نبرد نهروان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نوشتار‌های اصلی: خلافت علی ابن ابی طالب و خوارج

مختصات: ۳۴°۳۱′۱۷″ شمالی ۴۳°۴۷′۰۳″ شرقی / ۳۴.۵۲۱۳۸۹° شمالی ۴۳.۷۸۴۱۶۷° شرقی / 34.521389; 43.784167

جنگ نهروان
زمان ۹ صفر ۳۸ قمری
مکان نهروان, عراق
نتیجه پیروزی علی بن ابی‌طالب
جنگندگان
خلفای راشدین خوارج
فرماندهان
علی بن ابی‌طالب

مالک اشتر نخعی

قیس بن سعد انصاری

ابوایوب انصاری

محمد حنفیه

عبدالله بن عباس

حجر بن عدی

اشعث بن قیس

شبث بن ربعی

جندب بن کعب ازدی

عبدالله بن وهب راسبی

عبدالله بن شجره سلمی

حرقوص بن زهیر سعدی

نیروها
۱۲٬۰۰۰ ۴٬۰۰۰
تلفات
۹ ۳٬۹۹۱

جنگ نهروان (Battle of Nahrawan) در ۹ صفر ۳۸ قمری بین سپاهیان علی بن ابی‌طالب و خوارج روی داد.

شکل گیری خوارج به جریان حکمیت در جنگ صفین بر می‌گردد. در این جنگ چنان که علی بن ابی طالب پیش بینی کرده بود (به تعبیر شیعه: از غیب خبر داده بود) کمتر از ده تن از سپاه علی کشته شد و کمتر از ده نفر از سپاه نهروانیان باقی‌ماند. کتاب‌های مستقلی پیرامون جنگ‌های علی از جمله جنگ نهروان نوشته شده اس،. مثل واقعه نهراوان، یا نبرد نهروان.

لشکر کشی به شام[ویرایش]

پس از حکمیت اول، هنگامی که علی دریافت معاویه بیعت با خود به عنوان خلیفه را پذیرفته است، تمامی روابط با وی را قطع کرد و در قنوت نماز صبح وی و برخی اصحابش را مطابق با سنتی مشابه از محمد لعن نمود و معاویه نیز متقابلا با علی و فرزندانش و یاران نزدیکش چنین کرد.[۱] علی سعی کرد سپاه تازه‌ای را سامان دهد و از مسلمانان خواست با کسانی بجنگند که بر شیوه کسری و قیصر حکومت می کنند و بندگان خدا را به خدمت می گیرند. وی از خوارج نیز برای پیوستن به جنگ علیه معاویه دعوت کرد، اما آنان پافشاری کردند که علی اول اقرار به توبه از کفری کند که از نظرشان با پذیرش حکمیت مرتکب شده بود.[۲][۳] پوناوالا می گوید در این هنگام، فقط انصار، باقی‌ماندگان قاریان به رهبری مالک اشتر و تعداد کمی از مردان قبایلشان، به علی وفادار ماندند. علی با سپاه جدیدش کوفه را به منظور براندازی معاویه ترک کرد.[۳] البته در روایت تاریخی سپاه علی تا 65000 هزار نفر تخمین زده شده، که مادلونگ معتقد است در این عدد مبالغه شده است. [۴]

شورش خوارج[ویرایش]

در همین ایام که علی در راه شام بود، خوارج دست به کشتن افرادی نظیر عبدالله بن خباب بن ارت و همسر باردارش زدند، که با آنها اختلاف دیگاه داشتند. لذا سپاه علی و بخصوص اشعث بن غیث از وی خواستند که نخست با خوارج برخورد کند، چون از جانب آنها برای خویشان و اموال خود احساس ناامنی می کردند. لذا علی در ابتدا به نهروان رفت تا با مخالفان تعامل کند. هرچند نظر اکثریت سپاه بر این بود، اما برخی سپاه را ترک کردند. علی از خوارج خواست که قاتلان را تسلیم کنند، اما آنها در پاسخ گفتند جملگی این قتل ها را مرتکب شده و ریختن خود شیعیان علی را حلال می دانند.[۵]

نبرد[ویرایش]

نبرد نهروان به روایت بلاذری در 9 صفر سال 38 هجری (حدودا 17 جولای سال 658 میلادی) رخ داد، اما مادلونگ بیشتر احتمال می دهد که نبرد طبق روایت ابومخنف در ذی الحجه سال 37 هجری مقارن با نیمه ماه مه سال 658 میلادی رخ داده باشد. علی و برخی از اصحابش از خوارج خواستند که دست از دشمنی و جنگ بردارند، اما آنها نپذیرفتند. سپس علی پرچم عفو را دست ابوایوب انصاری داد و اعلام کرد هر کس نزد آن پرچم برود و همچنین اگر کسی از خوارج نهروان را ترک کند و مرتکب قتلی نشده باشد، در امان است. بدین ترتیب صدها تن از خوارج از سپاهشان جدا شدند و از حدود 4000 نفر تنها 1500 یا 1800 تن باقی ماندند. نهایتا علی منتظر ماند تا خوارج نبرد را آغاز کنند و سپس با سپاهی حدودا چهارده هزار نفری به باقی مانده لشکر خوارج یورش برد. از سپاه علی بین 7 تا 13 نفر کشته شدند، حال آنکه تقریبا همه خوارجی که دست به شمشیر بردند کشته و زخمی شدند. علی دستور داد زخمیان خوارج به قبایلشان تحویل گردند تا مداوا شوند.[۶] در سال های بعد نیز نیز پنج شورش هر بار توسط چند صد نفر از خوارج علیه علی انجام شد و هر بار شکست خورد. [۷]

نتایج[ویرایش]

مادلونگ می نویسد نبرد با خوارج چالش برانگیزترین رخداد دوران خلافت علی بود. هرچند از دید یک دولتمرد عادی جنگ با شورشیان بیعت شکن خونریزی که آشکارا تهدید به قتل دیگران می کردند معقول و بلکه ضروری بود، اما اینان پیش از این از همراهان علی و همچون خود وی از مخلص ترین باورمندان به قرآن بودند. آنها می توانستند از پرشورترین متحدان علی در مقابله با انحراف از قرآن باشند. اما علی نمی توانست به درخواست آنان اقرار به کفر خود کند یا دیگر مسلمانان را کافر بداند. یا آنکه از قتل هایی که مرتکب شده بودند چشم پوشی کند. به هر حال بعد از این رخداد، اولویت نخست علی آن که مجددا در میان قاریان قرآن وفاق ایجاد کند. هرچند علی درصدد بود که مستقیما از نهروان به سوی شام لشکرکشی کند، اما سپاهش به رهبری اشعث بن قیس با شکوه از فقدان توشه جنگی او را مجبور به حرکت به سمت کوفه کردند و در آنجا لشکرگاه را ترک کردند. [۸] پوناوالا می نویسد کشتار منتجه از سوی بسیاری از افراد، تقبیح شد و فرار کردن سربازان از سپاه علی، وی را مجبور کرد تا به کوفه باز گردد و نتواند به سمت معاویه لشکر کشی کند. [۳]

پانویس[ویرایش]