زینب

برای دیگر افراد با نام زینب، زینب (نام کوچک) را ببینید.

زینب بنت علی
زادهٔ	دربارهٔ تاریخ دقیق تولد اختلاف است مدینه، حجاز
درگذشت	حدود ۶۲ هجری قمری؛ تاریخ دقیق محل اختلاف است مدینه، مصر یا شام؛ محل دقیق محل اختلاف است
آرامگاه	حرم زینب در دمشق، مسجد سیده زینب در قاهره و دیگر مکان‌های منسوب
عنوان	زینب کبری، عقیله
همسر	عبدالله بن جعفر بن ابی طالب
فرزندان	در منابع دربارهٔ تعداد و نام فرزندان اختلاف است
والدین	علی بن ابی‌طالب (پدر) فاطمه زهرا (مادر)
خویشاوندان	حسن بن علی (برادر) حسین بن علی (برادر) زین العابدین (برادرزاده) عباس بن علی (برادر) ام کلثوم بنت علی (خواهر)

زینب بنت علی، مشهور به زینب کبری، دختر علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا و از خاندان محمد، پیامبر اسلام، بود. او در منابع اسلامی به‌ویژه در روایت‌های مربوط به واقعه کربلا و حوادث پس از آن شناخته شده است. دربارهٔ برخی جزئیات زندگی او، از جمله تاریخ تولد، تاریخ و محل درگذشت و محل دفن، اختلاف‌هایی میان منابع وجود دارد.

زینب همسر عبدالله بن جعفر بود. در دورهٔ خلافت علی بن ابی‌طالب در کوفه حضور داشت و پس از آن در مدینه زندگی کرد. در سال ۶۱ هجری قمری، همراه حسین بن علی از مدینه و سپس مکه به سوی عراق رفت و در واقعهٔ کربلا حضور داشت.

پس از کشته شدن حسین در کربلا، زینب همراه دیگر زنان و کودکان خاندان حسین به کوفه و سپس شام برده شد. در منابع تاریخی و ادبی، سخنرانی‌هایی در کوفه و شام به او نسبت داده شده است. پژوهش‌های جدید دربارهٔ این خطبه‌ها، ضمن بررسی اهمیت ادبی و مذهبی آن‌ها، دربارهٔ تاریخ انتقال و انتساب برخی از آن‌ها نیز بحث کرده‌اند.

نام و لقب

«زینب» نامی عربی است. در منابع و فرهنگ اسلامی، او بیشتر با نام «زینب بنت علی» شناخته می‌شود. عنوان زینب کبری نیز برای تمایز او از زنان دیگری با نام زینب در خاندان علی و در منابع اسلامی به کار رفته است.

از القاب منسوب به او «عقیله» یا «عقیلة بنی‌هاشم» است. این عنوان در ادبیات شیعی برای بیان جایگاه، خردمندی و منزلت او به کار رفته است. لقب‌هایی مانند «عالِمه غیر معلَّمه» نیز در منابع متأخر شیعی دیده می‌شود.

تبار و خانواده

زینب دختر علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا و نوهٔ محمد بود. پدرش علی، پسرعموی محمد و چهارمین خلیفهٔ راشدین و نخستین امام در تشیع امامی است. مادرش فاطمه، دختر محمد و همسر علی بود.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، زینب خواهر حسن بن علی و حسین بن علی بود. از دیگر خواهران او ام‌کلثوم بنت علی دانسته شده است.

ولادت و سال‌های نخست زندگی

دربارهٔ سال تولد زینب اتفاق نظر وجود ندارد. در منابع مختلف، سال‌های متفاوتی برای تولد او گزارش شده است و تاریخ دقیق تولد از نظر تاریخی قطعی نیست.

در سنت شیعی، پنجم جمادی‌الاول به عنوان روز ولادت زینب گرامی داشته می‌شود؛ با این حال، این تاریخ بیشتر در سنت مذهبی متأخر شناخته شده و نباید آن را به عنوان تاریخ قطعی تاریخی معرفی کرد.

دربارهٔ دوران کودکی زینب گزارش‌های مستقل و مفصل اندکی در منابع اولیه باقی مانده است. پدر و مادر او از خاندان‌های برجستهٔ مدینه بودند و زینب در محیط خانوادگی علی و فاطمه رشد کرد.

محمد در سال ۱۱ هجری درگذشت و فاطمه نیز اندکی پس از او درگذشت. بنابراین زینب در دوران کودکی مادر خود را از دست داد.

ازدواج با عبدالله بن جعفر

زینب با عبدالله بن جعفر، فرزند جعفر بن ابی‌طالب، ازدواج کرد. عبدالله از چهره‌های شناخته‌شدهٔ خاندان بنی‌هاشم بود.

گزارش‌های تاریخی دربارهٔ زندگی خانوادگی زینب و عبدالله جزئیات یکسانی ارائه نمی‌کنند. همچنین دربارهٔ تعداد و نام فرزندان آنان میان منابع اختلاف وجود دارد.

برخی منابع نام‌هایی مانند عون، محمد، علی، عباس و ام‌کلثوم را در شمار فرزندان عبدالله ذکر کرده‌اند، اما در انتساب همهٔ این افراد به زینب اختلاف وجود دارد. ازاین‌رو، ارائهٔ یک فهرست قطعی از فرزندان زینب بدون ذکر اختلاف منابع مناسب نیست.

زندگی در کوفه

پس از آنکه علی بن ابی‌طالب خلافت را پذیرفت و مرکز حکومت خود را به کوفه منتقل کرد، اعضایی از خاندان او نیز در کوفه حضور یافتند. گزارش‌های مربوط به حضور زینب در کوفه در منابع تاریخی و روایی وجود دارد، هرچند جزئیات زندگی او در این دوره محدود است.

پس از کشته شدن علی در سال ۴۰ هجری، حسن بن علی برای مدتی خلافت را در دست داشت و سپس با معاویه صلح کرد. پس از کناره‌گیری حسن، خاندان علی عمدتاً در مدینه زندگی می‌کردند.

حرکت حسین بن علی به سوی عراق

پس از درگذشت معاویه در سال ۶۰ هجری و به خلافت رسیدن یزید بن معاویه، از حسین بن علی خواسته شد با یزید بیعت کند. حسین از بیعت خودداری کرد و مدینه را به مقصد مکه ترک کرد.

حسین پس از دریافت دعوت‌هایی از کوفیان، از مکه به سوی عراق حرکت کرد. زینب نیز در شمار اعضای خاندان او بود که در این سفر همراه وی شد.

دربارهٔ حضور عبدالله بن جعفر در این سفر گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. منابع تاریخی از حمایت او از حسین و فرستادن دو پسرش برای پیوستن به حسین سخن گفته‌اند.

واقعهٔ کربلا

زینب در سال ۶۱ هجری همراه کاروان حسین به کربلا رسید. در دهم محرم، حسین و بیشتر مردان همراه او در نبرد با سپاه کوفه کشته شدند و زنان و کودکان خاندان او به اسارت درآمدند.

گزارش‌های تاریخی دربارهٔ جزئیات نقش زینب در روز عاشورا یکسان نیستند. در روایت‌های شیعی، نقش او در مراقبت از زنان و کودکان و حمایت از علی بن الحسین برجسته شده است.

پس از کشته شدن حسین، زینب همراه دیگر زنان و کودکان خاندان او در شمار اسیران قرار گرفت. علی بن الحسین نیز که بیمار بود و در جنگ شرکت نکرده بود، در میان اسیران بود.

اسارت و انتقال به کوفه

اسیران پس از واقعهٔ کربلا به کوفه منتقل شدند. منابع تاریخی و روایی دربارهٔ نحوهٔ انتقال و حوادث مسیر گزارش‌های متفاوتی دارند.

در روایت‌های مربوط به کوفه، زینب به عنوان یکی از چهره‌های اصلی خاندان حسین معرفی شده است. یکی از خطبه‌های مشهور منسوب به او نیز در همین زمینه نقل شده است.

خطبهٔ کوفه

خطبه‌ای به زینب در کوفه نسبت داده شده که در آن مردم کوفه به دلیل پیمان‌شکنی و نقشی که در حوادث منتهی به کشته شدن حسین داشتند، مورد سرزنش قرار می‌گیرند.

یکی از منابع مهم برای مطالعهٔ خطبه‌های زنان صدر اسلام، کتاب بلاغات النساء اثر ابن ابی‌طاهر طیفور است. این کتاب مجموعه‌ای از خطابه‌های منسوب به زنان را دربر دارد و از منابع مهم در مطالعهٔ سنت خطابه‌های زنان در دورهٔ اسلامی است.

پژوهش طاهره قطب‌الدین نشان داده است که در انتقال بعدی این خطبه‌ها، برخی سخنرانی‌ها به زینب و برخی به ام‌کلثوم نسبت داده شده‌اند و انتساب همهٔ نسخه‌های متأخر به یک گوینده را نمی‌توان بدون بررسی متن و مسیر انتقال پذیرفت.

بنابراین، در مقالهٔ تاریخی بهتر است از عبارت «خطبهٔ منسوب به زینب» استفاده شود، نه اینکه همهٔ جزئیات آن به صورت قطعی تاریخی بیان شود.

در مجلس عبیدالله بن زیاد

اسیران در کوفه نزد عبیدالله بن زیاد، والی اموی، برده شدند. منابع تاریخی و روایی از گفت‌وگو میان او و اعضای خاندان حسین گزارش‌هایی ارائه کرده‌اند.

در یکی از مشهورترین روایت‌های شیعی، هنگامی که ابن زیاد دربارهٔ سرنوشت خاندان حسین از زینب پرسید، او در پاسخ گفت که از خدا جز زیبایی ندیده است. این عبارت در ادبیات شیعی با تعبیر «ما رأیت إلا جمیلاً» شناخته می‌شود.

از نظر تاریخی، این گزارش باید در چارچوب روایت‌های مربوط به اسارت و ادبیات پس از کربلا بررسی شود و نباید بدون اشاره به منشأ روایت، آن را مانند یک گزارش هم‌عصر با واقعه ارائه کرد.

انتقال به شام

پس از حضور اسیران در کوفه، آنان به دستور حکومت اموی به شام فرستاده شدند. منابع تاریخی دربارهٔ جزئیات مسیر و نحوهٔ برخورد با آنان گزارش‌های متفاوتی دارند.

در شام، اسیران نزد یزید بن معاویه برده شدند. گزارش‌های موجود دربارهٔ مجلس شام از نظر جزئیات، گفت‌وگوها و واکنش یزید متفاوت‌اند.

خطبهٔ شام

خطبه‌ای مفصل به زینب در مجلس یزید نسبت داده شده است. این خطبه در ادبیات شیعی از مهم‌ترین سخنان منسوب به اوست.

در این خطبه، یزید به دلیل رفتار با خاندان پیامبر مورد انتقاد قرار می‌گیرد و از آیاتی از قرآن برای استدلال استفاده می‌شود.

با این حال، دربارهٔ تاریخ انتقال این متن و شکل نخستین آن میان پژوهشگران بحث وجود دارد. بخشی از مسئله به این دلیل است که گزارش‌های مفصل خطبه در منابع متأخرتر حفظ شده‌اند و نسخه‌های منسوب به زینب و ام‌کلثوم نیز در طول زمان بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند.

از این رو، در مقالهٔ دانشنامه‌ای بهتر است این سخنرانی با عنوان «خطبهٔ منسوب به زینب در شام» معرفی شود.

مقالهٔ اصلی: خطبه زینب در شام

پس از کربلا

پس از پایان دورهٔ اسارت، اعضای خاندان حسین اجازه یافتند به مدینه بازگردند. منابع دربارهٔ مدت اقامت آنان در شام و جزئیات بازگشت اختلاف دارند.

اطلاعات تاریخی دربارهٔ زندگی زینب پس از بازگشت به مدینه بسیار محدود است. بخش قابل توجهی از روایت‌های مشهور دربارهٔ زندگی او در این دوره در منابع متأخرتر ثبت شده‌اند.

درگذشت

دربارهٔ تاریخ و محل درگذشت زینب اختلاف فراوان وجود دارد. تاریخ ۶۲ هجری قمری از تاریخ‌های مشهور در سنت‌های مربوط به زندگی اوست، اما تاریخ دقیق را نمی‌توان با اطمینان تاریخی تعیین کرد.

در برخی گزارش‌ها مدینه محل درگذشت او دانسته شده است. گزارش‌های دیگری مرگ او را در مصر یا شام قرار می‌دهند. اختلاف در این گزارش‌ها باعث شده است که محل دفن او نیز مورد اختلاف باشد.

بنابراین، در جعبهٔ اطلاعات مقاله بهتر است تاریخ و محل مرگ به صورت قطعی درج نشود.

آرامگاه‌های منسوب

چندین مکان در جهان اسلام به عنوان آرامگاه زینب بنت علی شناخته می‌شوند. مهم‌ترین آن‌ها در دمشق و قاهره قرار دارند.

حرم زینب در جنوب دمشق از مهم‌ترین زیارتگاه‌های منسوب به اوست. در سنت زیارتی شیعه، این مکان به زینب بنت علی نسبت داده می‌شود.

در مقابل، در قاهره نیز آرامگاهی به نام زینب وجود دارد که در سنت محلی به زینب بنت علی منسوب است.

وجود چند آرامگاه منسوب به یک شخصیت تاریخی، بازتاب اختلاف در گزارش‌های مربوط به محل زندگی و درگذشت اوست و به خودی خود نمی‌تواند محل دفن تاریخی را اثبات کند.

فرزندان

زینب و عبدالله بن جعفر دارای فرزندانی بودند، اما منابع دربارهٔ تعداد دقیق و نام همهٔ آنان یکسان نیستند.

در برخی منابع، عون و محمد از فرزندان عبدالله معرفی شده‌اند که در واقعهٔ کربلا همراه حسین بودند و کشته شدند. دربارهٔ مادر آنان و نسبت دقیق همهٔ فرزندان عبدالله اختلاف‌هایی در منابع وجود دارد.

ازاین‌رو، فهرست فرزندان در جعبهٔ اطلاعات مقاله نباید بدون ذکر اختلاف منابع به صورت قطعی ارائه شود.

جایگاه در سنت شیعی

زینب در تشیع به دلیل حضور در واقعهٔ کربلا و نقش او در دورهٔ اسارت پس از آن، جایگاه برجسته‌ای دارد. در ادبیات مذهبی شیعی، او نماد صبر، پایداری و دفاع از خاندان پیامبر دانسته می‌شود.

در روایت‌های شیعی، زینب همچنین به دانش، فصاحت و توانایی سخنرانی منسوب شده است. عنوان «عالِمه غیر معلَّمه» از جمله تعابیری است که در منابع متأخر برای بیان جایگاه علمی او به کار رفته است.

پژوهش‌های جدیدتر نیز زینب را یکی از شخصیت‌های مهم در شکل‌گیری حافظهٔ مذهبی کربلا دانسته‌اند. در این نگاه، روایت‌های مربوط به سخنان زنان خاندان حسین نقش مهمی در انتقال معنای مذهبی کربلا داشته‌اند.

زینب در ادبیات و آیین‌های سوگواری

داستان زینب در شکل‌گیری و گسترش آیین‌های سوگواری محرم اهمیت زیادی دارد. در مجالس روضه، تعزیه و دیگر آیین‌های مرتبط با عاشورا، زینب یکی از شخصیت‌های اصلی روایت کربلاست.

در پژوهش‌های مربوط به ادبیات آیینی، تصویر زینب تنها به گزارش‌های تاریخی محدود نیست و در طول قرن‌ها با عناصر ادبی، مذهبی و فرهنگی گسترش یافته است.

در ایران معاصر نیز زینب به عنوان نمادی از مقاومت و پایداری در ادبیات و فرهنگ عمومی شیعه مطرح شده است.

خطابه‌ها و مسئلهٔ منابع

یکی از مسائل مهم در مطالعهٔ تاریخی زینب، تفاوت میان منابع اولیه و متأخر است. منابع تاریخی اولیه دربارهٔ زنان خاندان حسین اطلاعات محدودی ارائه می‌کنند، در حالی که منابع ادبی و مذهبی متأخر گزارش‌های بسیار مفصل‌تری از سخنان و رفتارهای آنان ارائه کرده‌اند.

ابن ابی‌طیفور در بلاغات النساء از منابع مهمی است که در مطالعهٔ خطابه‌های منسوب به زنان مسلمان به کار می‌رود. این اثر، مجموعه‌ای ادبی است و استفاده از آن به عنوان منبع تاریخی نیازمند توجه به تاریخ تدوین و روش مؤلف است.

قطب‌الدین در پژوهش خود دربارهٔ خطبه‌های زینب و ام‌کلثوم، هم ساختار خطابه‌ها و هم مسیر انتقال آن‌ها را بررسی کرده و نشان داده است که مسئلهٔ انتساب این متون پیچیده‌تر از آن است که بتوان همهٔ روایت‌های موجود را بدون قید به یک شخصیت نسبت داد.

منابع

منابع اصلی و تاریخی

• طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل والملوک (به عربی).

• لوط بن یحیی، ابومخنف. مقتل الحسین (به عربی). {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |یادداشت= صرف‌نظر شد (کمک)

• ابن سعد، محمد بن سعد. الطبقات الکبری (به عربی).

• بلاذری، احمد بن یحیی. أنساب الأشراف (به عربی).

• طیفور، ابن ابی‌طاهر. بلاغات النساء (به عربی).

• مسعودی، علی بن حسین. مروج الذهب (به عربی).

• مفید، محمد بن محمد. الإرشاد (به عربی).

• ابن بابویه، محمد بن علی. علل الشرائع (به عربی).

• طبرسی، فضل بن حسن. الاحتجاج (به عربی).

• ابن اثیر، عزالدین ابن اثیر. الکامل فی التاریخ (به عربی).

• ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. البدایة والنهایة (به عربی).

پژوهش‌های دانشگاهی و دانشنامه‌ای

• Qutbuddin، Tahera (۲۰۰۵). «Zaynab bint ʿAlī». Encyclopedia of Religion. ج. ۱۴. Macmillan Reference USA. ص. ۹۹۳۷–۹۹۳۹. شابک ۰-۰۲-۸۶۵۹۸۳-X.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Qutbuddin، Tahera (۲۰۱۹). Orations of Zaynab and Umm Kulthūm in the Aftermath of Ḥusayn's Martyrdom at Karbala: Speaking Truth to Power. Eisenbrauns. ص. ۱۰۳–۱۳۲. شابک ۹۷۸-۳-۴۴۷-۱۱۲۱۴-۷. {{cite book}}: بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Pinault، David (۱۹۹۸). Zaynab bint ʿAli and the Place of the Women of the Households of the First Imams in Shi'ite Devotional Literature. St. Martin's Press. ص. ۶۹–۹۸. شابک ۹۷۸۰۳۱۲۲۲۴۵۱۶. {{cite book}}: بیش از یک پارامتر |کتاب= و |عنوان= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Aghaie، Kamran Scot (۲۰۰۴). The Martyrs of Karbala: Shi'i Symbols and Rituals in Modern Iran. University of Washington Press. شابک ۹۷۸۰۲۹۵۹۸۴۳۰۱. {{cite book}}: مقدار |شابک= را بررسی کنید: جمع‌آزما (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Momen، Moojan (۱۹۸۵). An Introduction to Shi'i Islam. Yale University Press. شابک ۹۷۸۰۳۰۰۰۳۵۳۱۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Madelung، Wilferd (۱۹۹۷). The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸۰۵۲۱۶۴۶۹۶۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Madelung، Wilferd (۲۰۰۴). «Ḥosayn b. ʿAlī i. Life and Significance in Shiʿism». Encyclopaedia Iranica.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Hyder، Syed Akbar (۲۰۰۶). Reliving Karbala: Martyrdom in South Asian Memory. Oxford University Press. شابک ۹۷۸۰۱۹۵۳۰۹۶۷۵. {{cite book}}: مقدار |شابک= را بررسی کنید: جمع‌آزما (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Osman، Rawand (۲۰۱۴). Female Personalities in the Qur'an and Sunna: Examining the Major Sources of Imami Shi'i Islam. Routledge. شابک ۹۷۸۱۳۱۷۶۷۱۵۱۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Pinault، David (۲۰۱۶). Horse of Karbala: Muslim Devotional Life in India. Palgrave Macmillan. شابک ۹۷۸۱۱۳۷۰۴۷۶۵۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Esposito، John L. (۲۰۰۴). The Oxford Dictionary of Islam. Oxford University Press. شابک ۹۷۸۰۱۹۹۷۵۷۲۶۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Esposito، John L. (۲۰۲۲). The Islamic World: Past and Present. Oxford University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Adamec، Ludwig W. (۲۰۱۷). Historical Dictionary of Islam. Rowman & Littlefield. شابک ۹۷۸۱۴۴۲۲۷۷۲۳۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Tabatabai، Sayyid Mohammad Hosayn (۱۹۷۵). Shi'ite Islam. State University of New York Press. شابک ۰۸۷۳۹۵۳۹۰۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Hazleton، Lesley (۲۰۰۹). After the Prophet: The Epic Story of the Shia-Sunni Split in Islam. Knopf Doubleday. شابک ۹۷۸۰۳۸۵۵۲۳۹۴۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Hamdar، Abir (۲۰۰۹). Jihad of Words: Gender and Contemporary Karbala Narratives. ج. ۳۹. ص. ۸۴–۱۰۰. {{cite book}}: از |ژورنال= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Veccia Vaglieri، Laura (۱۹۶۰). «ʿAlī b. Abī Ṭālib». ج. ۱ (ویراست ۲). Brill. ص. ۳۸۱–۳۸۶. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |دانشنامه= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Veccia Vaglieri، Laura (۱۹۷۱). «(al-)Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib». Encyclopaedia of Islam. ج. ۳ (ویراست ۲). Brill. ص. ۶۰۷–۶۱۵.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Poonawala، Ismail؛ Kohlberg، Etan (۱۹۸۵). «ʿAlī b. Abī Ṭāleb». Encyclopaedia Iranica. ج. ۱. ص. ۸۳۸–۸۴۸.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Amir-Moezzi، Mohammad Ali (۱۹۹۹). «Fāṭema i. In History and Shiʿite Hagiography». Encyclopaedia Iranica.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Momen، Moojan (۲۰۱۱). «Women iii. In Shiʿism». Encyclopaedia Iranica.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Richard، Yann (۱۹۹۵). Shi'ite Islam. Blackwell.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Halm، Heinz (۱۹۹۱). Shi'ism. Edinburgh University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Modarressi، Hossein (۱۹۹۳). Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'ite Islam. Darwin Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Arjomand، Said Amir (۱۹۸۴). The Shadow of God and the Hidden Imam. University of Chicago Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Sachedina، Abdulaziz (۱۹۸۱). Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shi'ism. SUNY Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Daftary، Farhad (۲۰۱۳). A History of Shi'i Islam. I.B. Tauris. شابک ۹۷۸۱۸۴۸۸۵۸۵۶۱. {{cite book}}: مقدار |شابک= را بررسی کنید: جمع‌آزما (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Ayyoub، Mahmoud (۱۹۷۸). Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism. Mouton.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Aghaie، Kamran Scot (۲۰۰۵). The Women of Karbala: Ritual Performance and the Formation of Gendered Religious Identity. Brill.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Korangy، Alireza (۲۰۱۹). The 'Other' Martyrs. Harrassowitz.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)