مقتل‌الحسین

مقتل در لغت به معنی محل قتل و در اصطلاح به گزارشات به قتل رسیدن امامان اشاره دارد. در میان مقتل ها مقتل امام سوم شیعیان از همه مهم تر و بیشتر مورد توجه است.

مقتل الحسین نام دسته‌ای از کتب است، که وقایع کربلا و کُشته‌شدن حسین بن علی در آن شرح داده شده‌است.

منابع دست اول

منابع دست اول نبرد کربلا به دو دسته کلی تقسیم می‌شود. دسته اول احادیث و بیانات اهل بیت است که در بخش عمده آن در کتب حدیث گرد آمده‌است. دسته دوم گزارش‌های تاریخی برگرفته از روایات حاضران در حادثه‌است.

از مقاتل دسته دوم به طور خاص مقتل ابومخنف نوشته ابومخنف(ف. ۱۵۷ هجری قمری) به طور تقریبا کامل از دو طریق کتاب تاریخ طبری و کتاب الارشاد شیخ مفید در دسترس می‌باشد. از سایر گزارش‌های تاریخی جز اندکی در خلال کتاب‌های تاریخ چیزی در دسترس نیست.

منابع دست دوم

منابع دست دوم مبتنی بر گزارش‌های منابع دست اول است. این منابع در زمانی تهیه شده‌است که به علت فاصله تاریخی امکان دسترسی به روایات شاهدان واقعه میسر نبوده‌است.

فهرستی از مهمترین منابع دست دوم به شرح ذیل است:

1. طبقات الکبری، ابن سعد (متوفی ۲۳۰)
2. انساب الاشراف، بلاذری (متوفی ۲۷۹)
3. اخبار الطوال، دینوری (متوفی ۲۸۳)
4. تاریخ طبری (متوفی ۳۱۰)
5. الفتوح، ابن اعثم کوفی (متوفی حدود ۳۱۴)
6. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج اصفهانی (متوفی ۳۵۶)
7. معجم الکبیر طبرانی (متوفی ۳۶۰)
8. شرح الأخبار، قاضی نعمان (متوفی ۳۶۳)
9. کامل الزیارات، ابن قولویه (متوفی ۳۶۸)
10. امالی شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱)
11. ارشاد، شیخ مفید (متوفی ۴۱۳)
12. روضة الواعظین، ابن فتال نیشابوری (متوفی ۵۰۸)
13. اعلام الوری، طبرسی (متوفی ۵۴۸)
14. مقتل الحسین خوارزمی (متوفی ۵۶۸)
15. تاریخ مدینة دمشق، ابن عساکر (متوفی ۵۷۱)
16. مناقب ابن شهر آشوب (متوفی ۵۸۸)
17. الکامل فی التاریخ، ابن اثیر (متوفی ۶۳۰)
18. مثیر الأحزان، ابن نما (متوفی ۶۴۵)
19. تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی (متوفی ۶۵۳)
20. اللهوف علی قتلی المطفوف (لهوف) سید بن طاووس (متوفی ۶۶۴)
21. کشف الغمة، اربلی (متوفی ۶۹۲)
22. سیر اعلام النبلاء، ذهبی (متوفی ۷۴۸)

در میان منابع دست دوم اللهوف علی قتلی الطفوف نوشته دانشمند شیعه سید پسر طاووس (ف. ۶۶۴ هجری قمری) جایگاهی ممتاز داراست.

چنانکه مرتضی مطهری در کتاب حماسه حسینی می‌نویسد نبرد کربلا در برخی از منابع بخصوص کتاب‌هایی که برای مجالس روضه و عزا نوشته شده به شدت دچار تحریف شده‌است نظیر روضه الشهدا اثر حسین کاشفی(ف. ۹۱۰ هجری قمری)، محرق القلوب اثر مهدی نراقی و اسرار الشهادة اثر فاضل دربندی.

منابع متأخر

منابع متأخر کتاب‌هایی هستند که در سده اخیر به بررسی و گزارش واقعه کربلا پرداخته‌اند. اکثر این کتاب‌ها از دو جهت با منابع تاریخی دست اول و دست دوم متافئت هستند. نخست آنکه با ورود تحریفات فراوان بخصوص در چند قرن اخیر در بیان حوادث نبرد کربلا، این کتاب‌ها تلاش داشته‌اند که واقعیت تاریخی بدون تحریف را ارائه کنند. دوم آنکه عمدتا دربردارنده تحلیل‌های اعتقادی، سیاسی و اجتماعی هستند و به عبارت دیگر بیشتر تاریخ تحلیلی هستند و نه صرفا تاریخ نقلی.

1. نفس المهموم نوشته شیخ عباس قمی
2. حماسه حسینی نوشته مرتضی مطهری
3. لمعات الحسین علیه‌السلام تالیف علامه‌آیت‌الله حاج سیّدمحمّدحسین حسینی طهرانی، حاوی برخی از خطبه‌ها و موعظه‌های امام حسین علیه‌السلام است که با ذکر مدارک معتبر نقل شده.
4. کتاب‌شناسی اندیشه سیاسی عاشورا
5. ابوالقاسم سحاب، زندگانی حضرت ابیعبدالله الحسین سیدالشهداء (ع)، انتشارات کتاب سحاب، چاپ سوم، تهران ۱۳۷۴
6. فتح خون نوشته مرتضی آوینی
7. پس از پنجاه سال سید جعفر شهیدی

جستارهای وابسته

• واقعه کربلا
• عاشورا

پیوند به بیرون

• ترجمه کتاب لهوف به فارسی