حسن عسکری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۱۱′۵۵.۸۱″ شمالی ۴۳°۵۲′۲۳.۹۷″ شرقی / ۳۴.۱۹۸۸۳۶۱° شمالی ۴۳.۸۷۳۳۲۵۰° شرقی / 34.1988361; 43.8733250

امام شیعه
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
حسن عسکری
[[پرونده:
Hassan askari-3.png
|170px|]]
نقش یازدهمین امام شیعیان
نام حسن عسکری
کنیه ابومحمد
لقب(ها)

عسکری
زکی

ابن الرّضا
زادروز ۸ ربیع‌الثانی سال ۲۳۲ پس از هجرت
زادگاه مدینه
درگذشت ۸ ربیع‌الاول سال ۲۶۰ پس از هجرت
مدفن آرامگاه امامان علی الهادی و حسن عسکری، سامرا
پدر هادی
مادر حدیث یا سوسن
همسر(ان) نرجس خاتون
فرزند(ان) مهدی
طول عمر

پیش از امامت ۲۲ سال
(سال ۲۳۲ تا ۲۵۴ پس از هجرت)

دوران امامت ۶ سال
(سال ۲۵۴ تا ۲۶۰ پس از هجرت)
شیعه
Hadith Ali.svg
عقاید
اصول توحید • نبوت • معاد یا قیامت
عدل • امامت
فروع نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجسته مهدویت: غیبت (غیبت صغری، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوم محمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابه سلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامه بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
علما روحانیان شیعه
مکان‌های متبرک
مکه و مسجد الحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه  • شیراز و شاه چراغ • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین)  • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه  • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه • قتل عثمان • نبرد جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیان • زیدیه • غلاه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

ابومحمد، حسن بن علی العسکری معروف به حسن عسکری، معصوم سیزدهم و امام یازدهم شیعیان. نزد شیعیان به امام حسن عسکری معروف است. شیعیان وی را با پدرش (علی نقی)، امامین عسکریین می‌خوانند، زیرا در شهر نظامی سامراء (عسکر)، زیر نظر خلفای عباسی بودند.[۱]

تولد

اکثر منابع شیعه دوازده امامی، تولدش را در ربیع‌الاول ۲۳۰ هجری/ نوامبر ۸۴۴ میلادی اعلام می‌کنند. اما کلینی در کتاب اصول کلینی، آن را در رمضان ۲۳۲ هجری/ آوریل ۸۴۷ میلادی ذکر می‌کند. او در مدینه به دنیا آمده و نام مادرش ام ولد معروف به حدَیث است. برخی منابع از مادرش با نام سوسن و سلیل یاد می‌کنند.[۲]

نام، القاب و کنیه

نامش حسن، کنیه وی ابومحمّد و القابش صامت، زکی، خالص، نقی، هادی، رفیق است او در بین شیعیانش به ابن الرضا (امام هشتم شیعیان) معروف بود. وی همانند پدرش لقب عسکری داشت و این لقب از عسکر سامرا گرفته شده‌است.[۲]

خلفای معاصر

او با چند خلیفه عباسی هم عصر بود:[۳]

  1. المعتزّ بالله (معتز عباسی) (۲۵۲- ۲۵۵)
  2. المهتدی بالله (مهتدی عباسی) (۲۵۵- ۲۵۶)
  3. المعتمد بالله (معتمد عباسی) (۲۵۶- ۲۷۹)

دوران امامت

امامت حسن عسکری از سال ۲۵۴ آغاز شد و تا سال ۲۶۰ ادامه یافت (۶ سال).[۴]

فشار واختناق

خلفای عباسی همواره امامان شیعه را تحت فشار و محدودیت قرار می‌دادند و این فشارها در دوران محمد بن علی، علی بن محمد و حسن عسکری در سامرا به اوج رسید به طوری که این ۳ نفر عمر کوتاهی داشتند. تعقیب و مراقبت از علی بن محمد و حسن عسکری به قدری بود که آنان را در میان لشکریان جای داده بودند و به همین دلیل این دو را «عسکریین» لقب داده‌اند.[۵] با این حال فشارها و محدودیت‌ها برای حسن عسکری به این جهت که در آن دوران شیعه به صورت یک قدرت عظیم در عراق درآمده بود (و این باعث می‌شد حاکمین احساس خطر کنند)[نیازمند منبع] بیش از دیگران بود.

همچنین دودمان عباسی، طبق روایات فراوان و متواتر می‌دانستند، مهدی که از بین برنده حکومت‌های باطل و برپاکننده حق است، فرزند حسن عسکری خواهد بود. این موضوع باعث شده بود تا حکومت عباسی به شدت وی را تحت کنترل قرار دهد. به طوریکه حسن را مجبور کرده بوند، هر دوشنبه و پنجشنبه در دربار حاضر شود.[۶] همچنین معتز به این مقدار هم کفایت نکرده و او را زندانی کرد (حتی نقشه قتل حسن عسکری را کشیده بود که مرگ زود هنگام این مهلت را به او نداد[۷]).

اصحاب

شیخ طوسی تعداد شاگردان حسن عسکری را بیش از ۱۰۰ نفر ثبت کرده‌است.[۸]

مشهورترین اصحاب و راویان او عبارت‌اند از:[۹][۱۰]


سال‌شمار امامت امامان دوازده‌گانه شیعه

توضیحات
  • این الگو بر مبنای اندیشه شیعه می‌باشد.
  • دوره امامت علی بن ابی‌طالب از درگذشت پیامبر اسلام آغاز شده‌است.
  • آغاز امامت هر امام مصادف با درگذشت امام پیشین است.
  • دوره امامت حجت بن حسن از لحظه درگذشت امام پیشین خود آغاز شده است و چون به عقیده شیعیان دوازده امامی وی زنده است و از نظرها پنهان می‌باشد، لذا امامت حجت بن حسن تا زمان ظهور وی و پیرو آن تا روز قیامت ادامه دارد.

     (۱) علی بن ابی‌طالب ۶۳۲ تا ۶۶۱ (۲۹ سال)      (۲) حسن مجتبی ۶۶۱ تا ۶۷۰ (۹ سال)      (۳) حسین بن علی ۶۷۰ تا ۶۸۰ (۱۰ سال)      (۴) سجاد ۶۸۰ تا ۷۱۲ (۳۲ سال)      (۵) محمد باقر ۷۱۲ تا ۷۳۲ (۲۰ سال)      (۶)جعفر صادق ۷۳۲ تا ۷۶۵ (۳۳ سال)      (۷) موسی کاظم ۷۶۵ تا ۷۹۹ (۳۴ سال)      (۸) علی بن موسی الرضا ۷۹۹ تا ۸۱۷ (۱۸ سال)      (۹) محمد التقی ۸۱۷ تا ۸۳۵ (۱۸ سال)      (۱۰) علی النقی ۸۳۵ تا ۸۶۸ (۳۳ سال)      (۱۱) حسن عسکری ۸۶۷ تا ۸۷۴ (۷ سال)      (۱۲) حجت بن حسن (مهدی) از ۸۷۴ تا زمان حال (تاکنون ۱۱۴۰ سال)

فعالیت‌ها

با وجود همه فشارهای موجود امام حسن عسکری فعالیت‌های سیاسی-اجتماعی-علمی در جهت حفظ اسلام و مبارزه با افکار ضد اسلامی انجام می‌داد:

  • تلاش‌های علمی:

طبق روایات شیعه امام حسن عسکری «خَازِنَ عِلْمِ وَصِیِّ رَسُولِ اللَّهِ» و «عَیْبَةَ الْعِلْمِ: گنجینه دانش» معرفی شده است، و خودشان طبق روایتی در کتاب کافی می‌فرمایند: اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرف است، ... هفتاد و دو حرف آن نزد ما است و یک حرف مخصوص خدا است که در علم غیب آن را ویژه خود ساخته است.»[۱۱]

امام حسن عسکری در شرایط اختناق و تحت کنترل شدید حکومت وقت قرار داشت. اما با این حال به صورت محدود، همانند پدرانش به تربیت شاگردان و گسترش علوم پرداخت. از جمله می‌توان به تفسیر عسکری و تشکیل شبکه‌ای گسترده از نمایندگان خود در سراسر بلاد اسلامی، اشاره کرد که در گسترش دانش شیعه نقش مهمی داشته‌اند. به طوری که شیخ طوسی نام ۱۰۳ نفر از اصحاب و شاگردان آن حضرت را ثبت نموده است.[۱۲]

  • ایجاد شبکه ارتباطی با شیعیان:

در سالهای زندگی امام در سامرا، شیعیان در مناطق مختلف گسترش یافته بودند. این گسترش و پراکندگی باعث شد تا ایشان شبکه ارتباطی وکالت و نصب را در مناطق مختلف راه‌اندازی کنند. ضمن این که شیعیان نیز برای دیدن امام مشکلات بسیاری داشتند. مانند این نقل که: قرار بود امام به دار الخلافه برود که ما به انتظار دیدار وی جمع شدیم؛ در این حال از طرف آن حضرت نوشته‌ای بدین مضمون به ما رسید: کسی بر من سلام و حتی اشاره هم به طرف من نکند؛ زیرا در امان نیستید.[۱۳] البته امام و شیعیان در فرصتهای گوناگونی ملاقات می‏‌کرده‌اند و سرپوشهایی نیز برای این تماسها وجود داشته است. همچنین از بهترین راههای ارتباطی با امام، مکاتبه بوده که در منابع نیز فراوان به چشم می‌خورد.[۱۴]

ایشان به وسیله این شبکه ارتباطی، نامه‌ها و مکتوبات فراوانی با شیعیان داشته‌اند، که بسیار لازم و کارآمد بود. مانند: نامه آن حضرت به شیعیان قم و آوه، یا نامه‌های فراوان حضرت به مردم مدینه، و یا نامه مفصلی که خطاب به اسحاق بن اسماعیل و شیعیان نیشابور نوشته است.[۱۵]

  • فعالیت‌های سری سیاسی:

به خاطر محدودیت‌ها امام حسن عسکری مجبور به رهبری یک سلسله فعالیت‌های مخفی برای راهبرد اهداف خود شده بود.

از جمله این که حضرت از نمایندگانی جهت ارتباط با شیعیان استفاده نماید. در شمار این افراد باید از عقید، خادم خاص وی یاد کرد.[۱۶]

همچنین عثمان بن سعید که زیر پوشش روغن فروشی، فعالیت می‌کرد؛ و شیعیان حضرت، سؤالات و وجوهی را که می‌خواستند به امام تحویل دهند، به او رسانده و او نیز آنها را در ظرف‌ها و مشک‌های روغن قرار داده، و به حضور امام می‌رساند.[۱۷] او حتی پس از مرگ حسن عسکری و با ورود به عصر غیبت صغری، به عنوان نخستین نایب خاص مهدی نیز ایفای نقش کرده است.

  • حمایت‌های مالی از شیعیان:

یکی دیگر از موضع‌گیری‌های او حمایت مالی از شیعیان، بویژه از یاران خاص، بود. چرا که شیعیان تحت فشار دستگاه حکومت بودند.

  • آماده‌سازی شیعیان برای دوران غیبت:

از آنجا که غایب شدن امام و رهبر هر جمعیتی یک حادثه نامأنوس است و باور و تحمل آن برای مردم دشوار است، پیامبر و امامان پیشین به تدریج مردم را برای این موضوع آماده می‌کردند؛ به‌ویژه امام هادی و امام حسن عسکری که به زمان غیبت نزدیک می‌شدند. امام حسن عسکری بر تولد مهدی تاکید می‌کرد و فضای ارتباطی او با شیعیان (به خاطر محدودیت‌های حکومت) حالتی شبیه به غیبت صغری را داشت.

فعالیت دیگر وی تقویت و توجیه سیاسی رجال و عناصر مهم شیعه و استفاده گسترده از آگاهی غیبی برای از بین بردن شک‌ها و تردیدها بود.[۱۸]».

تفسیر عسکری

نوشتار اصلی: تفسیر العسکری

تفسیری منسوب به حسن عسکری و با نام تفسیر العسکری به یادگار مانده است.

این تفسیر روایی، که تا پایان آیة ۲۸۲ سورة بقره در دست است، با بیان روایاتی راجع به فضائل قرآن و تأویل و آداب قرائت قرآن آغاز شده و با ذکر احادیثی مشتمل بر فضائل اهل بیت و مثالب دشمنان اهل بیت ادامه یافته است. بحثهای متعددی نیز در بارة سیرة نبوی، بخصوص راجع به مناسبات پیامبر و یهودیان، مطرح شده است. بیشتر روایات طولانی و مفصّل است، به طوری که گاه یک روایت چندین صفحه را در برمی گیرد.[۱۹]

البته بین دانشمندان در نسبت این تفسیر به حسن عسکری اختلاف است.[۲۰]

مرگ حسن بن علی

در مورد دلیل مرگ امام یازدهم شیعیان اختلاف نظر وجود دارد؛ بر اساس نظر شیعیان وی با سم خلیفه کشته شد، ولی سایرین معتقدند که وی بر اثر بیماری فوت کرده است.

به گفته طبرسی، برخی از امامیه بر اساس حدیثی که به مقتضای آن، همه ائمه به شهادت از دنیا می روند، باور داشتند که امام حسن عسکری نیز مسموم شده است.[۲۱]ابن شهر آشوب نیز به گفته برخی اشاره دارد که وی شهید شده است که یکی از آنها مولف دلائل الامامة است.[۲۲] در منابع متاخر با تکیه بر قول به مسمومیت، نقل است که خلیفه وقت از دستور خود نسبت به قتل حضرت پشیمان شد و طبیبان را ملازم خانه او ساخت تا علاجی حاصل شود، اما کوشش آنان سودی نداشت و سم منجر به وفات حضرت شد.[۲۲] در منابع متاخر دیگر نیز اقوال مشابهی مبنی بر کشته شدن حسن بن علی با سم خلیفه ذکر شده است. [۲۳] [۲۴]

به نظر رسول جعفریان کشته شدن وی امری کاملا محتمل است وی علاوه بر استناد تاریخی بر منبع قرن ششم هجری، چنین استدلالی را ذکر می کند: "سوابق بازداشت و خطری که‌ همواره‌ از طرف دسـتگاه حـاکم متوجه جان حضرتش بود و اینکه آن حضرت یک شخصیت‌ مخالف سیاسی به حساب مـی‌آمده و رحـلت او در سنین جوانی رخ داده همگی‌ می‌تواند مؤید کشته شدن وی باشد.[۲۵] در هر حال وی در روز جمعه ۸ ربیع‌الاول سال ۲۶۰ هجری در سن ۲۹ سالگی فوت کرد [۲۶] [۲۷] و در سامرا کنار پدرش هادی به خاک سپرده‌شد.[۲۸][۲۹]

نشانه شناسی متون تاریخی مربوط به مرگ وی

صرف نظر از اینکه "منابع تاریخی متقدم" به کشته شدن وی اشاره کرده باشند یا نه، محور مشترکی دارند که همگی از آن سخن رانده اند؛ سخن از اینکه خلیفه تلاش داشته تا به واسطه های مختلف از جمله طبیبان و معتمدان به مردم اعلام کند که حسن بن علی به مرگ طبیعی فوت کرده است[۲۲] [۳۰]این محور مشترک در متون تاریخی نشانگر این است که سوء ظن جدی نسبت به مرگ وی، در بین مردم وجود داشته که خلیفه نیاز به چنین تلاشی احساس کرده است.[۲۲] [۳۱][۳۰]علاوه بر این در کتاب "کمال الدین و تمام النعمة" شیخ صدوق در قسمت مربوط به پایان حیات حسن عسکری، از خلیفه با عنوان "امیرالمومنین" نام برده شده است[۳۲]، با توجه به اینکه پدر شیخ صدوق از معتمدین حسن عسکری بوده و توقیعی نیز از حجت بن حسن دارد[۳۳]، استفاده از چنین عنوانی از جانب وی امری عادی محسوب نمی شود چرا که شیعیان خلیفه ها را غاصب خلافت و حکومت می دانستند لذا چنین کاربردی احتمال وجود ترس و احتیاط را در مورد نویسنده به ذهن متبادر می کند.[۳۴] افزون بر این ها اخبار رسیده از منابع تاریخی، مبنی بر این است که پس از مرگ وی، کنیزان خانه او توسط کارگزاران خلیفه وارسی و از حیث باردار بودن بررسی شده اند؛ این خبر نیز حاکی از این است که خلیفه به عمر امامت شیعه حساس بوده است.[۳۵]

جانشینی وی

از آن‌جا که پس از مرگ وی جانشین ایشان به درستی آشکار نبود، پیروانش بر سر جانشینی او به چند گروه تقسیم شدند؛ برخی می‌گفتند که او به نزد خدا عروج کرده و منتظر بازگشتش بودند. برخی گمان می‌کردند که چند سال پیش از کشته‌شدنش فرزندی از او به نام محمد به دنیا آمده‌است. گروه دیگری هم معتقد بودند که یکی از کنیزانش از او حامله‌است و روزی مهدی موعود را به دنیا می‌آورد. گروه‌هایی هم امامت یکی از برادران حسن عسکری، جعفر یا محمد را پذیرفتند. در میان فرقه‌های مختلفی که پس از مرگش ایجاد شد، تنها تشیع دوازده‌امامی (که معتقد به وجود پسری از امام حسن عسکری، همنام پیامبر اسلام، بودند) دوام یافت.[۳۶]

شیعیان دوازده‌امامی، جعفر (برادر حسن عسکری و از مدعیان اصلی جانشینی او) را «جعفر کذّاب» می‌نامند. به عقیدهٔ آنان جعفر کذاب ویژگی‌های امامت را نداشت. به عقیدهٔ آنان، هنگام نماز گزاردن بر بدن حسن عسکری، فرزندش حجت بن الحسن بر او نماز گزارد و شک را از شیعیان برداشت.[۳۷][۳۸][۳۹] گرچه ممکن است همه نسبت‌هایی که به جعفر کذاب داده می‌شود درست نباشد ولی قطعاً مقداری حقیقت در مورد نسبت‌هایی که شیعه به جعفر کذاب داده‌است وجود دارد چرا که پیروان جعفر گاهی به هنگام دفاع از او اظهار می‌نمودند که وی از خصوصیات جوانی خود فاصله گرفته‌است.[۴۰]

تخریب حرم

حرم امام هادی و امام حسن عسکری دو بار توسط وهابیون تخریب شد. اولین حمله در ۳ اسفند ۱۳۸۴ که با بمبگذاری در مرکز گنبد، گنبد و بخشی از گلدستههای حرم را ویران کردند. دومین حمله نیز در ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ رخ داد که گلدسته‌ها نیز مورد تخریب واقع شد.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مشهورترین القاب امام هادی علیه السلام
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ Veccia Vaglieri ۱۹۸۶, p. ۲۴۶-۲۴۷
  3. سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، صفحه ۶۱۶
  4. مناقب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۴۵۵
  5. بحارالانوار، جلد ۵، صفحه ۱۱۳
  6. مناقب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۴۳۴
    دلائل الامامه، محمد بن جریر طبری، صفحه ۲۲۶
    بحار الانوار، علامه مجلسی، جلد ۵۰، صفحه ۲۵۱
  7. بحار الانوار، علمه مجلسی، جلد ۵۰، صفحه ۲۵۱
  8. رجال، شیخ طوسی، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۱، صفحه ۴۲۷ به بعد.
  9. سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، صفحه ۶۲۷
  10. منتهی الآمال، شیخ *عباس قمی، جلد ۲، صفحه ۴۱۴ تا ۴۱۶
  11. کلینی، کافی، ج1، ص230
  12. شیخ طوسی‏، رجال، ‏ ص ۳۹۷
  13. الخرائج و الجرائح، راوندی، ج ۱، ص ۴۳۹
  14. ابن شهر آشوب، مناقب، ج۴، ص۴۲۵؛ شیخ طوسی، الغیبه، ص ۲۱۴
  15. تحف العقول، حرانی، ترجمه صادق حسن‌زاده‏، ص ۸۸۳
  16. شیخ طوسی، الغیبة، ص۲۷۲، به نقل از: پاکتچی، امام حسن عسکری (ع)، ص۶۲۶
  17. ابن شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب (ع)، ج ۴ ص ۴۲۷
  18. تحف العقول، حسن بن علی بن شعبه، صفحه ۴۸۷
  19. دانشنامه جهان اسلام، تفسیر امام حسن عسکری[۱]
  20. «تفسیر منسوب به امام حسن عسکری – تقریرات درس علامه ریاحی». سایت رسمی گروه تحقیقاتی علوم و معارف اسلامی احتجاج. 
  21. احمدوند،عباس؛ طاووسی مسرور،سعید،(1387ش)، بررسی و نقد مدخل (امام) حسن عسگری دائره المعارف اسلام،مجله تاریخ اسلام، شماره 35 و 36، ص158
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ ۲۲٫۳ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 20، مدخل حسن عسکری(ع)، امام، ص3.
  23. منتهی الآمال‏، عباس قمی، ج‏۳، ص ۱۹۴۰
  24. جلاء العیون، علامه مجلسی، صفحه ۹۹۸
  25. جعفریان،رسول،(1371)،اسوه های بشریت (11): امام حسن عسکری علیه السلام، مجله نور علم، مهر و آبان، شماره 47، ص40
  26. جعفریان،رسول،(1371)،اسوه های بشریت (11): امام حسن عسکری علیه السلام، مجله نور علم، مهر و آبان، شماره 47، ص40
  27. کمال الدین و تمام النعمه، شیخ صدوق، صفحه ۴۷۳
  28. مناقب آل ابی طالب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۴۵۵
  29. فرهنگ شیعه، محمد خطیبی و دیگران، صفحه ۱۲۶
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ احمدوند،عباس؛ طاووسی مسرور،سعید،(1387ش)، بررسی و نقد مدخل (امام) حسن عسگری دائره المعارف اسلام،مجله تاریخ اسلام، شماره 35 و 36، ص159
  31. طبسی، محمد جواد،(1379ش)، با خورشید سامرا، ترجمه عباس جلالی، چاپ اول، مرکز انتشارات تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، قم، ص333-334.
  32. ترجمه کمال الدین و تمام النعمة، نویسنده: شیخ صدوق، ترجمه: موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت(ع)، ص53
  33. وبگاه آینده روشن (BFNEWS)او به دعای امام عصر (عج) متولد شد «۱۶-۰۲-۱۳۸۹»
  34. مناسبات و روابط امامان (علیهم السلام) با قدرت های فاسد زمان، مجله پژوهش های اجتماعی اسلامی، شماره 81 و 82، ص36-37
  35. مرتضى مطهرى، مجموعه آثار ، جلد ، 18 صفحه 147.
  36. ʿASKARĪ, ABŪ MOḤAMMAD ḤASAN B. ʿALĪ, Encyclopædia Iranica
  37. سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، صفحه ۶۵۸- ۶۵۹
  38. منتهی الآمال، شیخ عباس قمی، جلد ۲، صفحه ۴۰۷
  39. جلاء العیون، علامه مجلسی، صفحه ۹۹۱ به بعد
  40. Crisis and consolidation in the formative period of Shīʻite Islam, Hossein Modarressi, p. 75, 1993

منابع

  • ایرانیکا
  • جلاء العیون (تاریخ چهارده معصوم علیهم السلام)، علامه مجلسی، تحقیق سید علی امامیان، انتشارت سرور، ۱۳۸۳، شابک: ۳- ۳- ۹۱۴۶۷- ۹۶۴
  • منتهی الآمال، شیخ عباس قمی
  • سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، مؤسسه امام صادق، ۱۳۸۱، شابک: ۸- ۱۰۶- ۳۵۷- ۹۶۴
  • فرهنگ شیعه، نویسندگان: محمد خطیبی و دیگران، انتشارات زمزم هدایت، ۱۳۸۵، شابک: ۷- ۷۳- ۸۷۶۹- ۹۶۴
  • امام دانش، محمدمهدی محب الرحمان، نشریه حریم امام، شماره ۱۴۹، سال سوم، پنجشنبه ۴ دیماه ۱۳۹۳

پیوند به بیرون