل گرا هستند.

در علم اصول فقه در مذهب شیعه اثنی عشری، یکی دیگر از ادلّه استنباط احکام‌شرعی و قوانین حقوقی علاوه بر قران و سنت و اجماع، «عقل» است. [۲] البته بنا بر نظر برخی از دانشمندان متاخر شیعی این مطلب(استفاده از عقل منبعی) عملا در هیچ موردی اتفاق نیافتاده است[۳]


انواع عقل[ویرایش]

انواع عقل طبق دیدگاه فیلسوفان مختلف:

انواع عقل از نگاه دکارت[ویرایش]

می‌توان گفت که کامل‌ترین و موثرترین تعبیر از عقل در مقام اندیشه‌ی روشمند روش معروف دکارت بود. [۴]

دکارت همه انسان‌ها را به نسبت مساوی از درک درست بهره‌مند دانسته است. [۵] تا آنجا که کتاب گفتار در روش را با این جملات آغاز کرده است:

درک درست بهتر از هر چیز در میان مردم به طور مساوی توزیع شده است چنانکه هر کس فکر می‌کند که به حد نهايت از آن برخوردار است، به گونه‌اي که حتي زياده‌خواهترين افراد هم معمولاً به داشتن سهمي بيشتر از آنکه دارند، تمايلي نشان نمي‌دهند. [۶]

نکته جالب در فلسفه‌ی دکارت آن است که وی انسان را به دو بخش عقل و جسم تقسیم کرده و علاوه بر این تقسین‌های مربوط به درجه بندی عقل را از بین برد.


انواع عقل از نگاه سهروردی[ویرایش]

سهروردی عقل را دارای انواع مختلف می‌داند: [۷] ،[۸]

  • عقل روباه
  • عقل کاسب
  • عقل سیاسی
  • عقل عالم
  • عقل سرخ

انواع عقل از نگاه فارابی[ویرایش]

انواع عقل از نگاه فارابی عبارت است از: [۹]

  • عقل عامه
  • عقل بالقوه
  • عقل بالفعل
  • عقل بالمستفاد
  • عقل فعال

انواع عقل از نظر غزالی[ویرایش]

انواع عقل از دیدگاه غزالی: [۱۰]

  • عقل عامه
  • عقل متکلمان
  • عقل فلاسفه

انواع عقل از دیدگاه کانت[ویرایش]

کانت عقل را از دو نوع عقل نظری و عقل عملی می‌داند.[۱۱]

  • عقل نظری
  • عقل عملی

عرفا نظرات دیگری درباره تقسیم‌بندی عقل دارند.

انواع عقل از نگاه مولوی[ویرایش]

مولوی در مثنوی معنوی عقل را به قرص آفتاب، چراغ، سیاره زهره و یا کمتر از آن و نیز ستاره تشبیه کرده است.[۱۲]

عقل از دیدگاه صوفیه[ویرایش]

نقش عقل که به معنای خرد و هوش و فهم آمده در مکتب تصوّف چیست؟ برای روشن شدن مطلب باید انسان ها را به سه گروه رده بندی کرد: عوام، دانشمندان و روشنفکران و صوفیان.

عوام کسانی هستند که نفس بر آنها حکومت می کند و جز در مواقع استثنائی معمولاً نفس آنان بر عقلشان حاکم است.

زندگی دانشمندان و روشنفکران متکی به چراغ عقل است و نفس آنان خواسته های خود را با چراغ خِرَد ارضا می کند. امّا گاهی نفس بدون توجه به خِرَد هوی و هوس خود را جامه ی عمل می پوشاند و به اصطلاح آبروی آنان را می برد.

معنای دیگر عقل بند بر پای بستن است و در عربی عِقال به معنای ریسمانی است که بدان زانوی شتر را می بندند. می توان گفت عقل برای شتر مست که همان هوی و هوس انسان است زانو بندی بشمار می رود که نمی گذارد هرچه نفس بخواهد انجام دهد اما گاهی این شتر مست زانوبند خود را پاره می کند و فجایعی ببار می آورد که کم و بیش شاهد آن بوده و هستیم.

در این طبقه بندی صوفیان جایگاه خاص خودشان را دارند زیرا عقل فرمانبری صادق برای عشق است. درست است که در بدایات سلوک ممکن است که نفس به کمک عقل صوفی عاشق را گمراه سازد اما در انتها که لشکر عشق تمایلات نفسانی را شکست می دهد عقل بنده ای مفتون و خدمتگزاری صادق برای صوفی است. [۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ولی‌زاده، روزنامه جام‌جم، ۱۳۸۸
  2. شب خيز، محمد رضا، اصول فقه دانشگاهي، نشر لقاء، قم - ايران، اول، 1392 ه‍ ش .
  3. شهید صدر، الفتاوی الواضحه 1: 98.
  4. The man of Reason- Genevieve Lloyd
  5. کتاب گفتار در روش دکارت
  6. گفتار دکارت، نوشته محمدرضا عطایی- در حال چاپ
  7. حکمت‌الاشراق، سهروردی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هفتم، ۱۳۸۳
  8. عقل سرخ، سهروردی، انتشارات مولی، چاپ ششم، ۱۳۸۳
  9. مسعود خشنودزاده، همشهری آنلاین، ۱۳۸۸
  10. مجله مکتب اسلام، شماره ۷، سال چاپ ۱۳۸۱
  11. نقد عقل عملی، کانت، ناشر: نورالثقلین، ۱۳۸۵
  12. مثنوی معنوی، مولوی، ناشر: ققنوس، ۱۳۸۴
  13. چهل کلام و سی پیام، دکتر جواد نوربخش، چاپ دوم، انتشارات یلدا قلم، تهران ۱۳۸۱، شابک: ۸-۲۶-۵۷۴۵-۹۶۴ صفحه ۱۰۵.

منابع[ویرایش]

  • حکمت‌الاشراق، سهروردی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هفتم، ۱۳۸۳.
  • شب خيز، محمد رضا، اصول فقه دانشگاهي، نشر لقاء، قم - ايران، اول، 1392 ه‍ ش .
  • عقل سرخ، سهروردی، انتشارات مولی، چاپ ششم، ۱۳۸۳.
  • مسعود خشنودزاده، همشهری آنلاین، ۱۳۸۸.
  • وحید ولی‌زاده، روزنامه جام‌جم، ۱۳۸۸.
  • مجله مکتب اسلام، شماره ۷، سال چاپ ۱۳۸۱.
  • عقل در تاریخ، هگل، انتشارات شفیعی، ۱۳۷۹.
  • نقد عقل عملی، کانت، ناشر: نورالثقلین، ۱۳۸۵.
  • مثنوی معنوی، مولوی، ناشر: ققنوس، ۱۳۸۶.