صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

رقیه بنت حسین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
رقیه بنت حسین بن علی
Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg
نگاره‌ای از حرم رقیه
زادروز۱۷ یا ۲۳ شعبان ۵۷ قمری
مدینه، حجاز
درگذشت۵ صفر ۶۱ قمری
دمشق، شام
آرامگاهحرم رقیه، دمشق
دیگر نام‌هافاطمه
والدین

رُقَیّه دختر حسین بن علی (به عربی: رُقَیّة بنت الحسین) که به اختصار رقیه خوانده می‌شود و برخی منابع با نام فاطمه صغری بنت الحسین از او یاد کرده‌اند، دختر کوچک حسین بن علی است. پدر او امام سوم شیعیان حسین بن علی و مادرش مطابق بعضی از نقل‌ها ام اسحاق و برخی نقل‌های دیگر، شهربانو بوده‌است. منابع تاریخی شیعی و سنی از مرگ وی در اثر اسارت و رنج‌های سفر از کربلا تا شام یاد کرده‌اند. بر اساس نقلی که طبری در کامل بهائی از کتاب الحاویه گزارش کرده‌است، این دختر خردسال در شام و پس از مشاهده سر بریده پدرش، از دنیا رفته‌است و در همان‌جا دفن گردیده‌است. تاریخ مرگ وی، ۵ صفر سال ۶۱ ه‍.ق گزارش شده‌است.

نام و نسب

نام

رقیه از واژه «رقی» به معنای ترقی و بالا رفتن است. رقیه، یکی از القاب وی بوده‌است و نام او را فاطمه و گروهی فاطمه صغری گزارش کرده‌اند.[۱] آورده‌اند که حسین بن علی به جهت علاقه به پدر و مادرش، نام تمام فرزندان خویش را فاطمه و علی گذاشته است؛ از این رو نام وی، فاطمه گزارش شده‌است.[۲]

پدر

پدرش، حسین بن علی بن ابی‌طالب است که نواده رسول اسلام است. او امام سوم شیعیان دوازده‌امامی است که به سال ۶۱ ه.ق در کربلا، به دست سپاهیان عمر سعد (به فرمان یزید) کشته شد.[۳]

مادر

در مورد مادر رقیه، سه احتمال داده‌شده‌است؛ گروهی از جمله اربلی در کشف الغمه و مفید در الارشاد، ام اسحاق را که پیش از آن همسر حسن بن علی بوده‌است مادر رقیه (یا فاطمه) می‌دانند. در مقابل گروهی دیگر چون حائری در معالی السبطین، مادر رقیه را شهربانو (دختر یزدگرد) دانسته و رقیه را با سجاد، خواهر تنی دانسته‌است. دیدگاه سومی نیز در خصوص مادر رقیه مطرح شده‌است که مادر او را ام جعفر قضاعیه گزارش نموده‌است اما این نقل، به قولی تاریخی مستند نگردیده‌است.[۴][۵]

تولد و سرگذشت

ولادت

در تاریخ تولد رقیه بنت الحسین، منابع سخنی به میان نیاورده‌اند اما سال ولادت او بین سالهای ۵۷ تا ۵۸ گزارش شده‌است. محل تولد وی را نیز مدینه گزارش کرده‌اند.[۶]

نبرد کربلا

از زندگانی وی تا واقعه عاشورا، هیچ اطلاعاتی در دست نیست. در صحنه نبرد کربلا نیز از رقیه در چند نوبت یاد شده‌است. یک نوبت پیش از حضور حسین بن علی به عنوان مبارز در صحنه کربلا که در آنجا رقیه، خطاب به پدرش از جهت رفتن به صحنه نبرد شکایت می‌کند و از شدت تشنگی خود خبر می‌دهد. در صحنه‌ای دیگر که ابن فندق از هلال بن نافع آن را گزارش کرده‌است، حسین بن علی برای آخرین وداع با اهل بیت خود، به سمت خیمه‌ها رفته و در این حین دختری خردسال به نزدش آمده و از تشنگی خویش خبر می‌دهد. هلال نام این دختر را رقیه بنت الحسین گزارش کرده‌است. صحنه دیگری که از رقیه بنت الحسین یاد شده، پس از کشته شدن حسین بن علی و در حین غارت خیمه‌ها بوده‌است که دختری خردسال با در دست داشتن مقداری آب برای سیراب کردن پدرش، حسین بن علی، به سمت رزمگاه می‌رفت تا پدرش را سیراب کند. در نقل قولی مشابه، این ماجرا به دختری نسبت داده شده‌است که از شخصی از سپاهیان عمر سعد، سؤال می‌پرسد که آیا پدرم حسین را قبل از کشتن آب دادند؟ پس از آنکه پاسخ می شنود که خیر؛ از خوردن آب ممانعت می‌کند. از آنجا که این دختر در همان گزارش از وجود خواهری کوچکتر از خود خبر می‌دهد احتمال داده‌شده است که رقیه یا سکینه باشد.[۷]

اسارت

مفید از زمان اسارت کاروان اسیران که یک شب پس از واقعه عاشورا در صحرای کربلا نگهداری شدند یاد می‌کند در آنجا از گم شدن رقیه در آن شب اول اسارت خبر می‌دهد. رقیه در آن شب از خیمه اسیران خارج شده و خود را به پیکر پدرش در قتلگاه رسانده‌است. پس از واقعه کربلا، رقیه از جمله اسیران جنگ محسوب می‌شد که با کاروان اسیران به کوفه و سپس به شام منتقل شده‌است. منابع گزارشاتی را از کاروان اسیران در شام منعکس کرده‌اند که در آن از رقیه یاد شده‌است. اربلی، می‌نویسد که اسیران از خاندان حسین بن علی، در خرابه‌های شام نگه‌داری می‌شدند. در یکی از روزهای اسارت، دختری خردسال از حسین بن علی به نام رقیه، از عمه‌اش زینب سؤال می‌کند که آیا ما خانه‌ای نداریم که به آنجا برویم؟ و عمه‌اش زینب در پاسخش می‌گوید: ما در این شهر غریب هستیم. در نقلی دیگر که طبری در کامل بهایی ذکر می‌کند، رقیه در خرابه‌های شام سراغ پدرش را می‌گرفت تا اینکه صدای ناله و زاری اسیران به گوش یزید رسید؛ یزید دستور داد تا سر حسین بن علی را به محل اسیران ببرند. رقیه پس از دیدن سر پدرش، از دنیا رفت. طریحی گزارش کامل بهایی را به صورت مفصل تر و با بیان گفتگوهای رقیه با سر پدرش گزارش کرده‌است. واعظ کاشفی نیز از ماجرای غساله‌ای یاد می کند که برای دفن جسد رقیه بنت الحسین به خرابه‌های شام دعوت شده بود.[۸]

مرگ

منابع در سن وی در هنگام مرگ، اختلاف کرده‌اند. گروهی وی را سه یا چهار ساله و گروه دیگر ۵ سال و هفت سال گزارش کرده‌اند. بیرجندی در وقایع الشهور و واعظ قزوینی در ریاض القدس، تاریخ مرگ رقیه بنت الحسین را پنجم صفر سال ۶۱ ه‍.ق گزارش کرده‌اند. در روز مرگ رقیه نیز اختلافی بین منابع است؛ گروهی ۱۰ صفر و گروه دیگر ۵ صفر را روز درگذشت رقیه بیان کرده‌اند.[۹][۱۰] در خصوص چگونگی مرگ وی، نفس المهموم و معالی السبطین می‌نویسد: حسین را دختری بود ۳ یا ۴ ساله که شبی از خواب پرید و جویای پدر شد و پرسید: پدرم کجاست. چیزی نگذشت تا صدای ناله بالا گرفت و صدای گریه و زاری آنان، خواب یزید برهم ریخت و دستور داد تا سر پدرش حسین را به نزد دختر خردسالش ببرند. رقیه با دیدن سر پدر، جان باخت. نقل دیگری از ماجرا، توسط خراسانی در منتخب التواریخ، با تفاوت و به نقل از طاهر دمشقی (درباری یزید) گزارش شده‌است.[۱۱] همینطور منابع در فاصله زمانی بین دیدن سر پدر و مرگ رقیه، دچار اختلاف هستند. طریحی زمان مرگ رقیه را سریعا پس از دید سر پدر گزارش کرده‌است اما طبری چند روزی را فاصله بین دیدن سر تا مرگ بیان داشته است.[۱۲]

از دیگر مواردی که در تاریخ زندگانی وی مورد توجه منابع متاخر قرار گرفته‌است، ماجرای غسل و دفن وی در خرابه شام است. فرهاد میرزا در کتاب قمقام زخام می‌نویسد که اسیران واقعه کربلا، از یزید مهلت برای عزاداری گرفتند و یزید نیز به آنان اجازه برپایی عزاداری در شام را داد. کیفیت عزاداری به حدی بود تا مروان، از بیم تزلزل در حکومت شام، پیشنهاد داد تا اسیران به مدینه بازگردانده شوند. بر اساس منابع شیعی، وقتی غساله از زینب دختر علی در خصوص علت کبودی‌های بدنش سؤال نمود، زینب تازیانه و ضرب و شتم صحرای کربلا و مسیر کربلا تا شام را دلیل زخم‌های رقیه مطرح می‌کند.[۱۳]

نگارهای از «حرم حضرت رقیه» واقع در دمشق سوریه

مدفن

در محل دفن رقیه، اختلافی وجود ندارد و همه منابعی که از وی یاد کرده‌اند، محل دفنش را دمشق و نزدیک به کاخ یزید گزارش کرده‌اند.[۱۴] نخستین سندی که به قبر کنونی رقیه بنت الحسین در دمشق اشاره دارد، کتاب تسلیة المجالس نوشته حائری کرکی است که در آن آمده‌است:

در شهر شام، در بخش شرقی مسجد اعظم شهر، خرابه‌ای را دیدم که در گذشته، مسجد بوده و بر سنگ‌نوشته در آن، نام پیامبر و خاندان و امامان دوازده‌گانه نوشته شده بود و پس از آن، چنین نوشته بود: «این قبر خانم ملکه، دختر حسین بن علی علیهم السلام است.»[۱۵]

دختران حسین بن علی

بعد از درگذشت حسن، حسین با اُم‌ّاسحاق دختر طَلحه — صحابی مشهور محمد — ازدواج کرد و از وی صاحب دختری به‌نام فاطمه شد. مادلونگ می‌نویسد که برخلاف برخی گزارش‌ها، فاطمه باید از سکینه کوچک‌تر باشد.[۱۶] اما حاج‌منوچهری سکینه را، دختر کوچک و از رباب می‌داند.[۱۷] برخی دیگر از منابع، از محمد، زینب و رُقَیّه نیز به عنوان فرزندان حسین نام برده‌اند.[۱۸] منابع متاخر همچون حبیب‌الله کاشانی در تذکرة الشهدا برای حسین بن علی، نام هشت دختر را ذکر کرده‌اند که عبارتند از فاطمه کبری، فاطمه صغری، زبیده، زینب، سکینه، ام‌کلثوم، صفیه و رقیه (به نقلی زبیده). با این وجود در منابع اولیه اسلام، سخنی از دختری سه ساله که در ماجرای کربلا حضور داشته باشد، به میان نیامده است.[۱۹] اربلی نیز در کشف الغمه از چهار دختر برای حسین بن علی یاد می‌کند، اما تنها نام سه دختر (زینب، سکینه و فاطمه) را ذکر می‌کند که احتمالاً نفر چهارم، همان رقیه بنت الحسین باشد.[۲۰]

قدیمی‌ترین اثری که از رقیه بنت الحسین در خصوص ماجرای خرابه شام یاد کرده‌است، کتاب الحاویه فی مثالب معاویه اثر قاسم بن محمد بن احمد مأمونی - از عالمان اهل سنت متوفی در سال ۴۴۰ ه‍.ق - است. با وجود اینکه نسخه‌ای از کتاب الحاویه اکنون در دسترس نیست، اما عمادالدین طبری (زنده تا ۶۹۸ ه‍.ق) در کتاب کامل بهائی، ماجرای خرابه شام را از آن گزارش کرده‌است.[۲۱]

رقیه بنت الحسین در منابع

اثر مربوط به قرن

............................

نام مؤلف

............................................

نام اثر

.......................................

مذهب مؤلف

......................

موضوع اثر

......................

وضعیت نشر

......................

اشاره

...........................................................................................

منبع

.......

قرن دوم ه‍.ق ابومخنف مقتل ابومخنف شیعه مقتل چاپ شده گزارشی مبنی بر خطاب کردن دختری به نام رقیه توسط حسین بن علی در واقعه کربلا [۲۲]
قرن سوم ه‍.ق ابوحنیفه دینوری اخبار الطوال سنی چاپ شده از رقیه به عنوان نام یکی از دختران حسین بن علی یاد شده‌است. [۲۳]
قرن چهارم ه.ق شیخ مفید الارشاد شیعه تاریخ چاپ شده گزارشی از خواهر کوچک سکینه با نام رقیه که از حضور پدر در نبرد کربلا ممانعت می‌کند. [۲۴]
قرن پنجم ه‍.ق قاسم بن محمد مأمونی الحاویه فی مثالب معاویه سنی نسخه مفقود بنابر نقل کامل بهائی، وی به ماجرای خرابه شام و مرگ رقیه بنت الحسین اشاره کرده‌است. [۲۵]
ابن فندق لباب الانساب والألقاب والأعقاب شیعه چاپ شده گزارشی از نام‌های فرزندان حسین که پس از واقعه کربلا زنده ماندند و اشاره به نام رقیه بن الحسین [۲۶]
قرن ششم ه.ق ابن شهر آشوب مناقب ابن شهر آشوب شیعه چاپ شده گزارشی از خواهر کوچک سکینه با نام رقیه که از حضور پدر در نبرد کربلا ممانعت می‌کند. [۲۷]
قرن هفتم ه‍.ق سید بن طاووس الهوف شیعه مقتل چاپ شده گزارشی مبنی بر خطاب کردن دختری خردسال از حسین بن علی در واقعه کربلا [۲۸]
عمادالدین طبری کامل بهائی شیعه چاپ شده نقل ماجرای خرابه شام که از کتاب الحاویه فی مثالب معاویه صورت گرفته‌است و گزارشی از دختری خردسال برای حسین بن علی [۲۹]
علی بن عیسی اربلی کشف الغمه فی معرفة الائمه (ع) شیعه چاپ شده از رقیه به عنوان نام یکی از دختران حسین بن علی یاد شده‌است. [۳۰]
قرن دهم ه‍.ق فخرالدین طریحی المنتخب فی جمع المراوی و الخطب شیعه چاپ شده گزارش شعری از سیف بن عمیره (مـ قرن دوم ه‍.ق) که دوبار به نام رقیه اشاره شده‌است. [۳۱]
عبدالوهاب بن احمد شعرانی (شافعی مصری) المنن سنی چاپ شده نقل گزارشی از بارگاهی در دمشق که به رقیه دختر حسین بن علی متعلق است. [۳۲]
محمد بن ابی طالب حسینی حائری تسلیة المجالس شیعه سیره نویسی چاپ شده گزارشی از رویت قبری در خرابه‌های شام که بر سنگ نوشته‌های آن از مدفون بودن یکی از دختران حسین بن علی در آنجا خبر داده بود. [۳۳]
قرن یازدهم ه‍.ق محمد باقر مجلسی بحارالانوار شیعه معجم الحدیث چاپ شده نقل از «کتابی معتبر» (نامشخص) که از فاطمه صغری در شعری یاد شده‌است. [۳۴]
قرن سیزدهم ه‍.ق سلیمان بن ابراهیم قندوزی ینابیع المودة سنی چاپ شده گزارشی مبنی بر خطاب کردن دختری به نام رقیه توسط حسین بن علی در واقعه کربلا[الف] [۳۵]
محمدحسن یزدی انوار الشهاده شیعه چاپ شده گزارشی از هلال بن نافع (مـ قرن اول ه‍.ق) در خصوص مشاهده دختر سه ساله حسین بن علی [۳۶]
قرن چهاردهم ه‍.ق مهدی حائری مازندرانی معالی السبطین شیعه چاپ شده به نقل از چند منبع شیعه و سنی[ب]، تعداد فرزندان حسین را ده نفر و رقیه را از آنها می‌داند، وی سن رقیه را ۵ تا ۷ سال گزارش کرده‌است. [۳۷]
محمدباقر بیرجندی وقایع الشهور و الایام شیعه چاپ شده گزارشی از تاریخ مرگ رقیه بنت الحسین در ماه صفر [۳۸]
سید حسن لواسانی الدروس البهیة شیعه چاپ شده گزارشی از مرگ رقیه در خرابه‌های شام بر اثر سختی‌های راه و اسارت [۳۹]
محمد سماوی ابصار العین فی انصار الحسین شیعه چاپ شده از رقیه به عنوان نام یکی از دختران حسین بن علی یاد شده‌است. [۴۰]

در شعر و ادبیات

شاعران معاصر عرب در خصوص مصائب وارده بر رقیه بنت الحسین، اشعار متنوعی سروده‌اند. عبدالمنعم فرطوسی، احمد الوائلی، سید حسین بحرالعلوم، علی ادریس الغانمی، مرتضی آل شرارة العاملی، سید عامر حلو و حسن آل حطیط العاملی از جمله شعراء عرب هستند که در این خصوص اشعاری را سروده‌اند. شاعران دیگری از شعراء عرب در خصوص فضیلت رقیه اشعاری سروده‌اند از جمله آنها می‌توان به سید محمدمهدی سویج، سید داود بن ابراهیم، سلمان آل طه، لبیب بیضون، محمدجواد السهلانی، ابراهیم محمد جواد، سید محسن امین و ابوالفضل طهرانی اشاره کرد. مضامین اکثر این اشعار آمیزه‌ای از مدح، رثا، احساس، عشق، حماسه و پند است.[۴۱]

در هنر و رسانه

گروه تولیدی فطرس مدیا، مستندی را به نام «خاتون» در سال ۱۳۹۲ تولید کرد. این مستند در ۲۴ دقیقه به بیان دیدگاه‌ها در خصوص رقیه بنت الحسین پرداخته‌است و نظر مرتضی مطهری در خصوص رقیه را مورد کنکاش قرار می‌دهد. سیدجعفر مرتضی عاملی، محمدحسین رجبی دوانی، محمد دولتی و عبدالحسین بندانی نیشابوری از جمله افراد مصاحبه شده در این مستند هستند.[۴۲]

کتاب‌شناسی

در خصوص رقیه بنت الحسین، آثار متنوعی منتشر شده‌است؛ از جمله آنها، رقیه بنت الحسین در انساب و تاریخ است که اثر محمدحسن پاکدامن می‌باشد. موضوع این اثر شخصیت‌شناسی و پاسخ به برخی از شبهات در خصوص وجود رقیه می‌باشد. [۴۳]

یادداشت

  1. به نقل از مقتل ابومخنف گزارش شده‌است.
  2. از جمله محمد بن طلحه شافعی، از علماء قرن ششم ه‍.ق اهل سنت

پانویس

  1. هادی‌منش، «پژوهشی در هویت تاریخی رقیه»، شمیم یاس.
  2. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۸.
  3. حاج منوچهری، «حسین (ع)، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۷۸.
  4. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۵.
  5. هادی‌منش، «پژوهشی در هویت تاریخی رقیه»، شمیم یاس.
  6. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۸.
  7. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۱۰-۱۳.
  8. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۱۳-۱۶.
  9. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۶–۷۱.
  10. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۱۸.
  11. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۶–۷۱.
  12. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۱۷.
  13. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۷۰.
  14. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۸.
  15. علیانسب و رحیمی قاضی، «احوالات حضرت رقیه»، معارف اسلامی، ۹۷.
  16. Madelung, “Ḥosayn b. ʿAli i. Life”, Iranica.
  17. حاج منوچهری، «حسین (ع)، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۷۸.
  18. حاج منوچهری، «حسین (ع)، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۷۸.
  19. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۳–۵۴.
  20. هادی‌منش، «پژوهشی در هویت تاریخی رقیه»، شمیم یاس.
  21. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۴–۵۵.
  22. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۶.
  23. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۴.
  24. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۱۰.
  25. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۴–۵۵.
  26. علیانسب و رحیمی قاضی، «احوالات حضرت رقیه»، معارف اسلامی، ۹۲.
  27. زحمتکش، «سرگذشت حضرت رقیه»، معارف حسینی، ۱۰.
  28. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۵.
  29. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۴–۵۵.
  30. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۴.
  31. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۸–۵۹.
  32. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۴.
  33. علیانسب و رحیمی قاضی، «احوالات حضرت رقیه»، معارف اسلامی، ۹۷.
  34. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۷.
  35. هادی‌منش، «پژوهشی در هویت تاریخی رقیه»، شمیم یاس.
  36. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۵۹.
  37. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۳.
  38. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۵.
  39. هادی‌منش، «پژوهشی در هویت تاریخی رقیه»، شمیم یاس.
  40. تربتی، «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه»، مبلغان، ۶۴.
  41. نوری، «حضرت رقیه در آینه شعر معاصر»، معارف حسینی.
  42. «مستند «خاتون» تولید شد»، مشرق نیوز.
  43. مردانی، «کتاب رقیه بنت الحسین در انساب و تاریخ»، معارف حسینی.

منابع

  • تربتی، حسین (۱۳۸۸). «تحقیقی دربارهٔ حضرت رقیه». مبلغان (صد و بیست و چهارم).
  • نوری، سیدمهدی (۱۳۹۹). «حضرت رقیه (سلام الله علیها) در آینه شعر معاصر عربی» (PDF). پژوهشنامه معارف حسینی (هجدهم).
  • مردانی، محمدحسین (۱۳۹۹). «معرفی کتاب: رقیه بنت الحسین در انساب و تاریخ: تاریخ تحلیلی شخصیت شناسی حضرت رقیه» (PDF). پژوهشنامه معارف حسینی (هجدهم).
  • علیانسب، سید ضیاءالدین؛ رحیمی قاضی، رویا (۱۳۹۹). «احوالات حضرت رقیه (سلام الله علیها) در منابع تاریخی» (PDF). پژوهشنامه معارف حسینی (هجدهم).
  • هادی‌منش، ابوالفضل (۱۳۸۳). «پژوهشی در هویت تاریخی حضرت رقیه علیها السلام». شمیم یاس (بیست و چهارم).
  • زحمتکش، زهرا (۱۳۹۹). «سرگذشت حضرت رقیه(س)در کربلا و چگونگی شهادت ایشان» (PDF). پژوهشنامه معارف حسینی (هجدهم).
  • Madelung, Wilfred (2004). "Ḥosayn b. ʿAli i. Life and Significance in Shiʿism". In Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica. Fasc. 5. XII. New York: Bibliotheca Persica Press. pp. 493–498.
  • بلوکباشی، علی؛ بهرامیان، علی؛ پاکتچی، احمد؛ حاج منوچهری، فرامرز؛ مسعودی آرانی، عبدالله؛ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث (۱۳۹۲). «حسین (ع)، امام». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۲۰. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. صص. ۶۶۴–۷۱۵. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.


منابع آنلاین