شهربانو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۵°۳۵٫۴۳′ شمالی ۵۱°۲۹٫۵۸′ شرقی / ۳۵٫۵۹۰۵۰°شمالی ۵۱٫۴۹۳۰۰°شرقی / 35.59050; 51.49300

شهربانو، جهانشاه، شهربانویه، شاه زنان شاهدخت ایرانی و دختر یزدگرد سوم ، آخرین پادشاه ساسانی بود که در حمله اعراب به ایران که به شکست سپاه پادشاهی ایران و سقوط سلسله شاهنشاهی ساسانی انجامید، به اسارت مسلمانان در آمد. شیعیان مدعی هستند که حسین بن علی با شهربانو ازدواج کرده‌است و ماحصل این ازدواج، علی بن حسین (اوسط) ملقب به سجاد و زین العابدین است. در حالی که مورخین این ادعا را رد می‌کنند و شهربانو را شخصیتی افسانه ای قلمداد کرده‌اند.

مرتضی مطهری و سید جعفر شهیدی در صحت داستان ازدواج حسین پسر علی با شهربانو تردید کرده‌ و این روایات را رد کرده اند[۱][۲]

دیدگاه تاریخی[ویرایش]

بنوشته امیر معزی، هیچ‌یک از تاریخ‌نگاران باستان که به موضوع حمله اعراب به ایران و سرنوشت خانواده ساسانیان پرداخته‌اند، به ارتباط میان یکی از دختران یزدگرد سوم و حسین بن علی اشاره نکرده‌اند. ضمن اینکه محمد بن سعد بن منیع بن منیع و ابن قتیبه مورخ ایرانی قرن سوم هجری مادر علی بن حسین را برده‌ای از اهالی ناحیه سند معرفی کرده‌اند.[۳]

ویلفرد مادلونگ هم، هویت تاریخی شاهدخت شهربانو را رد کرده و آن را افسانه می‌داند.[۴]

ایتان کولبرگ هم ادعای شیعیان در مورد شخصیت تاریخی شهربانو را رد می‌کند. او می‌نویسد که نام مادر علی بن حسین، بَرَه، جَیدا یا غَزاله یا ام‌ولدی از ناحیه سند یا سجستان بوده‌است. بنابر سنت شیعه، نام مادر علی بن حسین شهربانویه، جهانشاه یا شاه زنان بود. برخی می‌گویند که او خودش را به رود فرات انداخت، در حالی که بقیه می‌گویند او جز بازماندگان جنگ کربلا بود. علی بن حسین، به خاطر تبار قریشی و ساسانی‌اش، در نزد شیعیان، ابن خیرتین نامیده می‌شد.[۵]

مرتضی مطهری و سید جعفر شهیدی در صحت داستان ازدواج حسین پسر علی با شهربانو تردید کرده‌ و این روایات را رد کرده اند[۶][۷]

آرامگاه[ویرایش]

کوه بی‌بی شهربانو در جنوب تهران منتسب به شهربانو است و می‌گویند مقبره وی در آن مکان مخفی است[نیازمند منبع]. آرامگاه بی‌بی شهربانو در دامنه جنوبی کوه ری، با این عقیده که شهربانو، همسر امام حسین و مادر امام سجاد است توسط شیعیان زیارت می‌شود.

مری بویس نیز به دلیل قرار گرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، مجاورت آن با چشمه، ویژگی‌های معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای الهه آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی (بانوی پارس) در یزد بر این عقیده است این بنا در اصل از نیایش‌گاه‌های آناهید، الهه آب‌ها و باروری و از پرستش‌گاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده‌است.[۸][۹] محدث شیخ عباس قمی در کتاب منتهی الامال به تفصیل واقعه ازدواج ایشان با حسین بن علی را نوشته و در آنجا متذکر شده‌است که وی پس از به دنیا آمدن امام سجاد از دنیا رفت و در بقیع دفن شد. از آن پس نگهداری امام سجاد به یک کنیز سپرده شد که تا آخر عمر علی بن حسین یا همان امام سجاد وی را مادر خطاب می‌کرد.[۱۰]

شهربانو در فرهنگ عمید[ویرایش]

نامی فارسی، دختر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی، زوجه حسین و مادر زین‌العابدین.

در جنوب تهران در نزدیکی شهر ری کوهی است به نام بی‌بی شهربانو که می‌گویند مردان حق بالا رفتن به آن کوه را ندارند و در دامنه آن مقبره‌ای است منسوب به شهربانو.[۱۱]

باورهای عامه[ویرایش]

در تعزیه مجلس شهربانو چنین است: چون سیدالشهدا شهید می‌شود، ذوالجناح به خیمه آمده و شهربانو را به شهرری می‌برد. شهربانو به اشتباه به‌جای «یا هو»، «یا کوه» گفته و کوه از هم شکافته می‌شود.[۱۲]

در باورهای بعضی از مردم تهران آمده‌است که زنان حامله‌ای که خود یا همسرشان سید نیستند، به آرامگاه شهربانو نمی‌روند، چون ممکن است جنین پسر باشد و به شهربانو نامحرم بوده و کور شود.[۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. خدمات متقابل اسلام و ایران، صص ۱۳۱ تا۱۳۳
  2. کتاب زندگی حسین بن علی اثر دکتر سید جعفر شهیدی چاپ مرکز نشر فرهنگ اسلامی صفحه ۱۲ تا ۲۷
  3. Amir-Moezzi, Mohammad Ali. “ŠAHRBĀNU”. Encyclopædia Iranica, July 20, 2005. Retrieved 4.8.2015. 
  4. Madelung, W. “ʿALĪ B. ḤOSAYN B. ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB”. In Encyclopædia Iranica. vol. I. 849-850. Retrieved 4.8.2015. 
  5. Kohlberg, Etan, "Zayn al-ʿĀbidīn" in Encyclopaedia of Islam, Second Edition, vol 11, pp 481-482, 2002
  6. خدمات متقابل اسلام و ایران، صص ۱۳۱ تا۱۳۳
  7. کتاب زندگی حسین بن علی اثر دکتر سید جعفر شهیدی چاپ مرکز نشر فرهنگ اسلامی صفحه ۱۲ تا ۲۷
  8. مری بویس، بی‌بی شهربانو و بانو پارس، ترجمه حسن جوادی، مجله بررسیهای تاریخی، سال دوم، شماره ۳ و ۴، آبان ۱۳۴۶، صفحه ۱۲۹–۱۳۰، ۱۳۵، ۱۴۳
  9. حسین کریمان، تهران در گذشته و حال، تهران ۱۳۵۵، صفحه ۳۲–۴۱
  10. عباس قمی، منتهی الامال، باب ششم: در بیان ولادت حضرت امام زین العابدین
  11. فرهنگ فارسی عمید، ص ۱۱۳۴
  12. نمونه‌ای از خرافات اجتماع. محمدرضا اسلامی. به نقل از «از خشت تا خشت» محمود کتیرایی
  13. «از خشت تا خشت» محمود کتیرایی