صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

محمد باقر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

محمدباقر
MohammadBaqerSVG.svg
خوشنویسی نام «محمد الباقر» به خط ثلث در مسجد النبی، مدینه
پنجمین امام شیعیان
عنوانباقرالعلوم

شاکر
صابر

هادی
اطلاعات شخصی
زاده۱ رجب یا ۳ صفر سال ۵۷ پس از هجرت
درگذشته۷ ذی الحجه سال ۱۱۴ پس از هجرت
محل دفنقبرستان بقیع، مدینه
همسرام فروه، ام حکیم دختر اسید بن مغیره ثقفی
فرزندانجعفر صادق، ابراهیم، علی، عبدالله، زینب، ام سلمه
والدین
شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنمازروزهخمسزکاتحججهادامر به معروفنهی از منکرتولیتبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعتبداشفاعت و توسلتقیهعصمتمرجعیت، حوزه علمیه و تقلیدولایت فقیهمتعهشهادت ثالثهجانشینی محمدنظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمدعلیفاطمهحسنحسینسجادباقرصادقکاظمرضاجواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسیمقداد بن اسودمیثم تمارابوذر غفاریعمار یاسربلال حبشیجعفر بن ابی‌طالبمالک اشترمحمد بن ابوبکرعقیلعثمان بن حنیفکمیل بن زیاداویس قرنیابوایوب انصاریجابر بن عبدالله انصاریابن‌عباسابن مسعودابوطالبحمزهیاسرعثمان بن مظعونعبدالله بن جعفرخباب بن ارتاسامة بن زیدخزیمة بن ثابتمصعب بن عمیرمالک بن نویرهزید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسدحلیمهزینبام کلثوم بنت علیاسماء بنت عمیسام ایمنصفیه بنت عبدالمطلبسمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلافهرست رجال حدیث شیعهاصحاب اجماعروحانیان شیعهعالمان شیعهمراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحراممدینه، مسجد النبی و بقیعبیت‌المقدس و مسجدالاقصینجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفهکربلا و حرم حسین بن علیکاظمین و حرم کاظمینسامرا و حرم عسکریینمشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیهقم و حرم فاطمه معصومهشیراز و شاه‌چراغکاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرسآستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرفری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجدامامزادهحسینیه
روزهای مقدس
عید فطرعید قربان (عید اضحی)عید غدیر خممحرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعثمیلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهلهرویداد غدیر خمسقیفه بنی‌ساعدهفدکرویداد خانه فاطمه زهراقتل عثمانجنگ جملنبرد صفیننبرد نهروانواقعه کربلامؤتمر علماء بغدادحدیث ثقلیناصحاب کساآیه تطهیر
کتاب‌ها
قرآننهج‌البلاغهصحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصاراصول کافیتهذیب الاحکاممن لایحضره الفقیه
مصحف فاطمهمصحف علیرساله حقوقاسرار آل محمد
وسائل‌الشیعهبحارالانوارالغدیرمفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیانتفسیر المیزانکتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری)اسماعیلیهزیدیهغلاهواقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن)سنت (روایات پیامبر و ائمه)عقلاجماع

ابوجعفر، محمد بن علی الباقر، مشهور به امام محمدِ باقر و باقرالعلوم، (۱ رجب ۵۷۷ ذی الحجه ۱۱۴) پنجمین امام شیعیان بعد از پدرش سجاد و قبل از پسرش جعفر صادق است. کنیه‌اش ابوجعفر و لقبش باقرالعلوم و زادهٔ ۳ صفر یا ۱ رجب سال ۵۷ هجری قمری در مدینه است. لقب باقر که به معنای «شکافنده دانش» است، اولین بار توسط پیامبر اسلام و سالها قبل از تولدش، به او داده شده است. مادرش فاطمه بنت حسن بن علی دختر حسن بن علی است و بنابراین او اولین امام شیعه، از نسل هر دو نوه پیامبر حسن و حسین است. محمد باقر در سالهای آخر حیات معاویه، مصادف با زمانی که معاویه می کوشید برای فرزندش یزید بیعت بگیرد، در مدینه به دنیا آمد. به نوشته یعقوبی باقر در حادثه کربلا حضور داشته و در آن زمان کودکی خردسال بوده است. باقر در جوانی شاهد کشمکش امویان، عبدالله بن زبیر و فرقه ی شورشی شیعی بر سر قدرت بود. و همزمان پدرش، زین العابدین را می دید که خود را از این اتفاقات کنار کشیده است. [۱]

زندگی محمد باقر مصادف با حکومت 9 تن از خلفای اموی به نامهای یزید بن معاویه، معاویه بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک بود. در دوران حکومت عبدالملک بن مروان، وقتی روابط روم با خلافت اسلامی به سردی گرایید، خلیفه به توصیۀ باقر اقدام به ضرب سکه نمود. دوران حکومت عمربن عبدالعزیز که دوران برداشته شدن فشارها از روی شیعیان و بازگرداندن فدک به اهل بیت است، در واقع دوران شروعِ جدی کلاسهای محمد باقر و مکتوب شدن احادیث وی به حساب می آید. در حکومت هشام بن عبدالملک، و به دنبال دفاعِ جعفر صادق از امامت پدرش در مراسم حج، خلیفه که به آنها مظنون شده بود آنها را به دمشق احضار کرد و در مهمانی بزرگی که ترتیب داده بود، با وادار کردن باقر به شرکت در مسابقه تیراندازی، سعی داشت او را تحقیر کند. قیام زید بن علی برادر باقر که منجر به تمایل برخی شیعیان به سمت او شد، یکی دیگر از حوادث دوران باقر بود. قیامی که منجر به شکست و کشته شدن زید شد. اما جنبش زیدیه به عنوان یکی فرقه های شیعه همچنان باقی ماند و مخصوصا در یمن گسترش زیادی یافت. زیدیه قیام امام را شرط اصلی امامت او می دانند.

دوران باقر دوران شروع تدریس نظام مند فقه شیعه اثنی عشری است. این دوران با فرزندش صادق در اوج خود قرار گرفت. باقر شاگردان زیادی به دور خود جمع کرده بود و با وجودیکه در مدینه سکنی داشت، بیشترین شاگردانش کوفی بودند. بعد از کوفه از بصره و شام و مکه می توان نام برد. «تفسیر الباقر»، «المناسک»، «ام الکتاب» و «رساله الجعفی» بخشی از سخنان باقر است که توسط شاگردانش گردآوری شده است. همچنین روایات و سخنان حکیمانه فراوانی از محمد باقر نقل شده‌است. باقر به عنوان رهبر دینی مورد احترام شیعیان است و نیز به عنوان یک فقیه و عالم بزرگ اسلامی مورد احترام اهل سنت است. از ام فروه، مادر جعفر صادق، و ام حکیم به عنوان همسران باقر نام می برند. در تعداد فرزندانش اختلاف نظر وجود دارد. بنا به روایتی جعفر صادق و عبدالله از ام فروه، و ابراهیم و عبیدالله از ام حکیم متولد شدند. علی و زینب و ام سلمه فرزندان دیگر او بودند که مادرشان کنیز بود. باقر سرانجام در سال 114 ه.ق در مدینه از دنیا رفت و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد. علت مرگ او را مسمومیت توسط سم می دانند.

نام و القاب

نام

پدرش علی بن حسین، وی را «محمد» نامید. در روایتی که منابع شیعه و سنی گزارش کرده‌اند، محمد، پیامبر اسلام، به جابر بن عبدالله انصاری خبر می‌دهد که جابر زنده خواهد ماند و فرزندش که همنام اوست و در تورات باقر نامیده شده‌است، را خواهد دید.[۲][۳]

القاب

برای محمد بن علی، القاب متعددی گزارش شده‌است. کنیه وی را ابوجعفر و القاب وی را باقرالعلوم، باقرالعلم، شاکر، هادی، امین، شبیه (به جهت شباهتش به محمد[۴])، صابر، شاهد، هاشمی، علوی و فاطمی نقل نموده‌اند.[۲][۵]

باقرالعلوم

لقب باقر از باقرالعلوم به معنای شکافندهٔ علم گرفته شده‌است. به عقیدهٔ ابن خلدون، محمد باقر لقب باقر را به خاطر کثرت دانشی که اندوخته بود کسب کرده‌است. به نظر یعقوبی اما، او باقر لقب گرفت به این دلیل که علم را شکافت، و به عمقش دست یافت. [۶]

ایتان کلبرگ هم، در مقاله‌ای در دانشنامه اسلام -دائرةالمعارف لیدن-، دو معنی برای باقر مطرح می‌کند، «کسی که علم را می‌شکافد» (یعنی آن را روشن می‌سازد)؛ و «کسی که علم فراوان دارد». کلبرگ به نقل از ابن بابویه به حدیثی از پیامبر اشاره می‌کند که گفته‌است: «در تورات به باقر به همین لقب اشاره شده‌است».[۷] به نقل از لسان العرب، «منبع لقبش این بود که دانش را می شکافت، اصل و ریشه های آن را می دانست، و شعب و شاخه های آنرا کشف می کرد، و دانش عظیم داشت.»[۸] برخی بر این باورند که وجه تسمیه باقر به این جهت بوده است که به خاطر عبادت بسیار و سجده‌های طولانی، پیشانی محمد باقر حالت شکافت و فراخی پیدا کرده‌است.[۳]

برای شیعیان باقرالعلم عنوان عادی نبود، چون آن‌ها معتقدند این عنوان توسط پیامبر اسلام به او داده شده‌است. به گفتهٔ شیخ کلینی، جابر بن عبدالله انصاری تنها صحابی زندهٔ پیامبر در زمان محمد باقر عادت داشت در مسجد بنشیند و صدا بزند: یا «باقرالعلم! یا باقرالعلم!» اهل مدینه گمان می‌کردند جابر عقلش را از دست داده‌است اما جابر به آن‌ها اطمینان می‌داد که از پیامبر شنیده که به او سفارش کرده‌است: «ای جابر تو مردی از خاندان مرا ملاقات می کنی که همنام من است و سیمایش به سیمای من می ماند. علم را می شکافد»[۹] در مورد نحوه دیدار جابر با محمد باقر، کلینی روایت می‌کند؛ روزی جابر از مقابل مکتب خانه‌ای که در آن قرآن تدریس می‌شد عبور می‌کرد و باقر را که هنوز کودکی بیش نبود در آنجا دیدار کرد و به او نزدیک شد تا ویژگی‌هایی که از زبان پیامبر شنیده بود را در او پیدا کند. جابر با دیدن کودک، نامش را پرسید و پس از آنکه نشانه‌هایی که از پیامبر شنیده در او دید سرش را بوسید و سلام پیامبر را به او رساند.[۱۰] [۱۱] قاضی نعمان و طبری این روایت را متفاوت از کلینی روایت می کنند اما در هر سه این روایات، جابر با باقر ملاقات می کند و سلام پیامبر را به او می رساند.[۱۲] از ابن عتبه روایت شده است که وقتی زید، برادر ناتنی باقر، نزد هشام بن عبدالملک رفت، هشام از زید درباره برادرش «بقره» پرسید و منظورش باقر بود. زید در دفاع از برادرش، خلیفه را سرزنش کرد که پیامبر برادرش را باقر نامید اما او بقره، و اینکه پیامبر در قیامت جوابِ این جسارت هشام را خواهد داد. به عقیده لالانی از این روایت پیداست که باقر نه تنها در زمان حیاتش به این لقب معروف بوده، بلکه اینکه پیامبر او را باقر نامیده، هم معروف بوده است.[۱۳]

تبار محمد باقر

پدرش علی بن حسین، ملقب به سجاد، امام چهارم شیعیان است و در بین سال‌ها ۳۸ تا ۹۵ ه‍.ق زندگی می‌نمود. به گفته زهری، محمد باقر، بزرگترین فرزند علی بن حسین نبوده‌است.[۱۴] نام مادر محمد باقر، فاطمه ام عبدالله است. وی فرزند حسن بن علی بن ابی طالب بود.[۲] جعفر صادق دربارهٔ او می‌گوید: «صدیقه‌ای بود که در خاندان امام حسن همتا و نظیر نداشت.»[۱۴]

اجداد

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ابوطالب
 
 
 
 
 
 
 
علی بن ابیطالب
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
فاطمه بنت اسد
 
 
 
 
 
 
 
حسین
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
فاطمه زهرا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
علی بن الحسین
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
شهربانو
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمد باقر
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
فاطمه بنت حسن
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

سرگذشت

تولد و کودکی

محمد باقر، در سال ۵۷ یا ۵۶ ه‍.ق در شهر مدینه به دنیا آمد.[۱۴] بیشتر منابع سال 57را ذکر کرده اند.[۱۵][۱۶][۱۷] در همین دوران بود که معاویة ابن ابی‌سفیان در تدارک بیعت گرفتن برای پسرش یزید تلاش می‌کرد. سه یا چهار سال بیشتر نداشت که خانواده‌اش دچار حادثهٔ کربلا شده و پدربزرگش حسین بن علی و اقوامش در صحرای کربلا کشته شدند. به عقیدهٔ یعقوبی محمد باقر در واقعه کربلا حضور داشته‌است. در روز تولدش در بین تاریخ‌پژوهان، اختلافاتی است؛ برخی ولادت او را اول رجب و برخی سوم صفر می‌دانند. برخی پژوهشگران با توجه به روایاتی که محمد باقر، مصایب خانواده‌اش در محرم سال ۶۱ هجری و در واقعه کربلا را ذکر می‌کند، سال ۵۶ را به عنوان سال ولادتش ترجیح می‌دهند. وی در جوانی شاهد جنگ قدرت بین بنی امیه، عبدالله بن زبیر و گروه‌های مختلف شیعی بود، و این در حالی بود که هم‌زمان پدرش سجاد را می‌دید که از صحنهٔ درگیری‌های سیاسی کناره گرفته بود.[۱۸] [۱۹] [۲۰] وی ۴ سال را در زمان حیات حسین بن علی و ۱۹ سال و ۶۰ روز را در دوران حیات علی بن حسین به سر برد.[۲۱]

از اتفاقاتی که در دوران کودکی او نقل شده‌است، گفتگوی او با یزید بن معاویه در کاخ او و در سن خردسالی است. بر اساس این گزارش، پس از آنکه کاروان اسراء کربلا که محمد باقر نیز در آن بوده‌است، وقتی به شام رسیده و در کاخ یزید حاضر شدند؛ یزید دربارهٔ کشتن علی بن حسین زین العابدین از درباریانش سؤال کرد که با او چه کند. اکثریت درباریان به کشتن او پیشنهاد دادند؛ در این لحظه محمد باقر که کودکی سه یا چهار ساله بود لب به سخن گشود و خطاب به یزید گفت: «مشاوران تو بر خلاف مشاوران فرعون رأی دادند؛ زیرا آنها در پاسخ فرعون در مورد موسی و برادرش هارون گفتند: به او و برادرش مهلت بده و فرستادگانی را به شهرها رهسپارنما؛ ولی مشاوران تو دستور به قتل ما دادند، آن هم بدون دلیل.» یزید با شنیدن این سخن از کودکی خردسال تعجب کرد و از او پرسید علت این تفاوت در چیست؟ محمد باقر در بیان علت تفاوت حکمی که درباریان فرعون دربارهٔ موسی و هارون داده‌اند و حکمی که درباریان یزید داده‌اند نجیب زادگی درباریان فرعون و نانجیب زادگی درباریان یزید را مطرح می‌کند.[۲۲] محمدباقر در دوران حکومت یزید بن معاویه، معاویه بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک زندگی می‌نمود.

در حکومت عبدالملک بن مروان

پیشنهاد ضرب سکه

سکه‌های رومی تا زمان خلافت عبدالملک مروان در قلمرو مسلمانان رایج بود. به دنبال سردی رابطه بین امپراتور روم و خلیفه مسلمانان، خلیفه به پیشنهاد محمد باقر تصمیم به ضرب سکه گرفت.[۲۳] در علت بیان چنین تصمیمی آورده‌اند که در سده اول هجری، صنعت کاغذ در انحصار رومیان بود و مسیحیان مصر نیز که کاغذ می‌ساختند به روش رومیان و بنا بر مسیحیت نشان «اب و ابن و روح» بر آن می‌زدند. عبدالملک پس از آگاهی به این موضوع، دستور داد تا کاغذهایی با نشان لا الله الا الله تهیه شود و کاغذهای ساخت مسیحیان، از بین برده شود. این تصمیم وقتی به قیصر روم رسید، نامه‌ای به عبدالملک نوشته و درخواست کرد تا کاغذهای رومی همچون گذشته مورد استفاده قرار گیرد؛ اما این نامه با مخالفت عبدالملک مواجه شد. این نامه نگاری‌ها سه مرتبه تکرار شد تا در نتیجه قیصر، عبدالملک را تهدید کرد که اگر درخواستش اجابت نشود، دستور ضرب سکه با دشنام به پیامبر اسلام را خواهد داد. این در حالی بود که سکه‌های مورد استفاده در بلاد اسلامی، خصوصاً مصر- سکه‌های رومی بود. عبدالملک وقتی با تهدید مواجه شد، محمد باقر را به دمشق دعوت کرد و مشکل را مطرح نمود، محمد باقر پیشنهاد داد تا ضرب سکه توسط حکومت اسلامی صورت گیرد.[۲۴] وی در زمینه برخی خصوصیات سکه‌ها، رهنمودهایی داد تا تقلب و دخل و تصرف در آن‌ها به آسانی میسر نباشد و به عبدالملک گفت: «از مردم بخواه تا از این پس با این سکه‌ها معاملات خود را انجام دهند و مبادلات اقتصادی را با سکه‌های رومی ممنوع و دارای مجازات اعلام کن.» در ظرف چند ماه سکه‌های اسلامی در روابط اقتصادی به کار گرفته شد.[۲۳]

در حکومت ولید بن عبدالملک

در دوران ولید بن عبدالملک، وقتی که وی برای بازدید از پروژه گسترش مسجدالنبی در مدینه به آنجا آمده بود و در بازدید از مسجد، با درس محمد باقر که در همان مسجد برقرار بود مواجه شد. از آنجا که محمد باقر در حال تدریس علم هیئت و جغرافیا بود و ولید تا به حال چنین مطالبی را نشنیده بود، از محمد باقر دربارهٔ این علم پرسید و محمدباقر برای او علم هیئت را توضیح داد.[۲۵]

در حکومت عمر بن عبدالعزیز

از ویژگی‌های حکومت عمر بن عبدالعزیز، کوشش وی برای کم کردن فشار وارد شده بر مردم بوده‌است. وی در نامه‌ای به کارداران خود نوشت: «مردم گرفتار سختی و بیداد شده‌اند و از سوی کارگزاران ستمگر گذشته و بدعت گزاری‌های آنها تحت فشار قرار گرفته‌اند. از این پس، هر کس خواست حج بگذارد مستمری او را زودتر بدهید تا خود را آماده کند و بدون آن که با من مشورت کنید هرگز دست و پایی را قطع نکنید و کسی را به دار نیاویزید» او پس از دست یافتن به حکومت به بازگرداندن دارایی‌های ضبط شده مردم توسط کارگزاران پیشین همت گماشت و به استاندار مدینه نوشت، ده هزار دینار را میان فرزندان علی بن ابی طالب که سال‌های بسیاری بود خلفا حقوقشان را پایمال کرده‌اند تقسیم کنند. از برجسته‌ترین خدمات او می‌توان به بازگرداندن فدک به محمد باقر و براندازی رسم نکوهیده دشنام گویی به علی بن ابی طالب برشمرد. این دوره را می‌توان دوره آرامش محمد باقر و آغاز کلاس‌های درس به صورت جدی و مکتوب شدن احادیث وی دانست.[۲۶]

در حکومت هشام بن عبدالملک

احضار به دمشق

در گزارشی که طبری آن را نقل کرده‌است، محمد باقر و جعفر صادق در دوران هشام بن عبدالملک، به حج عزیمت کردند؛ جعفر صادق در مراسم حج، سخنرانی کرده و از جایگاه امامت پدرش دفاع نمود. خبر این سخنرانی به هشام بن عبدالملک که در دمشق حکومت می‌کرد رسید و به حاکم مدینه دستور داد تا پس از مراجعت محمد باقر و پسرش جعفر صادق، آنها را به دمشق بفرستد. پس از رسیدن محمد باقر به دمشق، آنها را سه روز معطل گذاشت تا تحقیرشان کند. در روز چهارم مهمانی بزرگی ترتیب داد و درباریان را دعوت نمود. در این مهمانی محمد باقر و جعفر صادق نیز حضور داشتند. در اثناء این مهمانی، درباریان در مقابل هشام بن عبدالملک به تیراندازی مشغول بودند. هشام از محمدباقر دعوت کرد که در تیراندازی شرکت کند. محمد باقر به بهانه پیری از پذیرش دعوت هشام استنکاف کرد ولی با اصرار هشام، به ناچار پذیرفت. باقر تیر اول را به هدف زد و تیرهای بعد را تا نه تیر به هم دوخت. هشام به تمجید مهارت او در تیراندازی پرداخت و از زمان و کیفیت آموختن چنین تیراندازی سؤال کرد.[۲۷] محمد باقر در جوابش گفت: «ما کمال و تمام را به ارث می‌بریم، همان کمال و تمامی که خدا بر پیامبرش فرود آورد؛ آنجا که می‌فرماید: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا». بنا به گزارش طبری، هشام از شنیدن این سخن محمد باقر خشمگین شد و بین آنها گفتگویی صورت گرفت که با استدلال‌های محمد باقر، هشام از پاسخ درماند و ساکت شد.[۲۸] پس از این گفتگو، هشام دستور داد محمد باقر را به زندان بیفکنند.[۲۹]

مناظره با دانشمند مسیحی

پس از آزادی آنها و قبل از بازگشت به مدینه، مناظره ای بین باقر و یکی از علمای مسیحی در شام صورت گرفت. در این مباحثه، باقر به همه سوالات مطرح شده پاسخ گفت. عالم مسیحی که قانع شده بود مجلس را ترک گفت. وقتی این خبر به گوش هشام رسید، از بیم تاثیر باقر بر مردم شام، به آنها دستور داد هر چه زودتر به مدینه برگردند[۳۰] سپس به فرماندار مدینه نوشت:[۳۱]

این دو پسر ابوتراب که به قصد مدینه از شام راه افتاده اند، ساحر بوده و به دروغ اظهار اسلام می کنند؛ زیرا آنان تحت تأثیر رهبانان مسیحی قرار گرفته و به نصـارا گرایش پیـدا کرده انـد. من به خـاطر قرابتی که با آنان دارم از آزارشان خودداري کردم، وقتی که آنها به مـدینه آمدنـد به مردم بگو: من از کسـانی که بـا آنان معامله کرده و یا مصافحه کننـد و بر آنان سـلام دهنـد ذ ّمه ام را بريء می دانم؛ زیرا آنان از اسـلام منحرف شده انـد.

مقبره علی بن محمد باقر در کاشان

فرستادن نماینده به کاشان

عده‌ای از مردم کاشان، به جهت نبود عالم دینی به محمد باقر گلایه کردند و برای او نامه نوشتند تا معلمی دینی برای آنها بفرستد؛ محمد باقر ابتدا با فرستادن نماینده به کاشان موافق نبود اما بعد از راضی شدن به این امر، فرزندش علی بن محمد را به آن شهر فرستاد. علی بن محمد در سال ۱۱۳ ه‍.ق به کاشان وارد شد و به مدت سه سال تبلیغ دین می کرد تا اینکه در نهایت جضورش توسط حاکم وقت کاشان و قم، به ازرق ابرح - حاکم استان قزوین که شهرهای قم و کاشان جزء آن محسوب می‌شدند- گزارش شد. ازرق از حضور سه ساله علی بن محمد و بی اطلاعی خویش غضبناک شد و دستور داد سر علی بن محمد را برایش بفرستند. عاقبت علی بن محمد در جنگی که در سال ۱۱۶ بین او و لشکریان حاکم وقت رخ داد، کشته شد.[۳۲]

مقدمات قیام زید بن علی

زید بن علی، وقتی برای قیام علیه حکومت تصمیم خود را گرفته بود، به همراه نامه‌هایی که از جانب مردم به وی نوشته شده بود، به خانه محمد باقر آمد و نامه‌ها را به محمد نشان داد. پس از مطالعه نامه‌ها و گفتگویی میان محمد باقر و زید، محمد باقر به او نصیحت کرد که اگر وظیفه خود را در قیام می‌بیند، به وظیفه خود عمل کند، اما اگر در این مورد شک و شبهه‌ای دارد، علیه حکومتی که هنوز حظ آن تمام نشده، قیام کردن اشتباه است.[۳۳] سرانجام در سال ۱۲۲ قیام زید صورت گرفت و با شکست مواجه شد.

کشته شدن

سرانجام محمد باقر در هفتم ذی الحجة سال ۱۱۴ ه‍.ق در پنجاه و هفت سالگی و بعد از ۱۸ سال امامت شیعیان، وفات کرد.[۳۴][۳۵] در تاریخ وفات او اختلاف شده‌است، در این بین برخی چون یعقوبی سال وفات او را ۱۱۷ و اربلی در کشف الغمه ۱۱۸ و برخی منابع دیگر سال‌هایی بین ۱۱۱ تا ۱۱۶ را گزارش کرده‌اند. اما قول قوی و مشهور که توسط اکثر کتب تاریخی گزارش شده‌است، سال ۱۱۴ می‌باشد.[۳۶] همچنین دربارهٔ علت مرگ امام پنجم شیعیان، تردید وجود دارد. بر اساس برخی روایات، محمد باقر به وسیلهٔ ابراهیم بن ولید بن عبدالملک، از نزدیکان هشام بن عبدالملک، مسموم شد.[۳۷] بر اساس اقوال معروف‌تر اما، زید بن حسن پسر ارشد حسن مجتبی بر سر ارثیه‌ای با محمد باقر اختلاف پیدا کرده بود. آن دو توافق کردند تا به نزد قاضی رفته وقتی قاضی حق را به باقر داد، زید شکایتش را نزد هشام برد. شکایت‌های زید خلیفه را برانگیخت تا هدیه‌ای برای حاکم مدینه فرستاده از او بخواهد ارثیهٔ مورد اختلاف را از باقر گرفته برایش بفرستد. باقر که گویا برای چنین وضعیتی خود را آماده کرده بود صندوقی حاوی مدارک تقلبی را به حاکم مدینه داد. با این حال وقتی خلیفه صندوق را دریافت کرد، آن را به زید نشان داده زید متوجه تقلبی بودن اسناد می‌شود. بر طبق روایات شیعی خلیفه به زید زین اسبی داد که با زهر آبدیده بود. زید تدارک لازم را دید تا زین به دست باقر برسد. باقر از آن استفاده کرد در اثر زهر آن از دنیا رفت.[۳۸] برخی مجموع عواملی چون کینه زید بن حسن از محمد باقر، توطئه هشام بن عبدالملک، دشمنی ابراهیم بن ولید و… را سبب مسمومیت محمد باقر و کشته شدن وی بر اثر این واقعه می‌دانند.[۳۶]

حرم محمد باقر و سه امام شیعه دیگر قبل از تخریب

دفن و آرامگاه

آرامگاه محمد باقر در شهر مدینه در قبرستان بقیع کنار سه امام دیگر شیعیان، حسن بن علی، زین العابدین و جعفر صادق مدفون است. آرامگاه این چهار تن برخلاف بیشتر ائمه شیعه هم‌اکنون گنبد و ضریح ندارد.

مراسم دفن

محمد باقر به فرزندش جعفر صادق وصیت کرد که وی را در سه جامه کفن کند؛ که از آنها جامه ای بوده که روزهای جمعه در آن نماز می‌خوانده است. سپس وصیت کرد که قبرش را لحد گذاشته و پس از دفن، به اندازه چهار انگشت از سطح زمین بالاتر برده و بر روی آن آب بپاشند. در مراسم دفنش، شهر مدینه عزادار بود و عزاداری بزرگی برپا شد.[۳۹]با پایان مراسم مردم جهت عرض تسلیت به نزد جعفر صادق آمدند.[۴۰]

مدفن

پس از غسل و کفن و خواندن نماز توسط جعفر صادق، وی در قبرستان بقیع و در کنار پدرش علی بن حسین و عموی پدرش حسن مجتبی به خاک سپرده شد.[۴۱] جعفر صادق دستور داده بود که هر شب چراغی بر مزار پدرش روشن کنند.[۴۰]

قبور ائمه شیعه مدفون در بقیع بعد از تخریب

پیشینه و زائران

قبرستان بقیع تا قبل از سال ۱۳۴۴ ه‍.ق دارای مقبره و یادبودهای فراوانی بود؛ از جمله این مقبره‌ها، مقبره چهار امام شیعه بود که دارای ضریح و آرامگاه بود. در توضیح تاریخچه ضرایح قبور ائمه شیعه مدفون در بقیع گفته شده‌است که در طول تاریخ، سه ضریح برای آنجا گزارش شده‌است. اولین ضریح مربوط به دوره عباسیان بوده که از جنس چوب ساخته شده‌بود. ضریح دوم که مشابه ضریح اول بوده و در تخریب اول بقیع از بین رفته‌است؛ و ضریح سوم که در ایران و توسط هنرمندان اصفهانی و از جنس فولاد ساخته شده بود. این ضریح به دستور مظفرالدین شاه و با نظارت وزیر اعظم شاه، امین‌السلطان ساخته شده و با داستانی پر فراز و نشیب به مدینه منتقل شد. بعدها این مقبره در سال ۱۳۴۴ ه‍.ق توسط وهابی‌ها تخریب و ضریح آن ربوده شد و سرنوشت مشخصی برای آن ضریح مشخص نگردید.[۴۲] در سال ۱۴۱۸ ه‍.ق و در دوران حکومت ملک فهد، مسیری برای تردد زائران بقیع به صورت سنگ‌فرش در این قبرستان ایجاد شد. این سنگ‌فرش‌ها تا کنون در قبرستان بقیع باقی مانده و زائران بقیع تنها حق عبور از مسیرهای مشخص شده را دارند. [۴۳] ورود زنان به قبرستان بنابر آنچه وهابی‌ها حاکم بر عربستان حکم شرعی می‌دانند، ممنوع است و مردان می‌توانند در ساعتی بخصوص وارد بر قبرستان شوند.[۴۴]

همسران و فرزندان

در تعداد فرزندان باقر اختلاف نظر وجود دارد. این سعد این تعداد را دو دختر و چهار پسر می داند.[۴۵] اربلی به نقل از ابن طلحه شافعی از سه پسر و یک دختر اسم می برد. مفید و طبرسی از پنج پسر و دو دختر به شرح زیر اسم می برند:[۴۶] جعفر صادق و عبدلله که از ام فروه متولد شده اند. ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابی بکر می باشد. ابراهیم و عبیدالله از همسر دیگر امام، ام حکیم، به دنیا آمدند و هر دو در کودکی درگذشتند. ام حکیم دختر اسید بن مغیره ابن ثقفی می باشد. علی و زینب و ام سلمه سه فرزند دیگر باقر هستند که مادرشان کنیز بودند.[۴۷] علوی عمری ضمن برشمردن شش پسر و سه دختر، از سومین دختر اسم نبرده و نام پسر ششم که با ابراهیم و عبیدلله از یک مادر بوده، زید ذکر کرده است.[۴۸] برخی، ضمن برشمردن شش فرزند برای باقر، بر این باورند که وی فرزندی به نام عبیدالله نداشته‌است. گروهی دیگر گفته‌اند که دو دختر نداشته‌است، بلکه زینب و ام سلمه در حقیقت دو نام برای یک دختر است.[۴۹] به نوشته علوی عمری نسل باقر تنها از طریق صادق ادامه پیدا کرده است.[۵۰]

امامت

امامت محمد باقر از سال ۹۵ ه‍.ق آغاز شد و به مدت ۱۹ سال به‌طور انجامید. با این حساب محمد باقر در سن ۳۸ سالگی به امامت رسیده‌است.[۵] در زمان امامت محمد باقر به جهت ستم‌های حکومت بنی امیه، شورش‌های فراوانی در سراسر قلمروی اسلام رخ داد. اختلافات داخلی بنی امیه نیز سبب شد تا آنها، مشغول درگیری‌های داخلی باشند این امور باعث شده بود تا اهل بیت برای مدتی به حال خود واگذارده باشند. همچنین به‌خاطر ستمی که در واقعه کربلا به سر خانوادهٔ پیامبر اسلام آمده بود، بسیاری از مردم به سمت ائمه شیعه گرایش پیدا کرده بودند. این موقعیت این فرصت را در اختیار مردم مخصوصاً شیعیان گذاشته بود تا در گروه‌های بزرگ به مدینه سفر کرده و آزادانه در محضر محمد باقر حاضر شوند؛ به گونه‌ای که فرصت تبلیغ اسلام که برای امامان پیشین شیعه فراهم نبود برای محمد باقر فراهم شد. شمار فراوان احادیثی که از او روایت شده و همچنین شمار فراوان شاگردانش، گواه این مطلب است.[۵۱]

اختلاف‌ها

زیدیه

پس از مرگ سجاد -امام چهارم شیعیان- اکثریت شیعیان روی فرزندش باقر به عنوان امام بعدی به توافق رسیدند، اما گروهی دیگر با فرزند دیگر سجاد، زید بن علی، توافق کرده به زیدیه معروف شدند. به گفتهٔ ابن خلکان، زید از مردم خواست تا از او حمایت کنند. از طرفی مسعودی می‌گوید که زید ابتدا از باقر مشورت خواست که باقر از او خواست روی حمایت مردم کوفه حساب نکند چون آن‌ها قبلاً هم به اهل بیت خیانت کرده‌اند. زید اما به نصیحت محمد باقر گوش نکرده و مردم را در یک شورش بی‌فرجام رهبری کرد. شهرستانی می‌گوید مشاجره‌ای بین باقر و زید رخ داد به این دلیل که زید تعلیمات واصل بن عطای معتزلی را سرمشق خود قرار داده بود. زید ادعا می‌کرد که امام بودن امام بسته به این است که امام در میان مردم حضور پیدا کرده حقش را مطالبه کند. در پاسخ، محمد باقر به زید گفت که بر مبنای این نظریه، امام بودن پدرشان سجاد، که چنین مطالبه‌ای نکرده زیر سؤال خواهد رفت.[۵۲] در صورتی که زید به امامت پدرش اذعان داشته است.[۵۳] در میان زیدیان معاصر اما گروهی با این دیدگاه مخالف اند، و سجاد را فقط مدعی امامت می دانند. آنها امامت را بعد از حسین بن علی متعلق به حسن مثنی موسوم به «رضا» و بعد از آن متعلق به زید می دانند.[۵۴]

به نوشته شهرستانی در ملل و نحل، گروهی از زیدیه، امامت را پس از حسن متعلق به فرزندش حسن مثنی، و بعد از او متعلق به فرزندش عبدلله می دانند. در مقابل گروه دیگری امامت را متعلق به حسین و سپس سجاد می دانند، زیرا درباره امامت او نص وارد شده است. آنگاه پس از سجاد دوباره دچار اختلاف شدند. شیعیان دوازده امامی به امامت فرزندش باقر معتقد شدند اما زیدیه از فرزند دیگرش، زید، پیروی کردند.[۵۵] به نوشته قاضی نعمان اسماعیلی، هر یک از خاندان پیامبر که مردم را به اطاعت از خدا فرا خواند امام است که اطاعت از او واجب است.[۵۶]

موضع شیعه

به نوشته جعفریان، زیدیه از آنجایی که در جستجوی برگزیدگان خدا نبودند و به دنبال هر علوی که شمشیر دست گرفت، راه افتادند، نتوانستند در زمینه تفسیر و فقه و حدیث به غنایی که شیعه دوازده امامی دست یافت، دست پیدا کنند. آنها در فقه پیرو ابوحنیفه و در کلام پیرو معتزله بودند. و در زمینه سیاسی جز چند قیام شکست خورده (به جز مورد طبرستان که البته در زیدی بودن رهبران آن تردید وجود دارد) عایدی چندانی نداشتند. این در حالی است که نتیجه تلاش ائمه شیعه، تدوین فقه جعفری بود. به عقیده جعفریان ائمه شیعه نمی خواستند به هر قیمتی در یک شورش سیاسی نافرجام شرکت کنند، و بیان معارف اصیل اسلامی برای آنها در اولویت اول قرار داشت. با این وجود آنها مخالفت خود را با نظام حاکم را مخفی نمی کردند. شیعیان و حتی اموی ها می دانستند آنها مدعی خلافت هستند و اعتقاد دارند قریش حکومت را به زور از دست آنها خارج کردند. به همین دلیل شیعیان خود را از همکاری با حکومت (جز در موارد خاص و به دلایل خاص) منع می کردند. بنابراین روش مبارزاتی ائمه از جمله باقر مبارزه منفی بوده است.[۵۷] باقر یکی از پیروانش را که می خواست عریف قبیله اش شود را از این کار منع کرد، با این استدلال که حتی مسئول ناچیزی مثل عریف در ظلمِ حاکم ظالم شراکت دارد. باقر با این تاکیدات مردم را از حاکمان ظالم دور و به سمت ائمه متمایل می کرد. بیانِ اینکه ولایت در کنار نماز و روزه و حچ و زکات، پنج حکم اساسی اسلام است، تاکید بر همین امر است. [۵۸] بنا به روایت دیگری، که در الکافی و المناقب آمده است، روزی باقر بر هشام بن عبدالملک وارد شد اما بر او به عنوان خلیفه سلام نکرد. هشام در حضور جمع او را سرزنش کرد. باقر خطاب به آنها خطابه زیر را ایراد کرد که در نتیجه آن به زندان افکنده شد:[۵۹]

مردم کجا می رویـد، به کجا رانـده می شویـد، شـما در آغاز به وسـیله ما اهل بیت هـدایت شدیـد و سـرانجام کار شـما نیز با ما پایان می پذیرد. اگر شما زودتر زمام امور را در دست گرفتید. در پایان کار اداره امت اسلامی و امور آن به دست ما خواهد بود، برای این که ما خانواده ای هستیم که عاقبت با آنان است، خدا می فرماید: «عاقبت کار از آن پرهیزگاران است»

دلایل امامت

برای امامت وی، همچون پدرانش، به روایات متعددی استناد شده‌است؛ دسته اول این روایات، روایاتی است که از پیامبر اسلام دربارهٔ نام و نسب امامان دوازده‌گانه پس از وی یاد شده‌است. دسته دوم، روایاتی است که پدرش سجاد برای اثبات امامت و جانشینی او پس از خودش خبر داده‌است. دسته سوم، روایاتی است که خود محمد باقر در اثبات امامت خودش، بیان کرده‌است.[۶۰]

ویژگی‌های ظاهری و اخلاقی

حدیثی از محمد باقر

در مشخصات ظاهری او گزارش شده‌است که محمد باقر چهره‌ای گندمگون و قامتی میانه و معتدل داشته، چهارشانه و دارای پوستی لطیف و موهای مجعّد با رنگی مایل به قهوه‌ای بوده‌است. خالی نیز بر گونه وی گزارش شده و صدای او زیبا توصیف شده‌است.[۶۱][۶۲] نقش انگشتری ایشان، که به نوشته رسول جعفریان، در واقع شعار ائمه در مقابله با مشکلات زمان بوده، العزه لله جمیعا (تمای عزت متعلق به خداوند است) بوده است.[۶۳] آورده‌اند که محمد بن علی به راستگویی، بخشندگی و چهره جذاب شهرت داشت.[۲] از او روایت شده است که «هیج خرجی در راه خدا دوست‌داشتنی‌تر از گفتن حقیقت در همه حال نیست.» [۶۴] و «سخن پاک را از هر کس که می‌گوید، فراگیرید اگر چه خود بدان عمل نمی‌کند.»[۶۵] باقر پوشیدن لباس خوب و خوردن غذای لذیذ را از خود و خانواده اش دریغ نمی کرد. و این رفتار در زمانه ای که گرایشهای ترکت دنیا رواج پیدا کرده بود، جلب توجه می کرد.[۶۶][۶۷] باقر با اینکه از تمکن مالی برخوردار بود در گرمای حجاز برای کسب روزی همپای خدمتکارانش در مزرعه کار می کرد و انگیزه اینکار را اطاعت خدا و بی نیازی از مردم عنوان می کرد.[۶۸][۶۹] به گفته فرزندش صادق، باقر در بین اهل بیت کمترین ثروت و در عین حال بیشترین هزینه را داشته‌است.[۷۰] با این وجود او را از زاهدان بزرگ عالم اسلام می دانند. ابونعیم با عبارت «الحاضرُ الذاکر، الخاشعُ الصٌابر» از او یاد کرده و عطار کتاب تذکره الاولیا را با نام ایشان به پایان رسانده است.[۷۱] باقر به هنگام دعا کردن، زنان و کودکان خانه خود را جمع می‌کرده و با هم به دعای همگانی مشغول می‌شدند. وی فقیران را احترام می‌کرد و به خانواده خویش تذکر داده بود که هیچگاه به فقرا، فقیر نگویند، بلکه آنها را با نام نیک خودشان یاد کنند. ذکر و عبادتش طولانی و از روی اخلاص بود. عفیف و پاکدامن بود و از گناهان دیگران چشم‌پوشی می‌کرد.[۷۲] از اوست که می گوید: «دین همان محبت است و محبت همان دین.»[۷۳] و «چه زیباست نیکی‌های پس از بدیها و چه زشت است بدی‌های پس از خوبی‌ها.»[۷۴] با اینکه از بیماری فرزندش غمگین بود، به هنگام مرگش جزع و فزع نکرد چون این کار را مخالفت با خدا می دانست.[۷۵]

موقعیت علمی و روایی

در بزرگداشت دانش، از باقر روایت شده است که «دانش نزد خداوند دوست‌داشتنی‌تر از عبادت است.» [۷۶] و «دو دسته از امت من هیچ سهمی در اسلام ندارند: تندرو و قَدَری مسلک.»[۷۷] مهمترین نقشی که کلبرگ برای محمد باقر قائل است، تدریس نظام‌مند و عمومی فقه شیعه از سوی او بود. این نظر در ابعادی وسیع‌تر توسط شیعه‌پژوه دیگری به نام ارزینا لالانی در کتاب «نخستین اندیشه‌های شیعی: تعالیم امام محمد باقر علیه السلام» به تفصیل بررسی و تبیین شده‌است. کلبرگ در این زمینه می‌نویسد؛ احتمالاً محمد باقر اولین کسی بود که آنچه را به آموزه‌های بنیادی شیعه اثنی عشری تبدیل شد، تدوین کرد.[۷۸] محمد باقر پایه‌گذار اجتهاد بوده و با استخراج احکام شرعی از روی ادله اجتهادی، این سنت که بعدها به علم اصول فقه تبدیل شد را پایه‌گذاری کرد. قواعدی را که محمد باقر تأسیس کرد، بعدها در میان اصولیین به استصحاب، قاعده تجاوز، قاعده فراغ، قاعده نفی ضرر، علاج تعارض بین اخبار و… شهرت یافته‌است. علاوه بر پایه‌ریزی این علم، مبارزه با انحرافات این علم نیز از اقدامات وی شمرده می‌شود؛ انحرافاتی چون قیاس و استحسان که در استنباط احکام شرعی و نزد شیعیان باطل می‌باشد.[۷۹]

به نوشته جعفریان، پس از علی بن ابیطالب، در میان ائمه شیعه، بیشترین احادیث از باقر و صادق روایت شده است. نشر این احادیث باعث شهرت باقر به عنوان عالم، امام، فقیه و محدث بوده است.ابو زهره از سفیان ثوری، سفیان بن عیینه (محدث مکه) و ابوحنیفه به عنوان کسانی که از محضر علمی او استفاده کرده اند، یاد می کند.[۸۰] ابوحنیفه با وجود اینکه بیشتر احادیث وارده از اهل سنت را نمی پذیرفت، احادیث زیادی از طریقِ باقر و سایر ائمه روایت کرده است. ذهبی از عمرو بن دینار، اعمش، اوزاعی، ابن جریح و قرة بن خالد، به عنوان کسانی از باقر حدیث نقل کرده اند، نام می برد.[۸۱]

نهضت باقرین

محمد باقر با برقراری حوزه درس و تحکیم مبانی معارف و اصول اسلامی با تکیه بر آیات قرآنی، با کج اندیشی‌ها و چالش‌های علمی، مبارزه کرد و به پرورش دانشمندان و فرهیختگان عصر خود و جنبش بزرگ علمی اهتمام ورزید. از اقدامات اساسی محمد باقر، پی ریزی علم حدیث بود. در پی انحرافات عمیقی که پس از فوت محمد به وجود آمد و رخداد تأسف‌برانگیز جلوگیری از تدوین احادیث که توسط خلفاء صورت گرفت، مسلمانان در احکام و اعتقادات با اختلافات و معضلات بزرگی مواجه شدند. جعل احادیث نبوی و ورود اسرائیلیات به اعتقادات مردم نیز اوضاع را آشفته‌تر از پیش کرده‌بود. پس از روی کار آمدن عمر بن عبدالعزیز وی فرمان تدوین احادیث را به ابوبکر بن محمد انصاری صادر کرد. او که از رجال و بزرگان تابعین به‌شمار می‌رفت و از اصحاب علی بن ابی طالب شمرده می‌شد، به بازگرداندن فدک به اهل بیت و تدوین حدیث کمر بست. محمد باقر از این فرصت استثنایی کمال بهره را برد و بیان احادیث را آغاز کرد و راویان مختلف از وی ده‌ها هزار حدیث نقل کردند. ازاین رو، بسیاری از محدثین وقت با دیدن تلاش‌های بی‌دریغ محمد باقر، کمر به نگاشتن و نگاهداری سخنان وی بستند و بدین سبب، بیشتر احادیث اهل بیت از محمد باقر و جعفر صادق در دست است.[۸۲][۸۳]

یاران و شاگردان

گرچه از لحاظ عددی، شاگردان محمد باقر مانند زمان جعفر صادق زیاد نبودند، اما در همان زمان در تمام مراکز حجاز و عراق شاگردان برجسته او پراکنده بودند. شاگردان برجسته محمد باقر، عناصر را برای رشد آینده مکتب تشیع، به صورت نظامی نیرومند و مستحکم به پیش می‌بردند، لذا دورهٔ محمد باقر از حساس‌ترین دوره‌های امامت امامان شیعه است. در این بین بعضی از بزرگان اهل سنت و بعضی از مردم ایران نیز جزء شاگردان محمد باقر بوده‌اند.[۸۴] به نوشته استاد ابوزهره، کسی از مدینه دیدن نمی کرد، مگر اینکه به خدمتش شرفیاب می شد و از «علوم بی پایانش بهره ها می گرفت» [۸۵] به نوشته لالانی محمد باقر در مدینه بود اما بیشتر پیروانش کوفی بودند. بعد از کوفه می توان از بصره، مکه و شام نام برد.[۸۶] در رجال طوسی نام 467 تن از اصحاب و یاران باقر ذکر شده است.[۸۷] در زیر به برخی از مشاهیر آنها به تفکیک شهرهای محل اقامت اشاره می شود:

کوفه
  • جابر بن یزید بن حارث جعفی نماینده اصلی باقر در کوفه بوده است. سفیان ثوری او را با عنوان ثقه توصیف می کنند. به نقل از رجال کشّی عده ای او را «باب» باقر می نامیدند. به نقل از رجال کشّی و بحارالانوار مجلسی، باقر هفتاد حدیث سری به او گفته است. همچنین جابر را راوی احادیثی که در «ام‌الکتاب» از باقر روایت شده می دانند. «رساله الجعفی» حاوی نظرات جابر درباره عقاید اسماعیلیه است.[۸۸] از ابوحنیفه است که درباره جابر می گوید در کوفه در نوع خودش، بزرگتر از او کسی نیست.[۸۹]
  • ابان بن تغلب قبلاً از یاران سجاد بود اما عمر زیادی کرد و توانست احادیثی از صادق، فرزند باقر هم نقل کند. به نقل از رجال کشی باقر درباره او گفته است «در مسجد کوفه بنشین و فتواهای شرعی بده. براستی دوست می دارم کسانی چون تو را در میان شیعهٔ خود ببینم.» شهرت ابان به علم و دانش تا حدی بود که وقتی به مدینه می رفت مردم برای او راه می گشودند و در مسجد پیامبر به او اجازه می دادند بر ستونی که پیامبر تکیه می زد، تکیه بزند.[۹۰]
  • زرارة بن اعین به همراه حمران، و حمزه ابن محمدبن عبدالله طیار، از شاگردان حکم بن عطیبه به شمار می رفتند که به تدریج از حکم بریده به حلقه درس باقر پیوستند. به نقل از رجانل کشّی، حمران که پیشتر از یاران زین العابدین بود، قدم اول را برادشت. حمزه مدتی میان مدعیان مختلف امامت سرگردان بود و در نهایت به باقر پیوست. زراره مشهورترین در میان این سه بوده و نقش مهمی در تفکر شیعی داشته است.[۹۱] صادق درباره او می گوید اگر زراره نبود آثار نبوت و احادیث پدرم از بین می رفت.[۹۲] در کتب حدیثی شیعی اثنا عشری و اسماعیلی بسیار از او نقل قول شده است. زراره بعدها از یاران صادق شده اما ظاهراً صادق او را رد کرده است.[۹۳] به نوشته کشّی، صادق برای نجات زراره همان کار را کرد که خضر برای حفظ کشتی برای صاحبانش، از دست اندازی سلطان ستمگر کرد.[۹۴]
  • محمد بن مسلم ثقفی کوفی یکی دیگر از یاران برجسته باقر است که زاهد مشهوری هم بوده است. او که در اصل مولایی از ثقیف و کارش آسیابانی بوده، در کوفه به کار قضا اشتغال داشت و به خاطر فتواهای سریعش شهرت داشت.[۹۵] برخی شیعیان او را فقیه ترین اصحاب باقر می دانند. از اوست که می گوید در هر مسئله ای تردید کردم آنرا از ابوجعفر پرسیدم. به گفته خودش سی هزار حدیث از باقر و شانزده هزار حدیث از صادق نقل کرده است.[۹۶]
  • برید بن معاویه عجلی از یاران باقر و صادق است و یکی از مراجع بزرگ شیعه است. گویا باقر درباره او (و لیث بختیاری مرادی و محمد بن مسلم و زراره) گفته است که سزاوار بهشت هستند.[۹۷] از صادق نقل شده که این چهار نفر حافظان دین و مورد اعتماد پدرم در حلال و حرام الهی هستند.[۹۸]
  • ابو بصیر مرادی از موالی بنی اسد و یار مشترک باقر و صادق بوده است. به نوشته ابوعلی حائری صاحب منتهی المقال و همچنین به نقل رجال کشی، صادق در مورد او گفته است که مرادی به همراه برید، زراره و محمد ابن مسلم ستونهای خیمهٔ دنیا هستند که بدون آنها احادیث پیامبر از بین می رفت و آنها را السابقون المقربون امام نامیده است.[۹۹]
  • ابوخالد کابلی و ابوحمزه ثمالی از جمله یاران و شاگردان سجاد و باقر بودند. بسیاری از احادیثی که به معجزات و کرامات مربوط می شود از ابوحمزه ثمالی نقل شده است.[۱۰۰]
  • فضیل بن یسار یکی از یاران و نزدیکان باقر و صادق است. صادق درباره وی سخنی گفته است که پیامبر در مورد سلمان گفته است. اینکه فضیل از ما اهل بیت است.[۱۰۱]
  • کمیت اسدی از شاعران معروف دوران خود بود و «هاشیمیات» وی سراسر ستایش اهل بیت است. آثار کمیت به عنوان یکی از قدیمترین شواهد درباره عقیده امامت قابل بهره برداری است.[۱۰۲]
  • ابوجعفر محمد بن علی بن نعمان از پیروان فداکار باقر و بعداً صادق بود که در دفاع از امامت تلاش زیادی کرد. او که در علم کلام متبحر بود بحث های داغی با ابوحنیفه داشته است. کتاب الامامه و کتاب الرد علی المعتزله فی امامه الفضول از جمله آثار اوست.[۱۰۳]
بصره

بصره باوجودی که شهری غیر شیعی است، از چند نفر در این شهر به عنوان پیروان باقر نام می برند.

مکه

یاران مکی باقر را معدودی از رجال معروف شامل می شود:

  • معروف بن خربوذ او که از موالی قریش بود، یکی از فقهای معروف مکه به شمار می آمد هر چند شهرتش به پای زراره نمی‌رسد و گاهی او را در نقل حدیث ضعیف شمرده اند. به نوشته کشّی، ابن خربوذ یکی از پیروان معتدل شیعه به حساب می آید.[۱۰۷]
  • ابان بن میمون قداح یکی دیگر از پیروان مکی باقر و از موالی بنی مخزوم به شمار می رفت. به نوشته ایوانوف، میمون قداح از ساکنان بانفوذ مکه و عهده دار املاک باقر در این شهر بوده و به نظر می آید به کار تجارت مشغول بوده است.[۱۰۸] پسرش عبدلله به عنوان نیای ادعایی اسماعیلیان مشهور بوده است. و چون در خدمت باقر و پسرش صادق بوده، این مزیت را داشته تا بسیاری از احادیث این دو را مکتوب کند.[۱۰۹]
  • محمد بن اسماعیل بزیع، و دیگر اعضاء خانواده بضیع، ابوهارون و همنام او ابوهارون مکفوف، عقبه بن بشیر اسدی،اسلم مکی، از موالی سابق ابن حنفیه و ناجیه بن ابی معاذ بن مسلم از دیگر یاران مشهور باقر بودند اما نمی توان به طور دقیق مشخص کرد در کجا زیست می کرده اند.[۱۱۰]

از عبدالملک بن اعین ، سلیمان بن خالد، ابوالصباح کنانی، حماد بن ابی سلیمان (ایرانی)، داوود بن ابی هند سرخسی (ایرانی)،محمد بن اسحاق (ایرانی)، و عبدالله بن عطاء مکی به عنوان دیگر یاران باقر یاد می کنند.

مناظرات

از آن جا که عصر محمد باقر، روزگار برخورد اندیشه‌های اسلامی و غیر اسلامی بود، مناظرات زیادی بین دانشمندان ادیان مختلف با محمد باقر از سوی حکومت‌های وقت، سازمان دهی شد و آخرین حکمرانان بنی‌امیه این سیاست قدیمی را بار دیگر از سر گرفتند. آنها بر این باور بودند که شکست محمد باقر در این مناظرات می‌تواند سبب خدشه‌دار شدن اعتبارش در نزد عموم مسلمانان گردد. از جمله این مناظرات، مناظره وی با بزرگ مسیحیان دمشق بود.[۱۱۱] از دیگر مناظرات وی می‌توان به مناظره او با: نافع بن ازرق، طاووس یمانی، عبدالله معمّر لیثی، حسن بصری، عثمان الاعمی و ابوحنیفه اشاره کرد.[۱۱۲]

در کلام دیگران

  • محمد -پیامبر اسلام- به جابر بن عبدالله انصاری در معرفی محمد بن علی می‌گوید: «وی در تورات به باقر نامیده شده‌است.»[۲]
  • عبدالله بن عطاء مکی -از شاگردان محمد باقر- در عظمت علمی محمد باقر می‌گوید: «هرگز دانشمندان را نزد کسی چنین حقیر نیافتم به طوری که حکم بن عتیبه که دانشمند بزرگ زمان بود، نزد وی چون کودک در محضر استاد بود.»[۱۱۳]
  • به نقل از ذهبی، باقر « از کسانی است که بین علم و عمل و آقائی و شرف و وثاقت و متانت جمع کرده و اهلیت برای خلافت داشت»[۱۱۴]
  • محمد بن منکدر از محدثان معروف اهل سنت، میگوید از میان فرزندان زین العابدین، در علم و فضیلت همپایه او «ندیده بودم تا روزی که به محضر فرزندش محمد باقر رسیدم.»[۱۱۵]
  • ابرش کلبی از هشام بن عبدالملک پرسید این کیست که مردم او در میان گرفته مسائل شان را از او می پرسند. هشام در جواب گفت «این پیامبر کوفه است، خود را پسر رسول خدا و شکافنده علم و مفسر قرآن می داند.» همچنین هشام از او با تعبیر «مفتون به اهل العراق» یعنی کسی که مردم عراق شیفته اش هستند، یاد می کند.[۱۱۶]
  • ابواسحاق با تعبیر «کسی را مانند او را ندیده ام» و ابوزرعه دمشقی با عبارت «ابوجعفر بزرگترین عالمان است» از او یاد می کنند. [۱۱۷]
  • حافظ ابونعیم احمد بن عبداللّه اصفهانی (متوفی ۴۳۰ ه‍.ق) از ثقات در علم حدیث نزد اهل سنت، می‌گوید: «از شخصیت‌های مورد استناد در منابع حدیثی، ابوجعفر محمد بن علی الباقر است. او از خاندان رسالت بود و بین موقعیت والای دینی و جایگاه برجسته اجتماعی جمع کرده و در زمینه رخدادها و مسائل مستحدثه فقهی و نیز موضوعات خطیر و مهم صاحب نظر است. وی در راستای بندگی و عبادت خدا اشک‌ها ریخت و از مراء و درگیری‌های لفظی و برتری جویانه، دیگران را بازمی‌داشت.»[۱۱۸]
  • علی بن الحسن بن هبه اللّه شافعی معروف به ابن عساکر (متوفی ۵۷۱ ه‍.ق) می‌نویسد: «ابوجعفر محمد بن علی… فردی درست کردار و راستگو بود که احادیث زیادی نیز از او روایت شده و هرگز کسانی که از او روایت کرده‌اند با او به مجادله برنخاستند.»[۱۱۸]

محمد باقر در هنر و ادبیات

نگاره‌ای از ملاقات جمعی از تجار خراسانی با محمد باقر

آثار ادبی

در حوزه شعر و ادبیات، کتبی چون «حضرت محمدبن‌علی (باقر) سلام الله علیه»، «نغمه باران: امام محمد باقر علیه‌السلام» و «بهترین حضور؛ حضرت امام باقر علیه السلام»؛ که هر سه اثر با موضوع کودکان و به دست مهدی وحیدی صدر تهیه شده‌است، اشاره کرد. حسین موسوی پاکزاد نیز کتاب شعری با عنوان «امام پنجم حضرت امام محمد باقر علیه‌السلام» منتشر کرده‌است. کتاب «امام باقر (ع) در کربلا»؛ با اشعار محمد کامرانی اقدام نیز به چاپ رسیده‌است که دربر گیرنده اشعار و متون ادبی با موضوع محمد باقر می‌باشند.

آثار تجسمی

از جمله نگاره‌های مشهور با محوریت محمد باقر، مینیاتوری است که قاسم علی (قاسم بن علی) از تصویرگران ایرانی که بین سال‌های ۱۴۷۵–۱۵۲۶ میلادی می‌زیسته، از جلسه ملاقات تجار خراسانی با محمد باقر رسم کرده‌است. قاسم علی، یکی از شاگردان کمال‌الدین بهزاد بوده‌است.

آثار نمایشی

در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۹۵، فیلمی سینمایی با نام «باقرالعلوم» توسط کانال عربی فضائل العترة منتشر شد. این فیلم به زبان عربی است و در یک ساعت و چهل دقیقه، به بیان برخی از اتفاقات زندگی محمد باقر پرداخته‌است. تا کنون نسخه با کیفیتی از این فیلم منتشر نشده‌است.[۱۱۹]

کتابشناسی

آثار منسوب به وی

تفسیر باقر

تفسیر الباقر یا تفسیر ابوالجارود اثر تفسیری است منسوب به محمد باقر. این کتاب در حقیقت مجموعه نقل‌قول‌هایی از محمد باقر است که توسط شاگردش ابوالجارود زیاد بن منذر نوشته‌شده‌است. نجاشی این تفسیر را در صدر فهرست اولین تفسیرها بر قرآن می‌آورد. سیدابن طاووس حداقل پنج قسمت از این کتاب را داشته و از آن نقل قول کرده‌است.[۱۲۰] اصل تفسیر به صورت مستقل در دسترس نیست[۱۲۱] اما بسیاری از روایات ابوالجارود را علی‌بن ابراهیم قمی در تفسیرش آورده‌است.[۱۲۲] مشکل این نقل از تفسیر این است که صرف‌نظر از موثق بودن یا نبودن ابوالجارود، راوی آن مجهول است و اتصال سند آن از ابوالجارود تا علی بن ابراهیم مشخص نیست.[۱۲۳]

المناسک

رساله «المناسک» را ابولجارود زیاد بن منذر از باقر روایت کرده است. نسخه کامل این اثر در امالی احمد بن عیسی آمده است. در حدیثی از جعفر صادق آمده که بیش از محمد باقر شیعیان مناسک حج را نمی دانستند و آداب حج در فقه شیعه برای اولین بار توسط محمد باقر تدوین شده‌است.[۱۲۴]

ام‌الکتاب

این کتاب پاسخ باقر به پرسشهای گوناگونی است که پیروانش از او پرسیده اند. جابربن یزید بن الحارث جعفی راوی برخی از این احادیث است.[۱۲۵]

رساله الجعفی

در این رساله که باور بر این است حاوی نظرات جابربن یزید بن الحارث الجعفی درباره عقاید اسماعیلیه است، جابر راوی عمده ی سخنان باقر است.[۱۲۶]

زندگی‌نامه

از جمله آثاری که به زندگی محمد باقر پرداخته‌اند می‌توان به «زن‍دگ‍ان‍ی ح‍ض‍رت ام‍ام م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام: گ‍زی‍ده‌ای از م‍ن‍ت‍ه‍ی الام‍ال م‍ح‍دث ق‍م‍ی (رحمت‌الله علیه)» تألیف رض‍ا اس‍ت‍ادی، «زن‍دگ‍ی ام‍ام م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام: ش‍ک‍اف‍ن‍ده ع‍ل‍وم و م‍ع‍ارف»، تألیف عبدالرحیم ع‍ق‍ی‍ق‍ی ب‍خ‍ش‍ای‍ش‍ی و «ت‍رج‍م‍ه الام‍ام زی‍ن‌ال‍ع‍اب‍دی‍ن ع‍ل‍ی ب‍ن ال‍ح‍س‍ی‍ن ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام وی‍ل‍ه‍ا ت‍رج‍م‍ة اب‍ن‍ه الإم‍ام م‍ح‍م‍د ال‍ب‍اق‍ر ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام م‍ن ت‍اری‍خ م‍دی‍ن‍ة دم‍ش‍ق» تألیف اب‍ن ع‍س‍اک‍ر و به ت‍ح‍ق‍ی‍ق و ترجمه م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ال‍م‍ح‍م‍ودی اشاره کرد. کتب دیگری چون ناسخ التواریخ تألیف دکتر سپهر، بحارالانوار مجلسی و کتاب تاریخ امام باقر تألیف محمد شریف قرشی نیز شامل تاریخ زندگی محمد باقر می‌باشند.

کتاب‌شناسی

در زمینه کتاب‌شناسی، کتاب «کتابنامه امام باقر (ع)» اثر ناصرالدین انصاری قمی از جمله این حوزه آثار محسوب می‌شود.

یادداشت‌ها

سال‌شمار امامت امامان دوازده‌گانه شیعه

۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰
۱۱
|
۶۳۲
|
۶۵۲
|
۶۷۲
|
۶۹۲
|
۷۱۲
|
۷۳۲
|
۷۵۲
|
۷۷۲
|
۷۹۲
|
۸۱۲
|
۸۳۲
|
۸۵۲
|
۸۷۲

سال میلادی

۱۲
|
۸۷۴
|
۹۸۸
|
۱۱۰۲
|
۱۲۱۶
|
۱۳۳۰
|
۱۴۴۴
|
۱۵۵۸
|
۱۶۷۲
|
۱۷۸۶
|
۱۹۰۰
|
۲۰۱۴

سال میلادی

توضیحات
  • این الگو بر مبنای اندیشهٔ شیعه است.
  • در اندیشهٔ شیعی دورهٔ امامت و خلافت الهی علی بن ابی‌طالب از درگذشت پیامبر اسلام آغاز شده‌است. دورهٔ زمامداری وی بر مسلمین پس از کشته‌شدن عثمان بن عفان آغاز شد.
  • آغاز امامت هر امام مصادف با درگذشت امام پیشین است.
  • دورهٔ امامت حجت بن حسن از لحظهٔ درگذشت امام پیشین خود آغاز شده‌است و چون به عقیدهٔ شیعیان دوازده امامی وی زنده و از نظرها پنهان است، بنابراین امامت حجت بن حسن تا زمان ظهور وی و پس از آن تا زمان ازدنیارفتن او ادامه دارد.
  • مقیاس نمودار در ردیف نخست با مقیاس ردیف دوم (مرتبط با حجت المهدی) یکسان نیست.


جستارهای وابسته

پانویس

  1. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 53.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۱.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۶.
  4. ترابی، جلوه امامت در افق دانش، ۲۰.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۳.
  6. Donaldson, The Shi'ite Religion, 112.
  7. امام باقر در نگاه خاورشناسان.
  8. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 54.
  9. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 54.
  10. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 54.
  11. Donaldson, The Shi'ite Religion, 116.
  12. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 55-54.
  13. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 56.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ مدرسی، هدایتگران راه نور، ۱۱.
  15. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 201.
  16. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  17. زریاب خویی، امام محمد باقر(ع)، شکافنده دانش.
  18. امام باقر در نگاه خاورشناسان.
  19. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 53.
  20. Donaldson, The Shi'ite Religion, 113.
  21. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۱۲.
  22. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۲۰.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ترابی، زندگی سیاسی امام باقر، ۱۵۱.
  24. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۱۳.
  25. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۳۶.
  26. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۸۹.
  27. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 322-323.
  28. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۶.
  29. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۰۲.
  30. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۷۳–۸۲.
  31. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 323.
  32. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۶۸.
  33. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۹۱.
  34. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۱۹.
  35. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۳.
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ترابی، جلوه امامت در افق دانش، ۲۴.
  37. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۸۳.
  38. Donaldson, The Shi'ite Religion, 116.
  39. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۳–۸۴.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۰۷.
  41. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۴.
  42. ضریح ائمه بقیع.
  43. بقیع؛ قبرستانی به وسعت تاریخ.
  44. همه آنچه که دربارهٔ قبرستان بقیع نمی‌دانید.
  45. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  46. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  47. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  48. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  49. ترابی، جلوه امامت در افق دانش، ۲۱.
  50. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  51. طباطبایی، شیعه در اسلام، 183.
  52. Donaldson, The Shi'ite Religion, 115.
  53. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 37.
  54. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 37.
  55. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 36.
  56. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 36.
  57. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 317-316.
  58. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 320-318.
  59. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 320.
  60. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۲۲–۲۴.
  61. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۲۵.
  62. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  63. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 228.
  64. Qarashi, The Life of Imam Baqir, 130.
  65. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۸.
  66. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 305.
  67. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  68. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  69. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 306.
  70. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  71. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  72. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۴۳–۵۳.
  73. محمدی ری‌شهری، میزان الحکمه، ۳:‎ ۴۲۵.
  74. محمدی ری‌شهری، میزان الحکمه، ۳:‎ ۱۱۴.
  75. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  76. Qarashi, The Life of Imam Baqir, 122.
  77. Qarashi, The Life of Imam Baqir, 129.
  78. امام باقر در نگاه خاورشناسان.
  79. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۵۲.
  80. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 292.
  81. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 291.
  82. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۴۴–۵۲.
  83. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 301-295.
  84. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۳۳.
  85. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 291-290.
  86. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 148.
  87. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 314.
  88. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 149.
  89. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 316.
  90. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 150.
  91. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 150.
  92. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 315.
  93. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 150.
  94. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 151.
  95. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 151.
  96. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 315.
  97. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 151.
  98. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 316.
  99. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 151.
  100. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 149.
  101. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 151.
  102. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 152.
  103. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 152.
  104. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 152.
  105. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 153.
  106. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 153.
  107. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 153.
  108. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 153.
  109. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 154.
  110. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 154.
  111. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۶۰.
  112. «مناظرات امام باقر». دانشنامه رشد.
  113. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۲.
  114. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 290.
  115. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 291.
  116. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 292.
  117. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 292.
  118. ۱۱۸٫۰ ۱۱۸٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۲۲.
  119. فیلم الامام الباقر علیه السلام (باقر العلوم)
  120. مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، 67.
  121. حسینیان قمی، «پاسخی به کتاب «حدیث‌های خیالی»»، ۱۵۶–۱۸۱.
  122. دانیالی، «نقش اهل بیت علیهم السلام در تفسیر تابعین».
  123. دانیالی، «نقش اهل بیت علیهم السلام در تفسیر تابعین».
  124. مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، 67.
  125. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 149.
  126. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 149.

منابع

سایت‌ها
  • Donaldson، Dwight M. (۱۹۳۳). The Shi'ite Religion. London: Luzac.
  • Qarashi، Baqir Sharif (۱۹۹۹). The Life of Imam Baqir. ترجمهٔ Jasim al-Rasheed. Qum: Ansarian.

پیوند به بیرون

محمد بن علی
شاخه‌ای از قریش
زادهٔ: ۳ صفر ۵۷ ه‍.ق درگذشتهٔ: ۷ ذیحجه ۱۱۴ ه‍.ق
عنوان‌های شیعی
پیشین:
سجاد
امام امامیه
امام اسماعیلیه

۹۵ – ۱۱۴
پسین:
جعفر صادق