روزه در اسلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شیعه
Hadith Ali.svg
عقاید
اصول توحید • نبوت • معاد یا قیامت
عدل • امامت
فروع نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف • نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجسته مهدویت: غیبت (غیبت صغری، غیبت کبریانتظار، ظهور و رجعت • بداء • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوم محمد • فاطمه • علی • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • عسکری • مهدی
صحابه سلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارث
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
علما روحانیان شیعه
مکان‌های متبرک
مکه مکرمه و مسجد الحرام • مدینه منوره، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجد الاقصی • نجف اشرف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلای معلی و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد مقدس و حرم علی بن موسی‌الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه  • شیراز و شاه چراغ • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین)  • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه  • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه • قتل عثمان • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • حدیث کساء • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • الکافی • تهذیب‌الاحکام • من‌لایحضره‌الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل الشیعه • بحار الأنوار • الغدیر • مفاتیح الجنان
مجمع البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیان • زیدیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

روزه در اسلام عملی است که انسان برای انجام فرمان خدا از اذان صبح تا اذان مغرب از چیزهایی که روزه را باطل می‌کند خودداری نماید.[۱]روزه از آداب مذهبی است که برای معتقدین به عنوان وسیله‌ای برای تقرب به خداوند، آمادگی برای مراسم مذهبی، پالایش بدن در راستای درک امور معنوی، کفّاره تخطی از مقررات مذهبی، و عزاداری برای انسانهای درگذشته کاربرد دارد. زیر بنای همه این کاربردهای روزه، تمایل انسان به پدید آوردن شرایط جسمی- -و روانی (اغلب از نوع زاهدانه) است که وسیله‌ای برای ارتباط میان بنده با خدای خود ایجاد می‌کنند و در نتیجه جایگاه نیازهای معنوی را اعتلا بخشیده و خواسته‌های مادی را کوتاه می‌نمایند. افزایش اراده و کف نفس و نیز ایجاد حسّ شفقت نسبت به نیازمندان از ارزش‌های روزه به شمار می‌آیند. روزه ماه رمضان از ستون‌های دین اسلام شمرده می‌شود و بر همه مسلمانان بالغ، عاقل و سالم واجب است در این ماه روزه بگیرند.[۲] این باور گسترده که روزه گرفتن مخصوصاً در ماه رمضان مناسب‌ترین راه برای پاک کردن گناهان است، باعث شده قوانین روزه هنوز به شکل محکمی رعایت شود.[۳]

روزه در قرآن[ویرایش]

روزه در چندین آیه از قرآن ذکر شده است. دستور روزه گرفتن در ماه رمضان و بسیاری از احکام مربوط به آن در سوره بقره آیات ۱۸۳-۱۸۵، و آیه ۱۸۷ آمده است. به علاوه، آیات دیگری نیز هستند که روزه گرفتن را به عنوان کفّاره برخی گناهان (سوره نسا آیه ۹۲، سوره مائده آیات ۸۹ و ۹۵، و سوره مجادله آیه ۴) و یا جایگزین بعضی از آداب مراسم حج (سوره بقره آیه ۱۹۶) بیان می‌کنند. این آیات به همراه احادیث (به عنوان مثال بخاری و یا حرّ عاملی) شاکله قواعد فقهی روزه را تشکیل می‌دهند. کلمات «صائمون» و «صائمات» (روزه داران مرد و روزه داران زن) در قرآن در سوره احزاب آیه ۳۵ به عنوان دو گروه از انسانها که در زمره گروه های مورد بخشش و بخشایش خداوند هستند آمده اند. در سوره مریم آیه ۲۶، مریم با خود عهد سکوتی بست که قرآن از آن به روزه یاد می‌کند. به گفته برگ در دانشنامه اسلام این آیه یاد آور رسم رعایت سکوت در نزد مسیحیان به هنگام روزه است.[۴][۵][۶]آیهٔ ۱۸۳ بقره که امر به روزه می‌کند ظاهراً در رمضان سال دوم پس از هجرت فروفرستاده شده‌است.[۷] در پی نزول این آیات و وجوب روزه‌گرفتن، وجوب روزهٔ عاشوراء از میان رفت.[۸]

پیشینه[ویرایش]

یکی از سؤالاتی که در مورد روزه و پیشینه ی آن مطرح می شود این است که آیا در ادیان پیش از اسلام نیز روزه بوده است؟

قرآن با صراحت وجود این فریضه الهی را در ادیان دیگر بیان می کند.[۹] و برای پیشینیان نیز واجب بوده است و هم اکنون در کتب عهد عتیق و جدید مطالبی مربوط به روزه وجود دارد;که در اینجا چند فراز از آنها بیان می شود:

1- در تمام اوقات در میان هر طایفه و هر ملّت در موقع ورود اندوه و زحمت غیر مترقّبه روزه معمول بوده است. (پولس، 3:5)

2- حضرت موسى چهل روز روزه گرفت. (سفر تثنیه، 9:9)

3- قوم یهود در موقعى که فرصت یافته مى خواستند اظهار خضوع نمایند روزه مى داشتند تا به وسیله آن رضاى حق را تحصیل نمایند. (سفر داوران 20:26)

4- حضرت مسیح به شاگردانش دستور داد که پس از فوت او روزه خواهند داشت. (انجیل لوقا، 5:34)

این بود چند جمله از کتب عهدین و براى تفصیل بیشتر به کتاب قاموس کتاب مقدّس، ص 437 - 438 مراجعه بفرمایید.[۱۰][۱۱]

آثار روزه[ویرایش]

در حدیثی از جعفر صادق علت تشریع روزه برابری میان فقرا و اغنیاست.[۱۲]

محمد حسین طباطبایی در تفسیر المیزان درباره روزه می‌گوید: «در خصوص روزه برگشتن آثار اطاعت در انسان را در جمله «شاید با تقوا شوید» بیان کرده‌است و می‌گوید فایده روزه تقوا است. و آن خود سودی است که عاید خود شما می‌شود. و هر که بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود و به مقام بلند کمال و روحانیت ارتقاء یابد، اولین چیزی که لازم است بدان ملتزم شود این است که از افسار گسیختگی خود جلوگیری کند و بدون هیچ قید و شرطی سرگرم لذت‌های جسمی و شهوات بدنی نباشد. و خود را بزرگتر از آن بداند که زندگی مادی را هدف بپندارد. و سخن کوتاه اینکه از هر چیزی که او را از خداوند مشغول می‌دارد بپرهیزد. و این تقوایی که قرآن به اشاره می‌کند تنها از راه روزه و خودداری از شهوات بدست می‌آید. و این خودداری از شهوات عبارتست از خودداری از شهوت شکم از خوردن و آشامیدن و شهوت جنسی. و اگر مدتی از این سه چیز پرهیز کنند به تدریج نیروی خویشتن داری از گناهان در آنان قوت می‌یابد و نیز به تدریج بر اراده خود مسلط می‌شوند و آن وقت در برابر هر گناهی عنان اختیار از کف نمی‌دهند و در تقرب به خداوند متعال دچار سستی نمی‌گردند.»[۱۳] روزه در اسلام یکی از فروع عبادی بشمار می‌آید.

احکام روزه[ویرایش]

روزه از دید فقهی امساک است از مفطرات (آنچه روزه را بشکند) که با نیت خاص انجام شود. صائم (روزه‌دار) باید مسلمان و عاقل باشد و اگر مؤنث است، از حیض و زَچَگی (نفاس) پاک باشد. روزه بر هر مسلمان بالغ و قادر واجب است.[۱۴] روزه‌خواری عمدی کفاره تخییری دارد: آزادکردن برده، دو ماه روزه‌گرفتن یا سیرکردن شصت فقیر.[۱۵]

مبطلات[ویرایش]

مبطلات روزه نه چیز است:

  1. خوردن و آشامیدن(در آنچه غیر از راه حلق باشد مثل تزریق، محل اختلاف است)
  2. آمیزش در قبل و بنا بر قول مشهور در دبر
  3. دروغ بستن بر خدا، رسول خدا و امامان بنا بر قول منسوب به مشهور. به تصریح برخی حضرت فاطمه و دیگر پیامبران و جانشینان ایشان نیز در حکم یاد شده ملحق به آنانند.
  4. رساندن غبار غلیظ به حلق به قول مشهور(و بنا بر نظر برخی رساندن غبار غیر غلیظ به حلق نیز موجب بطلان روزه است، مگر آنکه اجتناب از آن دشوار باشد.)
  5. باقی‌ماندن بر جنابت، حیض و نفاس تا اذان صبح
  6. استمنا
  7. اماله با مایعات به قول گروهی
  8. استفراغ کردن از روی عمد
  9. فروبردن سر در آب به قول برخی(فروبردن سر در آب؛ بنا بر قول مشهور بر روزه دار حرام است؛ لیکن در بطلان روزه به آن اختلاف می باشد.)[۱۶]

نوشیدن آب در حالت «تلف»، «ضرر» یا «حرج[ویرایش]

برخی فقها نوشیدن آب به خاطر ضرر یا حرج را مجاز دانسته‌اند و البته قضا را واجب دانسته‌اند. اما برخی هم نظر دیگری دارند.[۱۷] اسدالله بیات زنجانی از مراجع شیعه با استناد به روایاتی از امام صادق که در باب ١٦ وسائل‌الشیعه از ابواب "من یصح منه الصوم"[۱۸] آمده است، فتوا داده که کسانی که روزه می گیرند ولی تاب و تحمل تشنگی را ندارند، فقط به اندازه‌ای که جلوی تشنگی شان را بگیرد می‌توانند آب بنوشند و در این حالت روزه‌شان باطل نبوده و قضا هم ندارد.[۱۹] همچنین آیت‌الله‌العظمی جعفر سبحانی در مسأله ۱۲۵۶ رساله توضیح‌المسائل خود آورده‌اند که:«اگر روزه دار به قدرى تشنه شود که براى او تحمل تشنگى موجب عُسر و حَرَج است، مىتواند به اندازه‌اى که رفع مشقّت کند، آب بیاشامد و روزه او باطل نمىشود».[۲۰] درستی این روزه و عدم وجوب قضای آن، نظری است که مورد توجه و حتی تاکید برخی فقهاء قرار گرفته است.[۱۷]

مکروهات[ویرایش]

  1. ریختن دوا در چشم و سرمه کشیدن در صورتی که مزه یا بوی آن به حلق برسد.
  2. انجام کارهایی که باعث ضعف می‌شود مانند حمام رفتن و خون گرفتن
  3. انفیه کشیدن (سیستانی: دارو در بینی ریختن)، اگر نداند که به حلق می‌رسد و اگر بداند جایز نیست.
  4. بو کردن گیاهان معطر
  5. نشستن زن در آب
  6. استعمال شیاف
  7. ترکردن لباس بر بدن
  8. کشیدن دندان و هرکاری که به واسطه آن از دهان خون بیاید.
  9. مسواک کردن به چوب تر (و طبق نظر بعضی مراجع بی‌جهت آب یا چیزی در دهان کردن)
  10. بدون قصد بیرون آمدن منی زن خود را ببوسد یا کاری کند که شهوت خود را به حرکت آورد.[۲۱]

طبق تمام مذاهب اسلامی نزدیکی عمدی با همسر هنگام روزه واجب، حرام است و روزه را باطل می‌کند و در شیعه، در همه روزه‌های واجب و در مذاهب عامه، در روزه ماه رمضان، کفاره نیز دارد.[۲۲]

روزه مستحب[ویرایش]

روزه در سایر ماه‌ها غیر از ماه رمضان بجز روزهایی که روزه در آنها حرام به شمار می‌رود، مستحب است.[۲۳]

روزه حرام[ویرایش]

در اسلام در چند مورد روزه گرفتن حرام است:

  • روزه در روز عید فطر و عید قربان
  • در روزی که انسان نمی‌داند آخر ماه شعبان است یا اول ماه رمضان، اگر به نیت اول ماه رمضان روزه بگیرد، این روزه حرام است.
  • اگر کسی یقین یا گمان دارد روزه برایش مضر است، روزه بگیرد، روزه‌اش صحیح نیست.
  • روزه سکوت[۲۴]

غیر از موارد بالا روزه‌های حرام دیگری نیز وجود دارند که در رساله‌ها یا کتب مفصله ذکر شده‌اند.[۲۵]

روزه مکروه[ویرایش]

روزه روز عاشورا، و روزی که انسان شک دارد روزه عرفه‌است یا عید قربان، مکروه‌است.

چه کسانی مستثنی هستند[ویرایش]

به گفته دانشنامه اسلام:[۲۶]

  • افراد مسن و یا بیمارانی که امید به بهبودی برایشان نیست، در صورت عدم توانائی می‌توانند از روزه گرفتن خودداری کنند بدون آنکه مجبور به به جای آوردن قضای آن باشند. این افراد باید به ازای هر روزی که روزه نگرفتند یک مٔد طعام ببخشند.
  • اگر زنان باردار یا شیرده بترسند که روزه برایشان خطرناک باشد، شکستن روزه بر آنها واجب است؛ گرچه قضای روزه نیز بر گردن آنهاست.
  • بیمارانی که احتمال بهبودی برایشان می‌رود و آنهایی که تاب گرسنگی و تشنگی را ندارند، می‌توانند روزه‌شان را بشکنند به شرط آنکه قضای‌اش را به جای آورند. اگر انسانی در خطر مرگ یا از دست دادن عضوی از اعضای بدن است، شکستن روزه بر او واجب می‌گردد.
  • مسافرانی که پیش از طلوع خورشید سفرشان را آغاز می‌کنند، اگر ضروری باشد، می‌توانند روزشان را بشکنند؛ گرچه اگر سفرشان را هنگام روز شروع کنند چنین حکمی برایشان وجود ندارد. اگر خطر جانی وجود داشته باشد، شکستن روزه واجب است. حداقل طول سفر باید دو روز باشد. غذا در این حالت نیز بر گردن آنهاست.
  • آنهایی که کارهای بدنی سنگین باید انجام دهند، باید هنگام شب نیّت روزه کنند، ولی [در طول روز] اگر نیاز شد می‌توانند روزه‌شان را بشکنند.

بازکردن روزه[ویرایش]

افطار روزه‌داران مسلمان در یک مسجد
نوشتار اصلی: افطار

شکستن یا بازکردن روزه را افطار گویند.[۲۷] فقه اهل سنت توصیه می‌کند که روزه دار در بازکردن روزه خود به محض غروب خورشید شتاب کند، حال آنکه طبق دیدگاه مشهور در فقه شیعه، روزه دار باید صبر کند تا سرخی نیمه شرقی آسمان برود.[۲۸]مسلمانان معمولاً روزه را به تبعیت از پیامبر اسلام با یک نوشیدنی غلیظ و خرما باز می‌کنند. برخی از مسلمانان بعد از بازکردن روزه نماز می‌خوانند و سپس آماده وعده غذایی بزرگتری می‌شوند که معمولاً شامل غذاهای مخصوص به این ماه است. این غذا خوردن‌ها فرصتی برای بازدید بستگان، همسایگان و دوستان از همدیگر است.[۲۹]

در مراکش رسم است در وقت شرعی افطار و سحر در بوق می‌دمند.[۳۰]

روزه نزدیک شهرهای قطبی[ویرایش]

مسلمانان کشورهایی مانند سوئد با ساعت‌های طولانی روزه‌ی ماه رمضان در روزهای تابستان رو به رو هستند. امامان جمعه و سازمانهای اسلامی مختلف دیدگاه های گوناگونی دارند؛ اما هنوز هیچ توافق یکسانی درباره چگونگی روزه داری مسلمانان در شمال اروپا صورت نگرفته است و تصمیم در این رابطه به عهده افراد مسلمان گذاشته شده است. اما این امر به این معنی نیست که مسلمانان باید تمام ساعت‌های روز را روزه داری کنند.[۳۱]

ارجاعات مذهبی[ویرایش]

مرتضی مطهری در مورد فلسفه روزه داری چنین می‌نویسد:

«پس ما اگر ماه رمضاني را گذرانديم ، شبهاي احيايي را گذرانيديم ، روزه هاي متوالي را گذرانديم ، بعد از ماه رمضان در دل خودمان احساس کرديم که ديگر بر شهوات خودمان بيش از پيش از ماه رمضان مسلط هستيم . بر عصبانيت خودمان از سابق بيشتر مسلط هستيم . بر چشم خودمان بيشتر مسلط هستيم ، بر زبان خودمان بيشتر مسلط هستيم . بر اعضا و جوارح خودمان بيشتر مسلط هستيم و بالاخره بر نفس خودمان بيشتر مسلط هستيم و مي توانيم جلو نفس اماره را بگيريم ، اين علامت قبولي روزه ماست ، اما اگر ماه رمضاني گذشت و تمام شد ، حظ ما از ماه رمضان - آن طور كه پيغمبر اكرم فرمود كه بعضي از مردم حظشان از روزه فقط گرسنگي و تشنگي است - فقط اين بوده كه يك ماه يك گرسنگيهايي و يك تشنگيهايي كشيديم (اغلب هم از بس كه سحر و افطار مي خوريم تشنه و گرسنه هم نمي شويم ولي لااقل بد حال مي شويم ) ، يك بد حالي در مدت اين يك ماه پيدا كرديم و در نتيجه اين بد حالي قدرت ما بر كار كردن كمتر شد و چون قدرت ما بر كار كمتر شد بعد هم آمديم روزه را متهم كرديم كه روزه هم شد كار در دنيا ؟ (آن كه محصل و دانشجوست مي گويد من در تمام اين ماه رمضان قدرت درس خواندنم كم شد . آن كه اهل كار ديگري است مي گويد قدرت فلان كار من كم شد ، پس روزه بد چيزي است ) اين علامت قبول نشدن روزه ماست ، در صورتي كه اگر انسان در ماه رمضان روزه گير واقعي باشد ، اگر واقعاً به خودش گرسنگي بدهد ، اگر همين طور كه گفته شده است سه وعده غذا را تبديل به دو وعده كند ، يعني قبلاً يك صبحانه و يك ناهار و يك شام مي خورد ، حالا ديگر ناهار نداشته باشد ، افطارش فقط به اندازه يك صبحانه مختصر باشد ، بعد هم سحر نه خيلي زياد بر معده تحميل كند بلكه يك غذاي متعارف بخورد ، بعد احساس مي كند كه هم نيروي بدني اش بر كار افزايش پيدا كرده است و هم نيروي روحي اش بر كار خير و هم نيروي روحي اش براي تسلط بر نفس ، اين حداقل عبادت است.» [۳۲]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. رساله حسینی شیرازی صفحه ۳۲۲.
  2. Fasting: Encyclopedia Iranica
  3. Berg, “Ṣawm”, EI, 94.
  4. Fasting: Encyclopedia Iranica
  5. مقالهٔ دانشنامهٔ اسلام به‌اشتباه به چند آیه قبل‌وبعدتر اشاره کرده‌است: Kur'an II, 192; IV, 94; V, 91, 96; LVIII, 5.
  6. Berg, “Ṣawm”, EI, 94.
  7. دانشنامه جهان اسلام، «بقره»
  8. Concise Encyclopedia of Islam By Cyril Glassé, p. 152
  9. 1. سوره بقره، آیه 183.
  10. 2. گرد آوري از کتاب: پاسخ به پرسش های مذهبی، آیات عظام مکارم شیرازی و جعفر سبحانی، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، چاپ دوم، ص 434.
  11. http://makarem.ir/Maaref/?lid=0&mid=243086&TypeInfo=25&CatID=22950
  12. دانشنامه جهان اسلام، «برابری»
  13. طباطبایی، محمد حسین. تفسیر المیزان. جلد دوم.
  14. Berg, “Ṣawm”, EI, 94.
  15. دانشنامه جهان اسلام، «تعیینی و تخییری»
  16. فرهنگ فقه فارسی ج 4 ص167
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ حکم روزه داری و آشامیدن ناچاری آب؛ سیدضیاء مرتضوی؛ پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران - تهران؛ ۲۷ تیر ۱۳۹۲
  18. من یصح منه الصوم؛ وسایل الشیعه؛ باب ۱۶؛ حدیت‌های ۱۳۲۵۲ و ۱۳۲۵۳
  19. فتوای جدید بیات زنجانی درباره حفظ روزه با وجود نوشیدن آب؛ پایگاه خبری آفتاب؛ ۲۲ تیر ۱۳۹۲
  20. رساله توضیح المسائل - الشیخ جعفر السبحانی؛ مساله ۱۲۵۶
  21. کتاب توضیح المسائل مراجع قسمت مکروهات روزه
  22. دانشنامه جهان اسلام، «باه»
  23. دانشنامه جهان اسلام، «بدعت»
  24. روزه سکوت حرام است
  25. رساله حسینی شیرازی صفحه ۴۵۷
  26. Berg, “Ṣawm”, EI, 94.
  27. فرهنگ فارسی عمید، «افطار»
  28. Fasting: Encyclopedia Iranica
  29. Encyclopedia of Islam By Juan Eduardo Campo, p. 227
  30. دانشنامه جهان اسلام، «بوق»
  31. هجده ساعت روزه‌داری در سوئد؛ به گزارش شیعه آنلاین به نقل از مهر؛ ۱۱ مرداد ۱۳۹۰
  32. آزادي معنوي, مرتضي مطهري

منابع[ویرایش]