غیبت امام زمان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

از زمانی که به عقیده شیعیان دوازده امامی امام مهدی از دیده‌ها پنهان شده و در پس پرده غیبت زندگی خود را شروع کرده‌است، انبوهی از پرسش‌ها، پیرامون مسائل غیبت مطرح شده‌است که بسیاری از آنها از یک پیشینه دیرینه‌ای برخوردار است، به گونه‌ای که بسیاری از این سؤال‌ها در نوشته‌های نویسندگان کتاب‌های مربوط به امام مهدی در قرن چهارم و پنجم اسلامی مطرح گردیده و علما پاسخ‌های مناسبی به آن داده‌اند.

به عقیده شیعیان دوازده امامی اصولاً هر جامعه‌ای برای خود تشکیلات و سازمانی دارد، و برای بقا و ادامه کار سازمان‌ها و به منظور تعقیب هدف، وجود رهبری لازم است. هرگاه این رهبر در دل اجتماع باشد، وجود و مداخله‌اش در رهبری و گردش تشکیلات و سازمان‌ها لازم و ضروری خواهد بود، ولی هرگاه که رهبر به عللی محبوس، یا تبعید و دور افتاده، یا مریض و بیمار باشد، وجود او برای پیگیری امور اجتماع و افراد، کافی خواهد بود؛ زیرا باز مردم به امید آن رهبر، دست به دست هم داده، کارها را ادامه می‌دهند. در طول تاریخ، در میان ملل زنده که قیام و نهضت‌هایی داشتند، برای این مطلب گواهی‌های فراوانی وجود دارد[نیازمند منبع] که نشان می‌دهد تا آن رهبر از حیات و زندگی برخوردار بوده، هر چند از نزدیک موفق به رهبری نمی‌شده، اما تشکیلات آن گروه، باقی و پایدار می‌مانده‌است؛ اما لحظه‌ای که حیات و زندگی او به پایان می‌رسید، تفرقه و دو دستگی، پراکندگی قوا و نابسامانی در میان جمعیت حکم‌فرما می‌گردید.

به عقیده برخی شیعیان اگر رهبر یک جنبش در میان مردم هم نباشد، وجود واقعی او می‌تواند الهام‌بخش معنوی و مایه امید، تحرّک و یادآوری گردد و اما در مورد اینکه چرا خداوند امام را در موقع ظهور خلق نکرد، باید گفت: اگر چنین بود، اصولاً عنوان انتظار ظهور مصلح، واقعیت خارجی پیدا نمی‌کرد، زیرا انسان‌ها در انتظار فردی می‌توانند باشند که به زنده بودنش معتقدند والاّ نمی‌توان بشریت را به این دلخوش داشت که چند سال بعد ممکن است کسی به دنیا آید که قرار است نقش منجی را ایفا کند. پس آدمیان در شناخت دقایق و ظرایف حیات و برای آنکه در مسیر تکاملی به پیکار برخیزند، لازم است که از وجود رهبری، حتی اگر غایب باشد، الهام گرفته و بهره‌مند گردند.

در ادبیات تشیع دو نوع پنهان شدن و غیبت از نظرها وجود دارد:

  • غیبت صغرا
  • غیبت کبرا
نوشتار‌های اصلی: غیبت، غیبت صغری و غیبت کبری

غیبت صغرا[ویرایش]

غیبت صغرا در ادبیات شیعی به معنای غایب شدن کوتاه مدت است و بنابر آموزه‌های شیعی دورانی است که در آن امام مهدی (عج) زندگانی مخفی و فقط از طریق نمایندگان چهارگانه خود با شیعیان ارتباط داشته است. این دوره از سال ۲۶۰ ه‍.ق (۸۷۴ م) آغاز و در ۳۲۹ ه‍.ق (۱- ۹۴۰ م) پایان یافته است.

پیشوای یازدهم شیعیان، مدت شش‌ ساله امامت خود را در خفا و تقیه زندگی می کرد؛ زیرا خلیفه وقت، معتمد عباسی، ارتباطات امام را محدود کرده بود و از طریق جاسوسان خود، آن حضرت را به‌شدت زیر نظر داشت. از این رو، بیشتر شیعیان از تماس با امام محروم بودند و صرفا برگزیدگانی از شیعیان می‌‏توانستند شخصا با او در تماس باشند. [۱] امام عسکری(ع) سرانجام در سال ۲۶۰ق/ ۸۷۴م کشته شد. [۲]

از دیدگاه امامیه مجموعه ائمه(ع) با امام دوازدهم خاتمه می‏‌یابد. بنابر منابع کهن امامیه، پیشوای یازدهم شیعیان امام مهدی فرزند خویش را به صورت علنی به امامت بعد از خود منصوب نکرد؛[۳] بلکه به اشاره و تنها به برخی خواص او را معرفی کرد.[۴] از سوی دیگر، پیروان امام از ستم عباسیان به ستوه آمده بودند. خلیفه معتمد در جستجوی فرزند پیشوای یازدهم شیعیان بود و می‏‌کوشید تا او را بیابد و دستگیر کند. باورهای شیعیان درباره حجت بن الحسن در سطح جامعه مشهور و مطرح بود؛ از جمله آنکه آنان در انتظار قیام او هستند. از این رو، پیشوای یازدهم شیعیان فرزند خویش را پنهان می‌ساخت و تنها برخی از خواص توانستند فرزند امام را ببینند. [۵]

در منابع روایی امامیه نام و گواهی بسیاری از شیعیان که فرزند پیشوای یازدهم شیعیان را به چشم خود دیده‌اند، ثبت و ضبط شده‌است. بنابر روایتی منسوب به محمد بن عثمان، سفیر دوم پیشوای دوازدهم،امام عسکری چهل نفر از پیروان مورد اعتماد خود را گرد هم آورد و فرزندش را به آنها نشان داد. [۶]

پس از کشته شدن پیشوای یازدهم شیعیان در سال ۲۶۰ق.، فرزندش امام مهدی بر پیکرش نماز گزارد و از آن روز غیبت صغرا آغاز شد و تا سال ۳۲۹ق. ادامه یافت. برخی منابع این دوره را «‌غیبت صغیره‌» [۷]و برخی دیگر «‌غیبت صغری‌» [۸] خوانده‌اند.

مهمترین علل غیبت صغرا[ویرایش]

بنابر منابع روایی شیعی، پیشوای یازدهم شیعیان پس از تولد فرزندش امام مهدی کوشید تا او را از خطرات امنیتی که از ناحیه عباسیان متوجه آن حضرت بود، محفوظ بدارد. محدودیت های سیاسی و اجتماعی و خطرات امنیتی از زمان مأمون رو به افزایش نهاده بود. از این رو پیشوای یازدهم شیعیان نتوانست آشکارا خبر ولادت فرزند خود را منتشر سازد و تنها شماری از شیعیان نزدیک به خود مانند ابوهاشم جعفری و احمد بن اسحاق و خواهرانش حکیمه و خدیجه را مطلع ساخت.[نیازمند منبع]

چگونگی ارتباط امام با شیعیان در دوران غیبت[ویرایش]

شرایط بحرانی که پیشوایان شیعه در زمان عباسیان با آن روبه رو شدند، ایشان را واداشت تا ابزار جدیدی را برای ارتباطات با شیعیان و اعضای جامعه خود جستجو کنند. متون شیعه امامیه حاکی از آن است که پیشوای ششم شیعیان، نخستین امامی است که نظام زیرزمینی ارتباطات (التنظیم- السری) را در جامعه خود به کار گرفت [۹] در زمان پیشوای یازدهم شیعیان نیز آن امام از طریق وکلای خود با شیعیان در ارتباط بود.


نواب اربعه چه کسانی بودند؟[ویرایش]

بنابر روایات، پیشوای دوازدهم شیعیان، در عصر غیبت صغرا ‌پیروان خویش را از طریق چهار نماینده برگزیده خود رهبری می‌کرده که اینان را سفرا می‌‏خواندند. نخستین آنها عثمان بن سعید عمری، دوم پسرش محمد، سوم حسین بن روح نوبختی و چهارم علی بن محمد سمری بوده است.

وظیفه این سفیران، اجرای وظایف مشخصی بود که پیش از این توسط امامان انجام می‏‌گرفت، تا آنان را از فشار سیاسی عباسیان مصون دارند. پدران آن حضرت تا زمان مأمون از این فشارها در رنج بودند، بویژه چون اعتقاد عموم امامیه این بود که پیشوای دوازدهم کسی است که حکومت ها را (ستمکاران را با نیروی مسلحانه) سرنگون می ‏سازد (القائم بالامر لازالة الدول) [۱۰]

از دیگر وظایف سفیران این بود که نام و محل زندگی امام را نه تنها از دشمنان، بلکه از شیعیان نیز مخفی دارند. در عین حال بر سفیر لازم می‏‌آید که وجود امام را برای هواداران مورد اعتماد حضرتش به اثبات رساند. [۱۱]

غیبت کبرا[ویرایش]

بعد از درگذشت علی بن محمد سمری‏ چهارمین نایب خاص پیشوای دوازدهم شیعیان، باب نیابت ‏خاصه و وکالت از آن حضرت مسدود گشته و تا روز ظهور، نایب خاصی در میان شیعه نخواهد بود. بدین سان با وفات علی بن محمد سمری، غیبت صغرای امام زمان که۷۰ سال طول کشید، به پایان رسید و غیبت کبرای آن حضرت آغاز گردید.

پانویس[ویرایش]

  1. ابن شهر آشوب، مناقب، ج۳، ص۵۳۳
  2. طبری، دلائل الامامه، ص۲۲۳،
  3. نوبختی، فرق الشیعه، ص۷۹ و قمی، مقالات، ص۱۰۲.
  4. نک: کلینی، ج1، ص28 و 29.
  5. کلینی، ج1، ص330 - 333؛ الارشاد، ص۹۰- ۳۸۹ و کمال، ج۱، ص۱۰۱
  6. صدوق، کمال الدین، ص۴۳۵، کلینی، الکافی، ج۱، ص۱- ۳۳۰، طوسی، الغیبه، ص۱۴۸ و ۱۵۲.
  7. نوبختی، فرق الشیعه، ص۹- ۸۸
  8. قمی، مقالات، ص۱۰۳
  9. جاسم حسین ص۱۳۵
  10. طوسی، الغیبه، ص۵۶ و ۱۰۹.
  11. شیخ کلینی، اصول کافی، ترجمه آیت الله کمره‏‌ای، قم اسوه، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۵۴۱‏

منابع[ویرایش]

  • خورشید مغرب، ص ۴۷.
  • ماهنامه موعود، شماره ۸۶.
  • طبری، محمد بن جریر، دلائل الإمامة، دار الذخائر للمطبوعات، قم، بی‌تا؛
  • شهر آشوب، محمد، مناقب، مؤسسه انتشارات علامه، قم‏، 1379ق. ؛
  • دشتی، محمد، فرهنگ جهاد، «نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهم السلام»، شماره 40، تابستان 1384؛
  • حسین زاده شانه چی، حسن، اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری»
  • سیده معصومه اخلاقی - نعمت الله صفری فروشانی. حیات اقتصادی امامان از صلح امام حسن تا آغاز غیبت صغری. بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی - پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393. 
  • تاریخ عصر غیبت/سید مجید پورطباطبایی/دفتر تدوین کتب درسی مرکز جهانی علوم اسلامی
  • نگين آفرينش/محمد بالا دستیان،محمد مهدی حایری پور،مهدی یوسفیان/مرکز تخصصی مهدویت، قم
  • امامت، غیبت، ظهور/مسجد مقدس جمکران
  • سیمای امام مهدی (عج)/سید محمدرضا طباطبایی نسب/دبیرخانه دایمی اجلاس دوسالانه بررسی ابعاد وجود حضرت مهدی (عج)
  • راز طول عمر امام زمان از ديدگاه علوم و اديان/علی اکبر مهدی پور/موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت (ع)

پیوند به بیرون[ویرایش]