احنف بن قیس

ابوبحر، صخربن قیس یا ضحاک بن قیس مری تمیمی معروف به اَحْنَف‌ِ بْن‌ِ قِیْس‌ از تابعین و رجال معروف صدر اسلام و از فاتحین بزرگ ایران که در وقایع زمان خلیفه دوم تا اوایل دولت اموی نقش مهمی داشت. به علت معلولیتی که در موقع تولد در پایش بود و پای او قدری کج بود٬ به «احنف» (کج پا) مشهور شد.

بنا به روایتی وی سال سوم قمری در بصره به دنیا آمد. از قبیله «بنی تمیم» و از تیره «بنی مرة بن عبید» بود. پدرش را در زمان جاهلیت «قبیله بنی مازن» کشته بودند. احنف، زمان پیامبر اسلام را درک کرد ولی موفق به دیدار آن حضرت نشد.

وی در سال ۶۷ یا ۷۱ هجری درگذشت و جمعی گفته‏‌اند: در زمانی که «عبداللَّه بن زبیر» بر حجاز و عراق در شهر کوفه حکومت داشت، درگذشت. «مصعب بن زبیر» که از سوی برادرش عبداللَّه در کوفه حکومت می‌‏کرد، بر او نماز خواند و پیکر او را تشییع کرد.

مصعب در تشییع جنازه او می‌گفت:

«

هذب اليوم الحَزم و الرأي؛ امروز محکم‏‌کاری و رأی صائب از ميان رفت.

»

پیروزی و کشورگشایی

احنف‌ پس از فتح برخی شهر‌های‌ خراسان‌ به‌ فتح اصفهان‌ رفت‌٬ چنانکه گفته شده‌ است:

«

احنف‌ در ۲۳ ق‌ از سوی‌ عبدالله‌ بن‌ بُدَیل‌ به‌ یهودیه اصفهان‌ تاخت‌ و آنجا را به‌ صلح‌ گشود.

»

به‌ نظر مى‌رسد که‌ فتح‌ کاشان‌ به‌ دست‌ احنف‌ نیز در همین‌ ایام‌ رخ‌ داده‌ باشد. وی و افراد تحت فرمانش٬ فاتحان شهرهای‌ هرات‌٬ شاهجان‌٬ نیشابور٬ سرخس٬ قهستان و طخارستان‌‌ نیز بوده‌اند. در نهایت خلیفه‌ به وی دستور داد که‌ به‌ همان‌ اندازه‌ بسنده‌ کند و از جیحون‌ نگذرد.

جنگ جمل

سال ۳۶ هـ ق، در جنگ جمل، او وارد جنگ نشد و توانست چند هزار مرد جنگی خود را در بی طرفی نگه دارد٬ و پس از جنگ و شکست اصحاب جمل، اولین کسی بود که فرمانبرداری خود و قبیله‌اش را به امام علی عرضه کرد.

بيهقى در «المحاسن والمساوى» از حسن بصرى روايت مى‌كند كه احنف بن قيس در روز جنگ جمل به عايشه گفت :

«

اى ام المؤمنين ! آيا پيغمبر - صلّى اللّه عليه وآله - هيچ سفارشى به تو كرد كه به اين راه بيايى ؟ عايشه گفت: نه . پرسيد: آيه‌اى در قرآن راجع به هدف و مسير تو وجود دارد؟ گفت: هر آيه كه ما مى‌خوانيم شما هم مى‌خوانيد. احنف گفت: آيا در آن موقع كه پيغمبر - صلّى اللّه عليه وآله - در اقليت بود و مشركين اكثريت داشتند، هيچ اتفاق افتاد كه پيغمبر - صلّى اللّه عليه وآله - از وجود زنانش در مبارزه با آنها استفاده كرده باشد؟ عايشه گفت: نه ! احنف گفت: بنابراين گناه ما چيست ؟!

»

جنگ صفین و نهروان

در جنگ صفین، در جانب امام علی فرماندهی بنی تمیم را بر عهده داشت و با حکمیت "ابوموسی اشعری" مخالفت نمود و در لشکر امام با معاویه جنگید. در جنگ نهروان، به دستور علی علیه السلام، همراه مالک اشتر نزد خوارج رفت و چون آنان مخالفت با علی علیه السلام و جنگ را شروع کردند، احنف، با لشکر بصره، به یاری علی علیه السلام شتافت. بعد از جنگ نهروان تا زمان شهادت امیرالمومنین علی علیه السلام، از او اطلاعی در تاریخ نیست.

پیروی از معاویه

در بعضی روایات، صریحا گفته شده که او بعد از امام علی به معاویه پیوسته و از کسان بود که در واقع معاویه او را خرید. سال ۵۶ هجری قمری، معاویه از او برای جانشینی یزید و بیعت با او دعوت به دمشق کرد ولی او نپذیرفت. در زمان یزیدبن معاویه و قیام امام حسین، احنف از کسانی بود که امام به آنها نامه نوشت و خواهان همراهیش شد ولی "احنف" قبول نکرد و حتی امام را به خویشتن داری فرا خواند.

احنف و مختار

در قیام مختار او به همراهی «مصعب بن زبیر» با قبیله بنی تمیم به جنگ با مختار پرداخت و به مقر مختار در کوفه حمله برد و در فتح آن شهر و پایان کار مختار سهیم بود.

گويا «احنف بن قيس» از جمله معانديني بوده است که «مختار» را «کذاب» (دروغگو) خطاب می‌کرده. چنان که مختار٬ نامه‌ای بدين مضمون به «احنف» نوشت:

«

از مختار به احنف بن قيس و مريدان و ياران او، شما به صلحيد، اما بعد، وای از دست طايفه‌ی «مضر»، احنف بن قيس، خود به جهنم می‌رود به طوری که ديگر نتوان او را نجات داد، من به رقم تقدير مسلط نيستم، شنيده‌ام مرا کذاب خوانده‌ای، مهم نيست زيرا پيامبران نيز به اين تهمت متهم می‌شوند و من که از آنان بهتر نيستم.

»