مفاتیح الجنان

مَفاتیحُ‌الجَنان
نویسنده(ها)	شیخ عباس قمی
کشور	ایران
موضوع(ها)	مذهبی؛ ادعیه و زیارات
تاریخ نشر	۱۳۴۴ هجری قمری/۱۳۰۴ یا ۱۳۰۵ هجری شمسی

مَفاتیح‌ُالجَنان از برجسته‌ترین و پرخواننده‌ترین مجموعه‌های دعا و زیارت در میان شیعیان دوازده‌امامی است که توسط شیخ عباس قمی گردآوری شده است. این اثر، مجموعه‌ای جامع از دعاها، زیارت‌نامه‌ها، اعمال ماه‌ها و شب‌ها و روزهای خاص سال قمری است که بر اساس منابع حدیثی و ادعیه تنظیم شده و هدف نویسنده از نگارش آن، فراهم‌سازی ادعیه معتبر شیعی در یک کتاب، برای ارتباط معنوی مؤمنان با خداوند و اولیای الهی است. از زمان تألیف آن تا امروز، مفاتیح‌الجنان جایگاهی ویژه در عبادت شیعیان ایران، عراق، لبنان و دیگر جوامع شیعی یافته است و در بسیاری از منازل، مساجد و زیارتگاه‌ها حضور دائمی دارد.

علت نگارش

منبع این بخش: استادی، «نکاتی در اعتبارسنجی ادعیه و زیارات کتاب مفاتیح‌الجنان».

شیخ عباس قمی در مقدمهٔ کتاب مفاتیح‌الجنان به‌طور صریح دلیل تألیف این اثر را بیان کرده است. او می‌نویسد که «برخی از برادران مؤمن از این بنده درخواست کردند که کتاب مِفتاح‌الجنان،^[الف]که میان مردم رواج یافته است، را مطالعه کنم و از دعاهای آن، آنچه دارای سند معتبر است، گردآورم و آنچه سند معتبری برایش نیافته‌ام، نقل نکنم. همچنین خواستند دعاها و زیارات معتبری را که در آن کتاب ذکر نشده، بر آن بیفزایم. بنابراین، این حقیر خواسته ایشان را پذیرفتم و کتاب حاضر را به همان ترتیب فراهم آوردم و نام آن را مفاتیح‌الجنان نهادم». در پاسخ به این درخواست، شیخ عباس قمی تصمیم گرفت کتابی جامع و معتبر از دعاها و زیارات گردآورد و آن را مفاتیح‌الجنان نامید.

افزون بر این، در بخشی از کتاب (ذیل زیارت وارث)، وی از استاد خود مطلبی نقل می‌کند که اشاره‌ای مستقیم به انگیزهٔ دیگر او در نگارش این کتاب دارد؛ یعنی پاسخ به تحریفات و دخالت‌های ناصحیح در کتاب‌های حدیث و دعا.

در نتیجه، هدف اصلی شیخ عباس قمی از تألیف مفاتیح‌الجنان، تدوین مجموعه‌ای معتبر، منظم و قابل اعتماد از ادعیه و زیارات برای استفادهٔ عمومی مردم بود تا بتوانند با اطمینان از اصالت و سند دعاها، از آن‌ها بهره‌مند شوند.

ساختار و محتوا

منبع این بخش: استادی، «نکاتی در اعتبارسنجی ادعیه و زیارات کتاب مفاتیح‌الجنان».

در ابتدای این کتاب، معمولاً چند سوره کوچک و متوسط قرآن چاپ می‌شود که بسته به نسخه‌های مختلف، اندکی تفاوت دارند. متن اصلی مفاتیح‌الجنان در چند بخش (باب) تنظیم شده است:

باب اول: ادعیه و اعمال هفتگی
- شامل تعقیبات نمازها، اعمال شب و روزهای هفته، نمازهای معروف، و زیارت چهارده معصوم در روزهای مختلف هفته است.
باب دوم: اعمال سالیانه
- در این بخش اعمال مستحبی مرتبط با ماه‌های قمری و ادعیهٔ سالانه گردآوری شده است. این بخش از ماه رجب آغاز می‌شود و تا ماه جمادی‌الثانی و نیز اعمال نوروز و ماه‌های رومی ادامه دارد.
باب سوم: زیارات
- این باب با بیان آداب سفر و زیارت و اذن دخول حرم‌ها آغاز می‌شود و سپس به زیارت چهارده معصوم، امام‌زادگان و برخی از بزرگان و علمای شیعه می‌پردازد. همچنین اعمال مربوط به برخی مساجد در این باب ذکر شده است. پایان این بخش به زیارت قبور مؤمنان و دعاهای مربوط به آن اختصاص دارد، که آخرین مطالب نسخه‌های نخستین مفاتیح به‌شمار می‌رود.

در چاپ دوم مفاتیح‌الجنان، شیخ عباس قمی بخشی با عنوان «مُلحَقات» به کتاب افزود. در این بخش، هشت دعا و مطلب جدید که به نظر مؤلف مورد نیاز مردم بود، اضافه شده است.

افزون بر مفاتیح، شیخ عباس قمی کتاب دیگری با عنوان باقیات‌ُالصالِحات نیز تألیف کرده که شامل شش باب و بخشی به نام «مُلحَقات» است. وی این اثر را در حاشیهٔ چاپ مفاتیح منتشر کرد و امروزه نیز در بسیاری از نسخه‌های مفاتیح‌الجنان همراه آن چاپ می‌شود.

تصحیح و ترجمه

مفاتیح از پر مخاطب‌ترین کتب چاپ شده در ایران است و در طی حدود یک قرن اخیر هزاران بار توسط ناشران مختلف بچاپ رسیده‌است که برخی از آن ناشران بازاری و فاقد صلاحیت و تخصص بوده‌اند.^[۳] با توجه به وجود برخی اشتباهات چاپی و املایی خصوصاً با توجه به وجود ۸۲۳ آیه قران در دعاهای مختلف مفاتیح، سازمان چاپ و نشر قرآن کار بررسی نسخه‌های مختلف و اعلام ایرادات تایپی به ناشران و صدور مجوز را آغاز کرده‌است. احمد زرنگار، سرپرست معاونت نظارت بر چاپ و نشر قرآن در این باره می‌گوید که در بررسی‌های این مرکز معتبرترین نسخه مفاتیح که توسط هادی اشرفی تبریزی خطاطی شده‌است، ۱۲ غلط املایی داشته‌است؛ از جمله «آیه ۱۰ سوره معارج در صفحه ۴۱۳ واژه «یَسئَلُ»، «یُسئَلُ» شده یا در سوره توبه، آیه ۲۵ صفحه ۴۷۰ این نسخه، کلمه «فَلَم»، «فَلَن» شده‌است یا در سوره فرقان، آیه ۵۸ صفحه ۸۱۲ کلمه «خبیراً»، «خبیراً بصیراً» شده و یک کلمه اضافه شده‌است.»^[۴]

مفاتیح‌الحیات

محتوای محوری مفاتیح‌الجنان رابطه انسان با خدا از طریق ادعیه و زیارات است. با این حال عبدالله جوادی آملی معتقد است دین تنها به عبادات، اذکار و زیارات محدود نمی‌شود، بلکه باید ابعاد اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی آن نیز تبیین شود. از همین رو وی پیشنهاد تألیف جلد دومی را با عنوان مَفاتیحُ‌الحَیات مطرح کرد تا ناظر بر رفتارها و روابط روزمره انسان‌ها باشد. هدف از تألیف جلد دوم مفاتیح، گسترش نگاه دینی از عبادات فردی به مسئولیت‌های اجتماعی و اخلاقی انسان در برابر دیگران، طبیعت و حیوانات است.^[۵]این کتاب سال ۱۳۹۱ هجری شمسی منتشر شد،^[۶]و پس از ۶ سال به چاپ نوبت دویست و هفدهم رسید.^[۷]

مفاتیح در سایر کشورها

چندین ترجمه از کلیات یا بخشی از مفاتیح به زبانهای اردو، انگلیسی و فرانسوی صورت گرفته‌است. ویلیام چیتیک اسلام‌شناس آمریکایی ضمن ترجمه صحیفه سجادیه به انگلیسی چند دعا از مفاتیح را نیز ترجمه و ضمیمه ان کرده‌است.

یادداشت‌ها

↑ برخی از پژوهشگران معتقدند بنابر قرائن و شواهد، این کتاب اثر اسدالله صدوق بروجردی، یک روضه‌خوان اهل بروجرد می‌باشد. خود عباس قمی از نویسنده کتاب نام نبرده است.^[۲]