ذوالجناح

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تابلوی تصویر ذوالجناح، اثر محمود فرشچیان

ذوالجناح یعنی صاحب دو بال و پر، در فرهنگ عزاداری شیعیان نام اسب حسین بن علی است که او در روز عاشورا بر آن سوار بود. ذوالجناح در تعزیه و دسته‌های سوک امام سوم شیعیان از اهمیت و احترام خاصی برخوردار است. ذوالجناح را در ضمن به عنوان عقل فعال به حساب آورده و آن را به براق تشبیه می‌کنند.

نام[ویرایش]

ذوالجناح بسیار چابک بود و در میدان نبرد سرعت عمل از خود نشان می‌داد و به واسطۀ شباهتش در تیزی با پرندگان به این نام خوانده می‌شد.[۱] به گفتۀ برخی ذوالجناح از اسب‌های محمد بن عبداللّه، بود که حسین بن علی به ارث برده بود.[۲] از آن در زیارت ناحیۀ مقدسه به نام الجواد یاد شده است.[۳]

وفاداری[ویرایش]

وفاداری ذوالجناح

« پس از اینکه حسین بن علی خود را به نهر فرات رساند درحالیکه 4000 جنگجو نگهبانی می‌دادند. آنان را کنار زدند وقتی ذوالجناح به فرات رسید با ولع و اشتیاق زیاد سر خود را به آب نزدیک برد که آب بنوشد، حسین بن علی راکبش فرمود تو تشنه‌ای و من تشنه به خدا سوگند لب به آب نخواهم زد تا اینکه تو سیراب شوی، هنگامی که اسب سخنان حسین بن علی را شنید سر خود را بالا گرفت و آب ننوشید گویا سخنان حسین بن علی را فهمید سپس حسین بن علی به او امر کرد بنوش و من نیز خواهم نوشید... »
ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۵۸

نویسندگان مقاتل و راویان در وفاداری، هوشمندی و صمیمت ذوالجناح روایات بسیار ذکر کرده‌اند[۴] و در آثار خود با عظمت از آن نام برده‌اند به ویژه هنگامی که حسین بن علی بر اثر عطش و جراحات و خون‌ریزی بی‌حال شده بودند، او با مهارت و چابکی و زیرکی خاص صاحبش (حسین بن علی) را از میدان نبرد خارج نمود که به خیمه‌گاه برساند ولی حسین بن علی پیش از رسیدن به خیمه‌گاه از اسب به زمین افتاد. ابن سعد فریاد زد آن اسب را بگیرید به خدا سوگند از گرانبهاترین اسب‌های محمد بن عبدالله است. هنگامی که سپاه عمر بن سعد خواستند اسب را بگیرند ذوالجناح به آنان حمله کرد و با لگد آنان را به هلاکت رساند. ابن شهر آشوب آمار کشتگان توسط ذوالجناح را 40 جنگجو ضبط کرده و دیگران بیش از این تعداد یاد کرده‌اند. ابن سعد فریاد زد او را رها کنید وگرنه همه را به قتل می‌رساند.[۵] [۶]

رساندن خبر شهادت امام[ویرایش]

هنگامی که دشمن از او دور شد و ذوالجناح اطمینان حاصل کرد که او را رها کرده‌اند، بر سر بالین حسین بن علی و به دور جسد بی‌حال او می‌چرخید و او را بو می‌کرد و می‌بوسید. سپس پیشانی خود را به خون بدن حسین بن علی آغشته کرد در حالیکه دست‌های خود را بر زمین می‌کوبید و شیهه سر می‌داد به سوی خیمه‌گاه رفت[۷]، هنگامی که به خیمه گاه رسید آواز بلند می‌کشید و سر خود را به زمین می‌کوبید، وقتی که اهل بیت حسین بن علی ذوالجناح را به آن حال دیدند از خیمه‌ها بیرون آمده و گریه‌کنان دور ذوالجناح گرد آمده و دست بر سر و صورت و پای او می‌کشیدند، ام کلثوم دو دست خود را بر بالای سر خویش گذاشت و فریاد می‌زد: وامحمداه واجداه وانبیاه..[۸][۹]


خونی که روی یال تو پیداست، ذو الجناح خون همیشه جاری مولاست، ذو الجناح
یک قطره آفتاب به روی تنت نشست بوی خدا ز یال تو برخاست، ذو الجناح

سرانجام[ویرایش]

تاریخ‌نگاران در مورد سرنوشت ذوالجناح در عصر عاشورا اختلاف دارند؛

  • گروهی بر این باروند که ذوالجناح پس از رساندن خبر شهادت حسین بن علی به خاندان او آنقدر سر خود را به زمین کوبید تا اینکه مقابل خیمه‌گاه نقش بر زمین گشت و مرد.[۱۰]
  • برخی نیز می گویند پیش از شهادت حسین بن علی کشته شد و او زمانی را پیاده با لشکر عبیدالله بن زیاد جنگید تا به شهادت رسید.[۱۱]
  • برخی دیگر می‌گویند او از خیمه‌گاه با سرعت به سوی شط فرات شتافت و خود را در وسط آن غرق نمود.


آثار هنری[ویرایش]

تابلوی عصر عاشورا، اثر محمود فرشچیان

از ذوالجناح در ادب عاشورایی یاد می‌شود و شیعیان در اشعار عربی و فارسی و... از هوشمندی و وفای وی به امام نام برده‌اند. در روز عاشورا اسبی را بدون سرنشین در حالی که او را با رنگ سرخ رنگ نموده و تیر به بدنش آویزان کرده‌اند به علامت شهادت امام حسین (ع) در مقابل دستۀ عزادار و حسینیه‌ها به حرکت در می‌آورند.

نقاشان شیعه نیز از دیرزمان تصاویر، عکس‌ها و نقاشی بر پارچه و پشت شیشه از ذوالجناح به صورت حزین و دردناک و غمگین کشیده‌اند.

اخیراً فرشچیان هنرمند معاصر تابلوی ذوالجناح به هنگام بازگشت به خیمه‌گاه که اهل بیت حسین بن علی در اطراف او گردآمده‎اند را به تصویر کشیده است. اصل این تابلو در موزۀ آستان قدس رضوی نگه‌داری می‌شود و میلیون‌ها نسخه در حجم و اندازه‌های مختلف از آن طبع گردیده و در سراسر مراکز تشیع توزیع شده است.[۱۲]

عمان سامانی در گنجینة الاسرار، دیگر اسب مشهور و محبوب میان شیعیان، ذوالجناح را که مرکب حسین بن علی در روز عاشوراست را به براق تشبیه می‌کند.[۱۳]


پا نهاد از روی همت در رکاب کرد با اسب از سر شفقت، خطاب
کای سبک پر، ذوالجناح تیزتک گرد نعلت سرمه چشم ملک
ای سماوی جلوه قدسی خرام ای ز مبدا تا معادت نیم نگاه
ای به رفتار از تفکر، تیزتر وز براق عقل، چابک خیزتر
روی به کوی دوست، منهاج منست دیده واکن، وقت معراج منست
بد به شب معراج آن گیتی فروز ای عجب، معراج من باشد به روز
تو براق آسمان پیمای من روز عاشورا شب اسرای من
بس حقوقا کز مَنت بر ذمت است ای سمت نازم زمان همت است

پانویس[ویرایش]

  1. تاریخ زندگانی، امام حسین، ص۶۸۰،۶۴۷
  2. المقرم، ص۲۹۷
  3. زیارت ناحیه مقدسه
  4. ر. ک. تاریخ زندگانی، امام حسین، ص۶۸۰،۶۴۷
  5. ابن شهر آشوب، المناقب، ج۴، ص۵۸
  6. المقرم، ص۲۹۷
  7. بحارالانوار، ج۴۴، ص۳۲۱
  8. قمی، منتهی‌الآمال، ج۲، ص۹۱۰
  9. بحارالانوار، ج۴۴، ص۳۲۱
  10. عباس قمی، منتهی الآمال، ج۲، ص۹۰۹
  11. ر. ک. تاریخ زندگانی امام حسین، ص۶۸۴
  12. دایرة المعارف تشیع، ج۸، ص۴۵-۴۶
  13. مجاهدی، محمد علی. «یادکردی از شاعر عارف، عمان سامانی و گنجینه اسرار او».  بازیابی‌شده در ۱۲ آوریل۲۰۰۹.

منابع[ویرایش]