واصل بن عطا

واصل بن عطا
زادهٔ	۸۰ یا ۸۱ قمری (۶۹۹ میلادی) مدینه
درگذشتۀ	۱۳۱ قمری (۷۴۸ میلادی) بصره
تأثیرپذیرفته از	ابوهاشم حنفیه، حسن بصری
مکتب یا سنت	معتزله
آثار مهم	المنزلة بین المنزلتین

واصل بن عطاء، متکلم سده دوم هجری و مؤسس مکتب کلامی معتزله در اسلام است. عصر خردگرایی در اسلام با معتزله شروع شد و واصل بن عطاء و همچنین عمرو بن عبید در آن نقش زیادی داشتند.

زندگی

واصل بن عطا در حدود سال ۷۰۰ میلادی به دنیا آمد. زمانی که جوان بود، به بصره رفت و در آنجا تحت تعلیم حسن بصری قرار گرفت و در همان شهر با چهره‌های تأثیرگذار مذهبی دیگری نیز آشنا شد.

واصل در سال ۸۰ هجری قمری در مدینه متولد شد ولی در بصره پرورش یافت و در سال ۱۳۱ هجری قمری در بصره درگذشت. از آنجا که در مسجد بازار غزال در بصره به امامت مشغول بود، به غزال ملقب شد. زبان او مشکلی داشت که نمی‌توانست حرف «راء» را به درستی تلفظ کند، امّا از آنجا که مرد بسیار بلیغی بود، همواره از جملاتی استفاده می‌کرد که حرف «راء» در کلمات آن وجود نداشت. از استادان او می‌توان به ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه و نیز حسن بصری اشاره کرد.

او از موالی یا به عبارت دیگر از کسانی بود که عرب‌تبار نبودند و در حمایت یکی از طوایف عرب به سر می‌بردند. واصل بن عطا در دوران حیات علمی خود به دفاع از عقاید خویش می‌پرداخت و مبلغانی را نیز با همین هدف به نواحی مختلف اعزام می‌کرد. بشر بن سعید و ابوعثمان زعفرانی از مهم‌ترین شاگردان وی در بصره بودند.

عقاید و دیدگاه‌ها

به گفتهٔ برخی مورخان و تذکره‌نویسان، در مجلس درس حسن بصری، یکی از حاضران با اشاره به دیدگاه‌های مختلف دو گروه خوارج و مرجئه دربارهٔ حکم مرتکبان کبیره، نظر وی را جویا شد. از آنکه حسن سخنی بگوید، شاگردش واصل بن عطا نظر خود را چنین بیان کرد: «مرتکب کبیره نه مؤمن خالص است و نه کافر خالص، بلکه دارای منزلتی بین المنزلتین است.» وی سپس در کنار یکی از ستون‌های مسجد به توضیح دیدگاه خود پرداخت و حسن که گویا از پیش، از زمینه‌های این جدایی آگاه بود، با حسرت گفت: «واصل از ما کناره گرفت.»

افزون بر آنچه گذشت، واصل بن عطا را مروج نظریاتی چون «نفی صفات از خداوند» و «خروج افعال اختیاری انسان از قلمرو قضا و قدر الهی» دانسته‌اند. به گفتهٔ شهرستانی، بعدها گروهی از پیروان واصل (با مطالعهٔ کتاب‌های فلسفی) همهٔ صفات خدا را به دو صفت «علم» و «اراده» بازگرداندند.

به‌طور خلاصه، مهم‌ترین اصول اندیشهٔ وی چنین بوده است:

1. نفی صفات: بدین معنی که تعلق صفات علم، قدرت، اراده و حیات را به ذات الهی بدان معنا که صفاتی قدیم باشند، منتفی است؛ چرا که به تعدد قدما می‌انجامد.
2. مختار بودن انسان: بر اساس این اصل، مختار بودن انسان از لوازم عقیده به عدالت خداست و خدایی که به انسان دستورهایی داده است، نمی‌تواند خلاف آن را نیز برای او اراده کرده باشد.
3. منزلتی میان دو منزلت: به این معنی است که مرتکب کبیره نه مؤمن است و نه کافر و منزلتی میان دو منزلت دارد.

آثار

مهم‌ترین آثار واصل بن عطا عبارت‌اند از:

• اصناف المرجئه
• فی التوبة
• المنزلة بین المنزلتین
• معانی القرآن
• الخطب فی التوحید و العدل
• ماجری بینه و بین عمرو بن عبید
• السبیل الی معرفة الحق
• فی الدعوة
• طبقات اهل العلم و الجهل

پیوند به بیرون

• مطالب تکمیلی در ویکی فقه