پرش به محتوا

بنی‌اسرائیل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
بنی‌اسرائیل
בני ישראל
اسیران یهودایی که به تبعید به دیگر بخش‌های امپراتوری آشور منتقل می‌شوند. نقش‌برجسته‌ای دیواری از کاخ جنوب‌غربی نینوا، در میان‌رودان، مربوط به سال‌های ۷۰۰ تا ۶۹۲ پیش از میلاد (دورهٔ نو-آشوری). این اثر اکنون در موزهٔ بریتانیا به نمایش گذاشته شده است.
زبان‌ها
عبری توراتی
دین
یهوه‌پرستی
قومیت‌های وابسته
یهودیان و سامریان

بنی‌اسرائیل (به عبری: בני ישראל، بْنِیْ يیسرائِل) به معنای «فرزندان اسرائیل» یا اسرائیلیان، مردمانی باستانی و سامی‌زبان بودند که در دوران عصر آهن در سرزمین کنعان زندگی می‌کردند. آنان با عبریان مرتبط بودند و به عبریِ کتاب مقدس، که گونه‌ای کهن از زبان عبری است، سخن می‌گفتند. بر اساس روایت‌های اسطوره‌ای کتاب مقدس، بنی‌اسرائیل به دوازده قبیلهٔ اسرائیل تقسیم می‌شدند و بعدها پادشاهی‌های عصر آهنِ اسرائیل و یهودا را تشکیل دادند.

پژوهش‌های جدید دانشگاهی، اسرائیلیان را مردمی می‌دانند که از جمعیت‌های بومی کنعانی و دیگر اقوام خاور نزدیک باستان پدید آمده‌اند. دین اسرائیلیان بر محور یَهُوَه استوار بود؛ خدایی سامی و باستانی که در مجموعهٔ گسترده‌تر باورهای دینی کنعانی جایگاه چندان برجسته‌ای نداشت. حدود سال ۷۲۰ پیش از میلاد، پادشاهی اسرائیل به دست امپراتوری آشور نو فتح شد و این رویداد به اسارت آشوری انجامید. همچنین حدود سال ۵۸۶ پیش از میلاد، پادشاهی یهودا به دست امپراتوری بابل نو سقوط کرد و اسارت بابلی آغاز شد. در حالی که بخش عمده‌ای از جمعیت اسرائیل در نتیجهٔ سیاست‌های جابه‌جایی اجباری آشوریان برای همیشه از سرزمین خود محروم شدند، یهودیان تبعیدشده پس از سقوط بابل در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، با اجازهٔ کوروش بزرگ، پادشاه هخامنشی، به سرزمین خود بازگشتند و آن را بازسازی کردند.

در روایت کتاب مقدس عبری، اسرائیلیان از نسل یعقوب (که بعدها «اسرائیل» نامیده شد) بودند؛ یعقوب پسر اسحاق و نوهٔ ابراهیم به شمار می‌رفت. بر اثر خشکسالی شدیدی که در کنعان رخ داد، یعقوب و دوازده پسرش به مصر مهاجرت کردند و هر یک از این پسران بعدها نیای یکی از قبایل اسرائیلی شناخته شدند. اسرائیلیان در مصر از یک خانواده به یک ملت تبدیل شدند، اما به بردگی افتادند و سپس به رهبری موسی آزاد شدند. پس از موسی، یوشع رهبری آنان را بر عهده گرفت و فتح کنعان را هدایت کرد. پس از تسلط بر کنعان، آنان نظامی مبتنی بر «داوران» (شوفتیم) برقرار کردند و سرانجام پادشاهی متحد اسرائیل را بنیان نهادند؛ پادشاهی‌ای که بعدها به دو بخش تقسیم شد: اسرائیل در شمال و یهودا در جنوب.

پژوهشگران عموماً روایت کتاب مقدس عبری را بخشی از اسطورهٔ ملی اسرائیلیان می‌دانند، هرچند معتقدند برخی از رویدادهای آن دارای «هسته‌ای تاریخی» هستند. همچنین دربارهٔ تاریخی بودن پادشاهی متحد اسرائیل میان پژوهشگران اختلاف‌نظر گسترده‌ای وجود دارد. در متون مقدس عبری، کنعان با نام‌های دیگری همچون «سرزمین موعود»، «سرزمین اسرائیل»، «صهیون» یا «سرزمین مقدس» نیز توصیف شده است.

از نظر تاریخی، یهودیان و سامریان دو گروه قومی ـ مذهبی نزدیک به هم محسوب می‌شوند که تبار خود را به اسرائیلیان می‌رسانند. یهودیان خود را عمدتاً از نسل قبایل ساکن در پادشاهی یهودا، یعنی قبایل یهودا، بنیامین و بخشی از لاوی، می‌دانند. سامریان نیز تبار خود را به قبایل ساکن در پادشاهی اسرائیل که پس از اسارت آشوری در آن منطقه باقی ماندند ــ یعنی افرایم، منسی و بخشی از لاوی ــ نسبت می‌دهند. افزون بر این، آیین یهودیت و آیین سامری ریشه‌های عمیقی در سنت‌های دینی و فرهنگی اسرائیلیان دارند. گروه‌های دیگری نیز وجود دارند که ادعای وابستگی به اسرائیلیان را مطرح می‌کنند، اما بیشتر آن‌ها دارای نسب اثبات‌نشده هستند و از سوی یهودیان یا سامریان به رسمیت شناخته نمی‌شوند.

ریشه‌شناسی

سنگ‌نبشتهٔ پیروزی فرعون مرنپتاح، سال ۱۲۰۹ پیش از میلاد، نگهداری‌شده در موزهٔ مصر؛ این سنگ‌نبشتهٔ نخستین اشاره به «اسرائیل» به عنوان یک قوم است.
نام اسرائیل به خط هیروگلیف همان‌طور که در سنگ‌نبشتهٔ مرنپتاح ظاهر شده است (نمای آینه‌ای) در سطر ۲۷ (زمینه: «اسرائیل ویران شد، نسلش باقی نماند») نوشته شده است.

نخستین اشاره به «اسرائیل» در منابعی خارج از کتاب مقدس، در «سنگ‌نوشتهٔ مرنپتاح» و حدود سال ۱۲۰۹ پیش از میلاد یافت می‌شود. متن این کتیبه بسیار کوتاه است و می‌گوید: «اسرائیل ویران شده و نسلی از او باقی نمانده است.» این نوشته به یک قوم اشاره دارد، نه به یک فرد یا یک دولت-ملت؛[۱] قومی که در بخش مرکزی فلسطین[۲] یا در ارتفاعات سامریه[۳] سکونت داشته‌اند. برخی مصرشناسان بر این باورند که نام اسرائیل در نقش‌برجسته‌های جغرافیایی قدیمی‌تر، متعلق به دودمان هجدهم یا نوزدهم مصر (از جمله دوران فرمانروایی رامسس دوم)[۴] نیز دیده می‌شود، اما این تفسیر همچنان محل بحث و اختلاف نظر است.[۵][۶]

مجسمهٔ زراندود خدای «اِل»، متعلق به حدود ۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد، کشف‌شده در محوطهٔ باستانی تل مگیدو؛ اکثر پژوهشگران نام اسرائیل را به «اِل فرمانروایی می‌کند» یا «اِل مبارزه می‌کند» تفسیر می‌کنند.

در کتاب مقدس عبری، نام «اسرائیل» نخستین بار در سفر پیدایش ۳۲:۲۹ ظاهر می‌شود؛ جایی که یک شخصیت الهی پس از کشتی گرفتن یعقوب با او، نام یعقوب را به «اسرائیل» تغییر می‌دهد.[۷][۸][۹] بر اساس ریشه‌شناسی عامیانه‌ای که در خود متن کتاب مقدس ارائه شده است، واژهٔ «اسرائیل» از دو بخش تشکیل شده است: «یِسرا» به معنای «غلبه کردن بر» یا «مبارزه کردن با»، و «اِل» که نام یک خدای آفرینندهٔ کنعانی-سامی است و به‌طور نه‌چندان قطعی با یهوه یکسان دانسته می‌شود.[۱۰] با این حال، پژوهشگران امروزی این نام را به گونه‌ای دیگر تفسیر می‌کنند. از دیدگاه آنان، «اِل» فاعل جمله است و معنای نام اسرائیل «اِل فرمانروایی می‌کند» یا «اِل مبارزه می‌کند» است.[۱۱][۱۲][۱۳] این تفسیر از ریشهٔ عبری «سَرَر» (שָׂרַר) به معنای «حکومت کردن» یا «فرمان راندن» گرفته شده است؛[۱۴] ریشه‌ای که با واژهٔ «سَر» (שַׂר) به معنای «حاکم» یا «فرمانروا»[۱۵] و نیز واژهٔ اکدی «شَرّو» (šarru) به معنای «فرمانروا» یا «شاه»[۱۶] هم‌خانواده است. همچنین احتمال دارد این ریشه با ریشهٔ مشابه «سارا» (שׂרה) به معنای «جنگیدن»، «تلاش کردن» یا «ستیزه کردن» نیز مرتبط باشد.[۱۷][۱۸] دکتر «تسِماح یوره» توضیح می‌دهد که نام «اسرائیل» ترکیبی از مفهوم «کوشیدن یا ستیز کردن با» (ش.ر.ه) و «خدا» (اِل) است. او همچنین اشاره می‌کند که در روایت کتاب مقدس، حتی پس از تغییر نام یعقوب، گاهی از او با نام «یعقوب» و گاهی با نام «اسرائیل» یاد می‌شود؛ زیرا نویسندگان مختلف این متون دیدگاه‌های متفاوتی دربارهٔ شخصیت و منش اخلاقی یعقوب داشته‌اند.[۱۹] تغییر تدریجی نام قومی از «اسرائیلیان» به «یهودیان» ــ صرف‌نظر از اینکه آیا تبار آنان به یهودا می‌رسید یا نه ــ به‌طور آشکار در کتاب اِستر (متعلق به قرن چهارم پیش از میلاد) در مجموعهٔ کتاب مقدس عبری بیان شده است.

گاه‌شماری کتاب مقدس

پدرسالاران، خروج از مصر و فتح کنعان

ابراهیم و اسحاق، اثر گینزبرو دوپونت، احتمالاً حدود سال ۱۷۸۷
یعقوب پسران یوسف را برکت می‌دهد، اثر کارل پیتر گوئبل، ۱۸۲۰

روایت کتاب مقدس عبری از خاستگاه بنی‌اسرائیل در سفر پیدایش آغاز می‌شود. ابراهیم پسر تارح، که در سنت عبری «نخستین پدرسالار» شناخته می‌شود، در شهر «اور کلدانیان» در میان‌رودان زاده شد. طبق روایت، الوهیم به او فرمان داد تا از زادگاه و کانون خانواده‌اش جدا شده و به سوی سرزمینی که بعداً «کنعان» نامیده شد، مهاجرت کند. در آنجا، پیمانی میان ابراهیم و الوهیم بسته شد که بر اساس آن، نسل او به قومی بزرگ بدل می‌شد و مالکیت سرزمین موعود به آنان وعده داده شد.[۲۰] در این پیمان، «ختنه» به‌عنوان نشانهٔ فیزیکی عهد میان الوهیم و نسل ابراهیم تعیین گردید.[۲۱] ابراهیم از همسرش ساره صاحب پسری به نام اسحاق شد[۲۲] و بر اساس روایت، این پیمان برخلاف پسر ارشدش اسماعیل، به اسحاق منتقل گردید.[۲۳] این روند در نسل بعد نیز تکرار شد؛ به طوری که از میان دو پسر اسحاق، عیسو و یعقوب،[۲۴] عهد الهی از طریق یعقوب ادامه یافت.[۲۵] یعقوب پس از کشتی گرفتن با یک شخصیت الهی، نام «اسرائیل» (به معنای: کسی که با خدا کلنجار رفته/پیروز شده) را دریافت کرد. دوازده پسر او، سرآغاز دوازده سبط اسرائیل شدند که ساختار قبیله‌ای این قوم را شکل دادند. این اسباط شامل روبین، شمعون، لاوی، یهودا، دان، نفتالی، جاد، آشر، یساکار، زبولون، یوسف (یا افرایم و منسّه) و بنیامین بودند.[۲۶] به دنبال قحطی در کنعان، یعقوب و فرزندانش به مصر مهاجرت کردند، جایی که یوسف، یکی از پسرانش، پس از فروخته شدن به بردگی، به مقام وزارت فرعون رسیده بود.[۲۷] در ابتدا بنی‌اسرائیل از حمایت فرعون برخوردار بودند اما پس از مدتی نسل‌های بعدی بنی‌اسرائیل توسط فرعون جدید به بردگی گرفته شدند. این دوران که با کار اجباری و سرکوب همراه بود، زمینهٔ ظهور موسی را فراهم کرد.[۲۸]

در سفر خروج، موسی پس از تجلی یهوه در «بوتهٔ سوزان»، مأمور رهایی بنی‌اسرائیل شد. پس از ده بلای یهوه بر مصر، بنی‌اسرائیل از دریای سرخ عبور کرده و در مسیر بازگشت به سرزمین موعود، وارد صحرای سینا شدند.[۲۹] در این مسیر، موسی از کوه سینا الواحی دریافت کرد که حاوی «ده فرمان» و دیگر قوانین شریعت بود. بر اساس این پیمان، بنی‌اسرائیل متعهد شد تنها یهوه را بپرستد و قوانین اخلاقی و آیینی او را اجرا کند.[۳۰] در مقابل، یهوه وعده داد آنان را قوم خاص خود سازد و به سرزمین موعود برساند.[۳۱] بنا به گزارش‌های سه اسفار دیگر تورات، اعداد، لاویان و تثنیه، سفر بیابانی بنی‌اسرائیل، ۴۰ سال به طول انجامید و شامل ایستگاه‌های متعدد در مسیر از مصر تا کنعان بود. همچنین تابوت عهد به عنوان نماد حضور یهوه، در میان قوم حمل می‌شد. طبق روایت سفر یوشع، پس از درگذشت موسی در کوه «نبو» و در آستانهٔ ورود به سرزمین موعود، رهبری قوم به دستیار او، یوشع واگذار شد. سقوط حصارهای شهر «اریحا» اولین پیروزی نمادین بنی‌اسرائیل در سرزمین موعود بود. تحت فرماندهی یوشع، ائتلافی از قبایل کنعانی شکست خوردند و بخش‌های وسیعی از مناطق کوهستانی و دشت‌ها تحت کنترل بنی‌اسرائیل درآمد. پس از فتوحات اولیه، سرزمین کنعان بر اساس قرعه‌کشی میان اسباط دوازده‌گانه (به استثنای سبط لاوی که مسئولیت امور مذهبی را داشت) تقسیم شد.[۳۲]

داوران و پادشاهی متحده

داوود و شائول، اثری از ارنست جوزفسون، ۱۸۷۸

بنا بر کتاب داوران، پس از مرگ یوشع، بنی‌اسرائیل وارد دورانی از خلاء قدرت مرکزی شد که در آن ساختار سیاسی به صورت یک «کنفدراسیون قبیله‌ای» اداره می‌شد. در این عصر، هر قبیله در قلمرو تخصیص‌یافته‌ی خود استقلال داشت و تنها ریسمان پیوند دهنده، پرستش یهوه و میثاق سینا بود. رهبری در این دوران بر پایه «کاریزمای الهی» به افرادی موسوم به «داوران» (شوفتیم) واگذار می‌شد؛[۳۳] شخصیت‌هایی که فراتر از قضاوت حقوقی، نقش ناجی نظامی و مصلح دینی را ایفا می‌کردند.[۳۴] روایت تنخ در این دوره بر یک «چرخه تکرار شونده» تأکید دارد: رویگردانی قوم از شریعت، سقوط به دست دشمنان همسایه، استغاثه به درگاه الهی و ظهور یک داور (مانند دبوره، جدعون و سامسون) برای نجات قوم. در این زمان، مرکزیت مذهبی ثابتی وجود نداشت و «تابوت عهد» در مکان‌های مختلفی چون شیله مستقر بود. کاهنان خاندان لاوی، به عنوان طبقه‌ای بدون سرزمین، وظیفه حفظ سنن موزاییک را در میان قبایل پراکنده بر عهده داشتند. کتاب اول سموئیل گزارش می‌دهد که با ظهور تهدیدات وجودی از سوی فلیسطی‌ها (که دارای تکنولوژی آهن بودند)، قبایل اسرائیل برای بقا نیازمند یک فرماندهی واحد و ارتش دائمی شدند. علیرغم هشدارها و اکراه سموئیل نسبت به تغییر نظام از تئوکراسی محض به مونارشی، به فرمان یهوه، شائول از قبیله بنیامین به عنوان نخستین پادشاه مسح شد.[۳۵] فرمانروایی، او در آغاز موفقیت‌های نظامی چشمگیری به‌دست‌آورد و اتحاد نسبی میان قبایل ایجاد کرد.[۳۶] با این حال، نافرمانی از دستورات یهوه و اقدام مستقلانه در انجام قربانی‌ها، موجب از دست رفتن لطف الهی نسبت به او شد.[۳۷][۳۸] پس از این که شائول در نبردی با فلیسطی‌ها کشته شد، پادشاهی به داوود منتقل گردید.[۳۹]

پادشاه سلیمان معبد اورشلیم را وقف می‌کند، اثری از جیمز تیسو، حدوداً بین ۱۸۹۶ و ۱۹۰۲

کتاب دوم سموئیل، دوران داوود را دوران زرین تثبیت هویت ملی اسرائیل توصیف می‌کند. داوود ابتدا در حبرون و سپس بر تمامی قبایل پادشاهی یافت. مهم‌ترین اقدام راهبردی او، فتح دژ یبوسیان و تبدیل آن به شهر اورشلیم بود؛ شهری که به دلیل موقعیت جغرافیایی بین قبایل شمالی و جنوبی، به عنوان پایتخت بی‌طرف و مرکز مذهبی برگزیده شد.[۴۰] یکی از دستاوردهای بزرگ داوود، آوردن تابوت عهد به اورشلیم بود که نماد حضور یهوه در میان قوم محسوب می‌شد.[۴۱] در زمان داوود، اسرائیل به قدرت نظامی و سیاسی بی‌سابقه‌ای دست یافت. او با شکست دادن فلیسطی‌ها، موآبیان، ادومیان و آرامیان، قلمرو اسرائیل را گسترش داد و نوعی دولت-پادشاهی کوچک در منطقهٔ کنعان ایجاد کرد. با وجود دستاوردهای بزرگ، شورش‌های داخلی مانند قیام پسرش ابشالوم چالش‌هایی برای حکومت او ایجاد کرد. از نظر دینی، داوود با حفظ پرستش یهوه و جلوگیری از آیین‌های بیگانه، پایه‌های یکتاپرستی را تقویت کرد. پادشاهی داوود در سنت تنخ به عنوان الگوی آرمانی حکومت الهی تثبیت شد و «عهد داوودی» (وعده تداوم سلطنت در نسل او) به رکن رکین الهیات مسیحایی بدل گشت. کتاب اول پادشاهان، دوران سلیمان فرزند داوود و بث‌شبع را عصر «صلح و انباشت ثروت» معرفی می‌کند. سلیمان با بهره‌گیری از میراث پدرش، پادشاهی را از یک نهاد نظامی به یک دولت اداری و تجاری پیشرفته تبدیل کرد.[۴۲] بزرگ‌ترین دستاورد مذهبی و معماری این عصر، بنای هیکل اول در اورشلیم بود؛ سازه‌ای عظیم که با همکاری معماران فنیقی ساخته شد و به حضور سیار یهوه در میشکان پایان داد و اورشلیم را به تنها مرکز مشروع قربانی و عبادت تبدیل کرد.[۴۳] سلیمان به دلیل «حکمت» فراتر از مرزها شهرت یافت و سنت ادبی عظیمی (مانند امثال و غزل غزل‌ها) به او منسوب گشت. با این حال، روایت تنخ به شکلی بی‌طرفانه به نقاط تاریک اواخر سلطنت او نیز می‌پردازد: نخست مخارج سنگین ساخت‌وسازها و نگهداری دربار، فشار مضاعفی بر قبایل شمالی وارد کرد. دوم ازدواج‌های سیاسی سلیمان با زنان بیگانه، منجر به نفوذ آیین‌های بیگانه به دربار و ایجاد «بام‌ها» (مکان‌های عبادت غیر یهوه‌ای) در مجاورت اورشلیم شد[۴۴][۴۵] با وجود این، تا پایان عمر سلیمان، اسرائیل متحد باقی ماند و ثبات سیاسی خود را حفظ کرد.[۴۶]

پادشاهی اسرائیل و پادشاهی یهودا

قربانی کردن یربعام برای بت‌ها، اثر ژان اونوره فراگونار، ۱۷۵۲

پس از مرگ سلیمان، پادشاهی متحد اسرائیل دچار شکاف شد. بنا بر روایت کتاب‌های پادشاهان، نارضایتی قبایل شمالی از مالیات‌های سنگین و سیاست‌های متمرکز حکومت، زمینه‌ساز این جدایی بود. در نتیجه، ده قبیلهٔ شمالی از سلطنت خاندان داوود جدا شدند و به رهبری یربعام، پادشاهی اسرائیل را با پایتخت اولیه در شکیم و بعدها در سامریه تشکیل دادند،[۴۷] در حالی که پادشاهی یهودا در جنوب با مرکزیت اورشلیم تحت فرمان رحبعام، پسر و جانشین سلیمان از خاندان داوود، باقی ماند.[۴۸] این تجزیه نقطهٔ آغاز دو مسیر سیاسی، فرهنگی و دینی متفاوت در میان بنی‌اسرائیل بود. در پادشاهی شمالی، یربعام برای جلوگیری از رفت‌وآمد مردم به معبد اورشلیم، دو مرکز مذهبی در بیت‌ئیل و دان برپا کرد، در آن‌ها گوساله‌های زرین قرار داد و پرستش یهوه را با آیین‌های بومی آمیخت.[۴۹] نویسندگان تنخ این اقدام را «گناه یربعام» نامیده‌اند، زیرا آن را نوعی انحراف از پرستش خالص یهوه و نقض شریعت سینا می‌دانستند.[۵۰] در طول دو سدهٔ بعد، پادشاهی شمالی شاهد تغییرات مکرر سلسله‌های حاکم، کودتاهای سیاسی و نفوذ گستردهٔ آیین‌های کنعانی و فینیقی بود. در همین دوران، پیامبرانی چون الیاس و الیشع با نفوذ پرستش بعل و دیگر خدایان محلی مقابله کردند و مردم را به بازگشت به یهوه فراخواندند. در پادشاهی یهودا نیز گرچه گاه آیین‌های بیگانه رواج می‌یافت، اما پادشاهانی مانند آسا، یهوشافاط، حزقیا و یوشیا اصلاحات مذهبی مهمی انجام دادند و کوشیدند پرستش یهوه را در معبد اورشلیم متمرکز سازند. پیامبرانی چون اشعیا، میکاه و بعدها ارمیا نیز بی‌عدالتی اجتماعی، فساد دینی و بی‌وفایی به عهد الهی را محکوم می‌کردند و هشدار می‌دادند که بی‌وفایی به عهد یهوه سرانجام به نابودی خواهد انجامید.[۵۱]

در سدهٔ هشتم پیش از میلاد، پادشاهی اسرائیل به‌تدریج زیر فشار فزایندهٔ امپراتوری آشور قرار گرفت. بی‌ثباتی سیاسی، رقابت‌های داخلی و شورش‌های پیاپی علیه آشور توان مقاومت این دولت را تضعیف کرد. سرانجام در سال ۷۲۲ پیش از میلاد، پس از محاصره‌ای طولانی، سامریه به دست سپاهیان آشور سقوط کرد. این عملیات در زمان شلمناصر پنجم آغاز شد و در دورهٔ سرگون دوم به پایان رسید. بسیاری از ساکنان سرزمین اسرائیل به نقاط مختلف امپراتوری آشور تبعید شدند و گروه‌هایی از اقوام دیگر در این منطقه اسکان یافتند. این رویداد به نابودی پادشاهی شمالی انجامید و بعدها منشأ شکل‌گیری سنت «ده قبیلهٔ گمشده» شد؛ قبایلی که سرنوشت نهایی آنان در هاله‌ای از ابهام باقی ماند.[۵۲]

ارمیای نبی سقوط اورشلیم را به دست صدقیا پادشاه پیشگویی می‌کند، اثر از جوزف استالائرت

پس از سقوط سامریه، پادشاهی یهودا تنها دولت اسرائیلیِ باقی‌مانده شد. اورشلیم اهمیت مذهبی و سیاسی بیشتری یافت و بسیاری از پناهندگان شمالی به آن مهاجرت کردند. این مهاجرت احتمالاً در تقویت هویت مشترک بنی‌اسرائیلی و گسترش سنت‌های دینی یهودا نقش مهمی داشت. بنا بر روایت کتاب دوم پادشاهان، در اواخر سدهٔ هفتم پیش از میلاد، پادشاه یوشیا اصلاحات گسترده‌ای را به اجرا گذاشت.[۵۳] او معابد محلی را برچید، آیین‌های بیگانه را ممنوع کرد و پرستش یهوه را به‌طور رسمی در معبد اورشلیم متمرکز ساخت.[۵۴] بسیاری از پژوهشگران این دوره را یکی از مراحل مهم در تدوین و گردآوری بخش‌هایی از متون مقدس اسرائیلی می‌دانند. با این حال، پس از مرگ یوشیا در نبرد با مصر، یهودا وارد دوره‌ای از آشفتگی سیاسی شد.[۵۵] در همین زمان، امپراتوری آشور رو به افول گذاشت و قدرت نوظهور بابل جای آن را گرفت. پس از پیروزی بابل بر آشور و مصر، یهودا به دولتی تابع بابل تبدیل شد. شورش‌های پیاپی پادشاهان یهودا علیه حکومت بابل سرانجام واکنش سخت این امپراتوری را در پی داشت. در زمان صدقیا، نبوکدنصر دوم اورشلیم را محاصره کرد.[۵۶] پس از مقاومت چندماهه، شهر در سال ۵۸۶ پیش از میلاد سقوط کرد؛ معبد سلیمان ویران شد، دیوارهای شهر فرو ریخت و بخش بزرگی از نخبگان، کاهنان، صنعتگران و اشراف به بابل تبعید شدند.[۵۷]

اسارت بابلی و دوران فارسی

جیمز تیسوت در این اثر تبعید یهودیان به بابل را به تصویر کشیده است، ۱۸۹۶

در دوران اسارت بابلی، پیامبرانی چون ارمیا و حزقیال تبعیدشدگان را تشویق می‌کردند که امید خود را به بازگشت به سرزمین یهودا و بازسازی معبد از دست ندهند. بر اساس روایت کتاب عزرا، کوروش بزرگ، پادشاه امپراتوری هخامنشی، پس از فتح بابل فرمان آزادی اسیران یهودی و بازگشت آنان به سرزمین یهودا را صادر کرد. این اقدام فرصتی فراهم آورد تا یهودیان هویت دینی و اجتماعی خود را بازیابی کنند. در این دوره، منطقه یهودا با نام «یهود مدینتا» شناخته می‌شد و به‌عنوان یکی از ساتراپی‌های امپراتوری هخامنشی اداره می‌گردید.[۵۸]

روایت بازسازی معبد دوم به رهبری زروبابل در کتاب‌های عزرا و نحمیا آمده است.[۵۹] زروبابل به همراه یوشع، کاهن اعظم، تلاش کردند معبد را بر ویرانه‌های معبد سلیمان بنا کنند، اما مقاومت‌های محلی و مشکلات مالی موجب توقف موقت این پروژه شد. با این حال، بر پایه گزارش کتاب‌های حجی و زکریا، بازسازی معبد سرانجام در سال ۵۱۶ پیش از میلاد به پایان رسید و یوشع به مقام کاهن اعظم منصوب شد. در ادامه، گروه دیگری از یهودیان به رهبری عزرا و نحمیا به سرزمین یهود بازگشتند. عزرا تمرکز خود را بر آموزش شریعت یهوه و اجرای اصلاحات مذهبی قرار داد و کوشید وفاداری قوم به عهد الهی را احیا کند. نحمیا نیز مسئولیت بازسازی دیوارهای اورشلیم را بر عهده گرفت و مجموعه‌ای از اصلاحات اجتماعی و دینی را به اجرا گذاشت؛ از جمله محدود کردن نفوذ اقوام و فرهنگ‌های بیگانه در جامعه یهودی. این اقدامات به تثبیت نظم اجتماعی و مذهبی یهودیان انجامید و زمینه بازسازی هویت دینی و ملی آنان را فراهم کرد.[۶۰]

گاه‌شماری تاریخی

پیدایش فرهنگ بنی‌اسرائیلی

تلاش‌ها برای تأیید منشأ قومی بنی‌اسرائیل بر پایهٔ روایت‌های کتاب مقدس از طریق باستان‌شناسی، تا حد زیادی کنار گذاشته شده است، زیرا نتیجهٔ قابل توجهی به دست نداده‌اند.[۶۱] تحلیل پژوهشی متون عبری، توسط محققانی مانند ریچارد الیوت فریدمن و کنت کیچن، نشان می‌دهد که متون خروج، یوشع و پادشاهان ترکیبی از اسطوره، حافظه جمعی و روایت ملی هستند که ارزش تاریخی چندانی ندارند. با این حال، برخی معتقدند که گروه کوچکی از مصریانِ تبعیدشده در شکل‌گیری داستان «خروج» نقش داشته‌اند. ویلیام جی. دیور با احتیاط این گروه را با قبیلهٔ یوسف مرتبط می‌داند، در حالی که ریچارد الیوت فریدمن آن را به قبیلهٔ لاوی نسبت می‌دهد.[۶۲][۶۳] یوسفوس نیز با استناد به نوشته‌های مانثون، این گروه را همان هیکسوس‌ها معرفی می‌کند.[۶۴][۶۵] برخی دیگر از پژوهشگران بر این باورند که داستان خروج در واقع «یادمان یا حافظه‌ای جمعی» از چندین رویداد مختلفِ عصر برنز است که بعدها در قالب یک روایت واحد شکل گرفته است.[۶۶][۶۷]

علاوه بر این، شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که احتمالاً بنی‌اسرائیل سرزمین شام جنوبی را از طریق فتح نظامی و زور تصرف نکرده‌اند. در عوض، آنان از دل مردمان بومی کنعانی که از دیرباز در آن منطقه زندگی می‌کردند پدید آمدند؛ مردمانی که ساکنان سوریه، اسرائیل باستان و ناحیهٔ فرااردن را نیز در بر می‌گرفتند.[۶۸][۶۹][۷۰] فرهنگ آنان در آغاز مبتنی بر «تک‌خداباوریِ پرستشی» بود؛ یعنی خدای اصلی و مورد پرستش آنان یهوه یا اِل بود،[۱۰] اما وجود خدایان دیگر را به‌کلی انکار نمی‌کردند. پس از تبعید بابلی، این باور به یکتاپرستی کامل تبدیل شد و تا اندازه‌ای نیز از آیین مزدیسنا تأثیر پذیرفت. این تحول، بنی‌اسرائیل را به‌طور آشکار از دیگر اقوام کنعانی متمایز کرد. بنی‌اسرائیل از خط کنعانی استفاده می‌کردند و به یکی از زبان‌های کنعانی، یعنی عبریِ کتاب مقدس، سخن می‌گفتند.[۶۸] زبان عبریِ امروزی، تنها بازماندهٔ زنده از شاخهٔ زبان‌های کنعانی به شمار می‌رود.[۷۱] مطالعات ژنتیکی نیز نشان می‌دهد که اقوام امروزی منطقهٔ شام، همانند بنی‌اسرائیل باستان، از یک ریشهٔ نیاکانی مشترک منشأ گرفته‌اند و تفاوت‌های میان آن‌ها بیشتر ناشی از فرهنگ‌ها و هویت‌های متمایزشان بوده است تا تفاوت‌های بنیادین در تبار ژنتیکی.[۷۲][۶۷]

کاشی‌های اسیرانِ رامسس سوم که پیشگامان بنی‌اسرائیل در کنعان را به تصویر می‌کشند: کنعانی‌هایی از دولت‌شهرها و یک رهبر شاسو.[۷۳][۷۴][۷۵]

دربارهٔ منشأ تاریخی بنی‌اسرائیل نظریه‌های گوناگونی وجود دارد. برخی پژوهشگران معتقدند که آنان از گروه‌های مهاجم، کوچ‌نشینان سیار مانند هپروها و شاسوها، یا کنعانیان فقیرشده‌ای پدید آمده‌اند که ناچار شدند مناطق شهری و ثروتمند را ترک کنند و در نواحی کوهستانی سکونت گزینند.[۷۶] گری رندزبورگ استدلال می‌کند که برخی سنت‌های کهن کتاب مقدس و همچنین شواهد غیرمستقیم دیگر نشان می‌دهد که بنی‌اسرائیل از میان شاسوها و دیگر مردمان نیمه‌کوچ‌نشینِ ساکن بیابان‌های جنوب شام پدید آمدند و بعدها در ارتفاعات کنعان مستقر شدند.[۷۷][۷۸] با این حال، دیدگاه غالب در میان دانشگاهیان این است که بنی‌اسرائیل ترکیبی از گروه‌های مختلف بودند که عمدتاً ریشه‌ای بومی در کنعان داشتند، اما عناصری از جمعیت‌های مرتبط با مصر نیز در شکل‌گیری آنان نقش داشته است؛ عناصری که احتمالاً الهام‌بخش روایت «خروج» شده‌اند.[۷۹][۸۰][۸۱] از نظر جمعیتی نیز بنی‌اسرائیل شباهت زیادی به اقوام عمونی، ادومی، موآبی و فینیقی داشتند.[۸۰][۸۲]

هویت فرهنگی بنی‌اسرائیل بر پایهٔ احساس تعلق به گذشته‌ای مشترک و خاطرهٔ جمعیِ روایت خروج شکل گرفته بود. مرزهای فرهنگی آنان از طریق مجموعه‌ای از آیین‌ها و رسوم مرتبط با بدن، خوراک و زمان مشخص می‌شد؛ از جمله ختنهٔ مردان، پرهیز از خوردن گوشت خوک، و تنظیم زمان بر اساس روایت خروج، دوران پادشاهان بنی‌اسرائیل و رعایت شبات (روز استراحت مقدس). دو رسم نخست، یعنی ختنه و پرهیز از گوشت خوک، در میان بسیاری از اقوام سامیِ غربیِ همسایه نیز رواج داشت و تنها فلسطینیان باستان ــ که ریشه‌ای یونانی و وابسته به فرهنگ میسِنی داشتند ــ از این قاعده مستثنا بودند. به همین دلیل، ازدواج میان بنی‌اسرائیل و دیگر اقوام سامی امری رایج بود.[۸۳] با این حال، آنچه ختنهٔ بنی‌اسرائیلی را از ختنهٔ دیگر اقوام متمایز می‌کرد، تأکید ویژه بر انجام آن در زمان مقرر و صحیح بود.[۸۴] همچنین ختنه در فرهنگ بنی‌اسرائیل نوعی نشانهٔ یادآور به شمار می‌رفت؛ به این معنا که مرد ختنه‌شده همواره این نشانهٔ جسمانی را با خود داشت و آن را یادآور تعهدات و الزامات اخلاقی و جنسی خود می‌دانست.[۸۴] یوم طوف لیپمان-مولهاوزن بر این باور است که هویت بنی‌اسرائیلی بیش از هر چیز بر ایمان و پایبندی به احکام دینی متناسب با جنسیت استوار بود. برای مردان، این نشانه در ختنه تجلی می‌یافت و برای زنان، در اجرای قربانی آیینی پس از زایمان، چنان‌که در فصل دوازدهم کتاب لاویان آمده است.[۸۵]

در دنیای امروزی

یهودیان اِشکِنازی

اِشکِناز واژه‌ای عبری برای سرزمین آلمان است. از این رو به یهودیانی که در قرون وسطی در آنجا زندگی می‌کردند «اِشکِنازی» می‌گویند. این گروه از یهودیان احتمال زیاد در زمان امپراتوری روم به آنجا کوچ داده شده‌اند. این کوچ احتمالاً در حدود سال ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ بعد از میلاد بوده است.

یهودیان سفاردی

یهودیان سفاردی یهودیان اسپانیا و پرتغال هستند. این یهودیان به مدت هزار سال در آن منطقه زندگی می‌کردند تا اینکه در سال ۱۴۹۲ فرناندوی دوم، حامی کلیسای کاتولیک، یهودیان را از آنجا راند. این یهودیان به شمال آفریقا، هلند، انگلیس، فرانسه، لهستان، امپراتوری عثمانی و آمریکای جنوبی مهاجرت کردند. حضور این یهودیان در امپراتوری عثمانی بسیار گسترده بود.

یهودیان میزراهی

یهودیان میزراهی یهودیان خاورمیانه، آسیای مرکزی و قفقاز هستند. معمولاً این یهودیان در کشورهای دارای جمعیت اکثریت مسلمان زندگی می‌کردند. یهودیان ایرانی، عراقی، سوری، افغانستانی، بخارایی، کردی، گرجی و غیره جزو این گروه هستند.[۸۶]

تست ژنتیکی

آزمایشهای ژنتیکی ثابت کرده است که بسیاری از یهودیان دارای جد مشترکی در منطقه خاورمیانه هستند. یهودیان به ندرت با غیر یهود ازدواج می‌کردند و از این رو ازدواج آن‌ها بیشتر در بین یهودیان دیگر بود. آزمایش ژنتیکی نشان داده است که مقدار این ازدواج با غریبه‌ها در بعضی نسلها کمتر از ۰٫۵ درصد بوده است.[۸۷]

یهودیان امروزه خود را بازمانده دوازده قبیله اسرائیل می‌دانند. بر اساس کتاب مقدس یهود مخلوطی از قبیله یهودا، قبیله بنیامین، قبیله شمعون و لاوی است.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ Greenspahn, Frederick E. (2008). The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press. pp. 12ff. ISBN 978-0-8147-3187-1. Archived from the original on 1 July 2023. Retrieved 14 January 2018.
  2. ↑ Van der Toorn, K. (196). Family Religion in Babylonia, Ugarit and Israel: Continuity and Changes in the Forms of Religious Life. Brill. pp. 181, 282.
  3. ↑ Grabbe 2008, p. 75.
  4. ↑ Van der Veern, Peter, et al. "Israel in Canaan (Long) Before Pharaoh Merenptah? A Fresh Look at Berlin Statue Pedestal Relief 21687". Journal of Ancient Egyptian Interconnections. pp. 15–25.
  5. ↑ Romer, Thomas (2015). The Invention of God, Harvard. p. 75.
  6. ↑ Dijkstra, Meindert (2017). "Canaan in the Transition from the Late Bronze to the Early Iron Age from an Egyptian Perspective". In Grabbe, Lester, ed. The Land of Canaan in the Late Bronze Age. Bloomsbury. p. 62, n. 17
  7. ↑ Genesis 32:29
  8. ↑ Scherman, Rabbi Nosson, ed. (2006). The Chumash. The Artscroll Series. Mesorah. pp. 176–77.
  9. ↑ Kaplan, Aryeh (1985). "Jewish Meditation". New York: Schocken. p. 125.
  10. 1 2 Cross 1973.
  11. ↑ Hamilton, Victor (1995). The Book of Genesis, Chapters 18–50. Wm. B. Eerdmans. p. 334. ISBN 0-8028-2521-4.
  12. ↑ Wenham, Gordon (1994). Word Biblical Commentary. Vol. 2: Genesis 16–50. Dallas, Texas: Word Books. pp. 296–97.
  13. ↑ Berlin, Adele; Brettler, Marc (2004). The Jewish Study Bible: Jewish Publication Society Tanakh Translation. Oxford University Press. p. 68.
  14. ↑ "שׂרר". Sefaria. Archived from the original on 21 September 2020. Retrieved 5 August 2020.
  15. ↑ "Klein Dictionary, שַׂר". www.sefaria.org. Archived from the original on 21 September 2020. Retrieved 5 August 2020.
  16. ↑ "šarru". Akkadian Dictionary. Association Assyrophile de France. Archived from the original on 29 October 2020. Retrieved 5 August 2020.
  17. ↑ "שׂרה". Sefaria. Archived from the original on 21 September 2020. Retrieved 5 August 2020.
  18. ↑ Even-Shoshan, Avraham. "שׂרה". Even-Shoshan Dictionary.
  19. ↑ Yoreh, Tzemah (29 December 2017). "Jacob Is Renamed Israel (Twice): Why Does the Name Jacob Remain?". TheTorah.com. Archived from the original on 29 May 2025.
  20. ↑ Sarna and Sperling, “Abraham”, Encyclopaedia Judaica, 281.
  21. ↑ Sarna and Sperling, “Abraham”, Encyclopaedia Judaica, 282.
  22. ↑ Genesis 21:1–7
  23. ↑ Sarna and Sperling, “Abraham”, Encyclopaedia Judaica, 282.
  24. ↑ Genesis 25:26
  25. ↑ Genesis 25:29–34
  26. ↑ Genesis 35:23–26
  27. ↑ Genesis 42:23
  28. ↑ Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews (PDF). Vol. III: Ingratitude Punished. Translated by Szold, Henrietta. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  29. ↑ Exodus 8:1
  30. ↑ Exodus 20:1–17
  31. ↑ Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews (PDF). Vol. III: The Symbolical Significance of the Tabernacle. Translated by Szold, Henrietta. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  32. ↑ Achtemeier, Paul J.; Boraas, Roger S (1996). The Harper Collins Bible Dictionary. Harper San Francisco. ISBN 978-0-06-060037-2.
  33. ↑ Niditch 2008, pp. 2–3.
  34. ↑ Boling & Nelson 2006.
  35. ↑ ""Saul, First King of Israel", Chabad.org".
  36. ↑ 1 Samuel 14:47
  37. ↑ 1 Samuel 15:33–35
  38. ↑ Merrill, “The Decline of Saul”, Kingdom of Priests.
  39. ↑ McKenzie, King David: A Biography, 112–117.
  40. ↑ Merrill, “Jerusalem the Capital”, Kingdom of Priests.
  41. ↑ McKenzie, King David: A Biography, 135–137.
  42. ↑ Ishida, “Solomon”, The Anchor Bible Dictionary.
  43. ↑ Ishida, “Solomon”, The Anchor Bible Dictionary.
  44. ↑ 1 Kings 14:21
  45. ↑ Provan, Long and Longman, A Biblical History of Israel, 256–258.
  46. ↑ Gnuse, “The Emergence of Monotheism in Ancient Israel”, Religion, 327.
  47. ↑ Oded & Sperling 2006, p. 142.
  48. ↑ 1_Kings_14:21
  49. ↑ Driscoll 1910.
  50. ↑ Gill, J. , Gill's Exposition of the Entire Bible on 1 Kings 13, accessed 19 October 2017
  51. ↑ "The Kingdom of Samaria". The Chosen People (5th ed.). 1859.
  52. ↑ Josephus, The Antiquities of the Jews, Book 11 chapter 1
  53. ↑ 2 Kings 22:3; 2 Chronicles 34:8
  54. ↑ Elitzur, Yoel (2023). "The Altar at Tel Dothan – A Trace of Josiah's Reform?". Journal of the Ancient Near Eastern Society. 36 (1): 62–89.
  55. ↑ Hill, Andrew E. (May 11, 2010). 1 and 2 Chronicles. Zondervan Academic. ISBN 978-0-310-86561-2 – via Google Books.
  56. ↑ Young, Rodger C. (2004). "When Did Jerusalem Fall?" (PDF). Journal of the Evangelical Theological Society: 29. The first date is taken from Ezek 24:1, where it is said that the final siege of Jerusalem began in the tenth month of the "ninth year." … The tenth month of that year corresponds roughly to January 589 BC.
  57. ↑ Bickerman, E. J. (2007). Nebuchadnezzar And Jerusalem. Brill. ISBN 978-90-474-2072-9.
  58. ↑ The Biblical Period from Abraham to Ezra: An Historical Survey. Harpercollins College Div. 1963. ISBN 0-06-130102-7.
  59. ↑ Fensham, F. Charles, "The books of Ezra and Nehemiah" (Eerdmans, 1982) p.  10
  60. ↑ Fensham, F. Charles, "The books of Ezra and Nehemiah" (Eerdmans, 1982) p.  10
  61. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :0 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  62. ↑ Dever 2003, p. 231.
  63. ↑ Friedman, Richard Elliott (12 September 2017). The Exodus. HarperCollins. ISBN 978-0-06-256526-6. Archived from the original on 1 July 2023. Retrieved 15 May 2022.
  64. ↑ Assmann, Jan (2003). The Mind of Egypt: History and Meaning in the Time of the Pharaohs. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01211-0.
  65. ↑ L 186 Josephus I Life Against Apion.
  66. ↑ Na'aman 2011, pp. 62-69.
  67. 1 2 Feldman, Michal; Master, Daniel M.; Bianco, Raffaela A.; et al. (2019). "Ancient DNA sheds light on the genetic origins of early Iron Age Philistines". Science Advances. 5 (7). Bibcode:2019SciA....5...61F. doi:10.1126/sciadv.aax0061. PMC 6609216. PMID 31281897.
  68. 1 2 Tubb 1998, pp. 13–14.
  69. ↑ McNutt 1999, p. 47.
  70. ↑ K. L. Noll (2001). Canaan and Israel in Antiquity: An Introduction. بایگانی‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۲۳ توسط Wayback Machine A&C Black. p. 164: "It would seem that, in the eyes of Merneptah's artisans, Israel was a Canaanite group indistinguishable from all other Canaanite groups." "It is likely that Merneptah's Israel was a group of Canaanites located in the Jezreel Valley."
  71. ↑ Moore Cross, Frank (1997). Canaanite Myth and Hebrew Epic: Essays in History of the Religion of Israel. Massachusetts: Harvard University Press. p. 62. ISBN 0-674-09176-0.
  72. ↑ Haber, Marc; Doumet-Serhal, Claude; Scheib, Christiana; et al. (2017). "Continuity and Admixture in the Last Five Millennia of Levantine History from Ancient Canaanite and Present-Day Lebanese Genome Sequences". American Journal of Human Genetics. 101 (2): 274–282. doi:10.1016/j.ajhg.2017.06.013. PMC 5544389. PMID 28757201.
  73. ↑ "Shasu or Habiru: Who Were the Early Israelites?". The BAS Library. 24 August 2015. Archived from the original on 16 October 2022. Retrieved 16 October 2022.
  74. ↑ "Israelites as Canaanites". Macrohistory: World History. Archived from the original on 3 January 2019. Retrieved 3 March 2019.
  75. ↑ "Inside, Outside: Where Did the Early Israelites Come From?". The BAS Library. 24 August 2015. Archived from the original on 16 October 2022. Retrieved 16 October 2022.
  76. ↑ Killebrew, Ann E. (2020). "Early Israel's Origins, Settlement, and Ethnogenesis". In Kelle, Brad E.; Strawn, Brent A. (eds.). The Oxford Handbook of the Historical Books of the Hebrew Bible. Oxford University Press. pp. 79–93. ISBN 978-0-19-026116-0. Archived from the original on 31 March 2023. Retrieved 31 March 2023.
  77. ↑ Rendsburg, Gary A. (2020). "Israelite Origins". In Averbeck, Richard E.; Younger (Jr.), K. Lawson (eds.). "An Excellent Fortress for His Armies, a Refuge for the People": Egyptological, Archaeological, and Biblical Studies in Honor of James K. Hoffmeier. Pennsylvania State University Press. pp. 327–339. ISBN 978-1-57506-994-4. Archived from the original on 2 August 2021.
  78. ↑ Thiessen, Matthew (2011). Contesting Conversion: Genealogy, Circumcision, and Identity in Ancient Judaism and Christianity. Oxford University Press. pp. 43–64. ISBN 978-0-19-991445-6.
  79. ↑ Mittleman, Alan (2010). "Judaism: Covenant, Pluralism and Piety". In Turner, Bryan S., ed. The New Blackwell Companion to the Sociology of Religion. John Wiley & Sons. pp. 340–363, 346.
  80. 1 2 Gottwald, Norman (1999). Tribes of Yahweh: A Sociology of the Religion of Liberated Israel, 1250–1050 BCE. A&C Black. p. 433. cf. 455–56.
  81. ↑ Gabriel, Richard A. (2003). The Military History of Ancient Israel. Greenwood. p. 63: "The ethnically mixed character of the Israelites is reflected even more clearly in the foreign names of the group's leadership. Moses himself, of course, has an Egyptian name. But so do Hophni, Phinehas, Hur, and Merari, the son of Levi."
  82. ↑ Tubb 1998.
  83. ↑ Hendel, Ronald (2005). Remembering Abraham: Culture, Memory, and History in the Hebrew Bible. Oxford University Press. pp. 3–30. ISBN 978-0-19-517796-1.
  84. 1 2 Fleishman, Joseph (2001). "On the Significance of a Name Change and Circumcision in Genesis 17". Journal of the Ancient Near Eastern Society. 28 (1) – via JTS.
  85. ↑ Cohen, Shaye J.D. (2005). Why Aren't Jewish Women Circumcised?: Gender and Covenant in Judaism. pp. 180–190. ISBN 978-0-520-21250-3.
  86. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Albertz, Rainer 1994 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  87. ↑ Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora - New York Times

منابع و برای مطالعه بیشتر

برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=بنی‌اسرائیل&oldid=43797315»