شهربانو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۵°۳۵.۴۳′ شمالی ۵۱°۲۹.۵۸′ شرقی / ۳۵.۵۹۰۵۰° شمالی ۵۱.۴۹۳۰۰° شرقی / 35.59050; 51.49300

شهربانو، جهانشاه، شهربانویه، شاهزنان شخصیتی است که در روایات شیعه به عنوان دختر یزدگرد سوم و مادر علی بن حسین معرفی می‌شود.و اصالتا اهل شهر نهاوند است.

دیدگاه تاریخی[ویرایش]

بنوشته امیر معزی، هیچ یک از تاریخ‌نگاران باستان که به موضوع حمله اعراب به ایران و سرنوشت خانواده ساسانیان پرداخته‌اند، به ارتباط میان یکی از دختران یزدگرد سوم و حسین بن علی اشاره نکرده‌اند. ضمن اینکه ابن سعد و ابن قتیبه مورخ ایرانی قرن سوم هجری مادر علی بن حسین را برده‌ای از اهالی ناحیه سند معرفی کرده‌اند.[۱]

ویلفرد مادلونگ هم، هویت تاریخی شاهدخت شهربانو را رد کرده و آن را افسانه می داند.[۲]

ایتان کولبرگ هم ادعای شیعیان در مورد شخصیت تاریخی شهربانو را رد می کند. او می نویسد که نام مادر علی بن حسین، بَرَه، جَیدا یا غَزاله یا ام‌ولدی از ناحیه سند یا سجستان بوده است. بنابر روایات سنتی (tradition) شیعیان، نام مادر علی بن حسین شهربانویه، جهانشاه یا شاهزنان بود. برخی می گویند که او خودش را به رود فرات انداخت، در حالی که بقیه می گویند او جز بازماندگان جنگ کربلا بود. علی بن حسین، به خاطر تبار قریشی و ساسانی‌اش، در نزد شیعیان، ابن خیرتین نامیده می‌شد.[۳]

به نوشته دهخدا پژوهش‌ها نشان داده است که این داستان واقعی نیست و یزدگرد را دختری بنام شهربانو نبوده است. داستان شهربانو در واقع از ربیع الابرار زمخشری و قابوس نامه اخذ شده است.[۴]

آرامگاه[ویرایش]

کوه بی‌بی شهربانو در جنوب تهران منتسب به شهربانو است و می‌گویند مقبره وی در آن مکان مخفی است. آرامگاه بی‌بی شهربانو در دامنه جنوبی کوه ری، با این عقیده که شهربانو، همسر امام حسین و مادر امام سجاد است توسط شیعیان زیارت می‌شود.

مری بویس نیز به دلیل قرار گرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، مجاورت آن با چشمه، ویژگی‌های معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای الهه آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی (بانوی پارس) در یزد بر این عقیده است این بنا در اصل از نیایش‌گاه‌های آناهید، الهه آب‌ها و باروری و از پرستش‌گاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده‌است.[۵][۶] محدث شیخ عباس قمی در کتاب منتهی الامال به تفصیل واقعه ازدواج ایشان با حسین بن علی را نوشته و در آنجا متذکر شده است که وی پس از بدنیا آمدن امام سجاد از دنیا رفت و در بقیع دفن شد. از آن پس نگهداری امام سجاد به یک کنیز سپرده شد که تا آخر عمر علی بن حسین یا همان امام سجاد وی را مادر خطاب می‌کرد.[۷]

باورهای عامه[ویرایش]

در تعزیه مجلس شهربانو چنین است: چون سیدالشهدا شهید می‌شود، ذوالجناح به خیمه آمده و شهربانو را به شهرری می‌برد. شهربانو به اشتباه به‌جای «یا هو»، «یا کوه» گفته و کوه از هم شکافته می‌شود.[۸]

در باورهای بعضی از مردم تهران آمده‌است که زنان حامله‌ای که خود یا همسرشان سید نیستند، به آرامگاه شهربانو نمی‌روند، چون ممکن است جنین پسر باشد و به شهربانو نامحرم بوده و کور شود.[۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Amir-Moezzi, Mohammad Ali. “ŠAHRBĀNU”. Encyclopædia Iranica, July 20, 2005. Retrieved 4.8.2015. 
  2. Madelung, W. “ʿALĪ B. ḤOSAYN B. ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB”. In Encyclopædia Iranica. vol. I. 849-850. Retrieved 4.8.2015. 
  3. Kohlberg, Etan, "Zayn al-ʿĀbidīn" in Encyclopaedia of Islam, Second Edition, vol 11, pp 481-482, 2002
  4. لغت‌نامه دهخدا
  5. مری بویس، بی‌بی شهربانو و بانو پارس، ترجمه حسن جوادی، مجله بررسیهای تاریخی، سال دوم، شماره ۳ و ۴، آبان ۱۳۴۶، صفحه ۱۲۹ـ۱۳۰، ۱۳۵، ۱۴۳
  6. حسین کریمان، تهران در گذشته و حال، تهران ۱۳۵۵، صفحه ۳۲ـ۴۱
  7. عباس قمی، منتهی الامال، باب ششم: در بیان ولادت حضرت امام زین العابدین
  8. نمونه‌ای از خرافات اجتماع. محمدرضا اسلامی. به نقل از «ازخشت تا خشت» محمود کتیرایی
  9. «ازخشت تا خشت» محمود کتیرایی