حسن عسکری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۱۱′۵۵.۸۱″ شمالی ۴۳°۵۲′۲۳.۹۷″ شرقی / ۳۴.۱۹۸۸۳۶۱° شمالی ۴۳.۸۷۳۳۲۵۰° شرقی / 34.1988361; 43.8733250

امام شیعه
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
حسن عسکری
Hassan askari-3.png
نقش یازدهمین امام شیعیان
نام حسن عسکری
کنیه ابومحمد
لقب(ها)

عسکری
زکی

ابن الرّضا
زادروز ۸ ربیع‌الثانی سال ۲۳۲ پس از هجرت
زادگاه مدینه
درگذشت ۸ ربیع‌الاول سال ۲۶۰ پس از هجرت
مدفن آرامگاه امامان علی الهادی و حسن عسکری، سامرا
پدر هادی
مادر حدیث یا سوسن
همسر(ان) نرجس خاتون
فرزند(ان) مهدی
طول عمر

پیش از امامت ۲۲ سال
(سال ۲۳۲ تا ۲۵۴ پس از هجرت)

دوران امامت ۶ سال
(سال ۲۵۴ تا ۲۶۰ پس از هجرت)
شیعه
Hadith Ali.svg
عقاید
اصول توحید • نبوت • معاد یا قیامت •
عدل • امامت
فروع نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجسته مهدویت: غیبت (غیبت صغری، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوم محمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابه سلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامه بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
علما روحانیان شیعه
مکان‌های متبرک
مکه و مسجد الحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه • شیراز و شاه چراغ • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه • قتل عثمان • نبرد جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیان • زیدیه • غلاه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

حسن بن علی بن محمد ملقب به ابو محمد و ابن الرضا و معروف به عسکری (نظامی) بود. او و پدرش امامین عسکریین نامیده می شوند زیرا شهری (سامرا) که در آن مجبور به زندگی بودند، در واقع یک کمپ نظامی بود. حسن عسکری یازدهمین امام شیعیان دوازده امامی پس از پدرش هادی و قبل از پسرش مهدی است که بیشتر طول عمرش را در حبس خانگی به سر می برد؛ مخصوصا به این دلیل که مشهور بود عسکری صاحب فرزندی خواهد شد که به عنوان منجی آخرالزمان قیام خواهد کرد تا زمین را از عدالت پر کند. حسن عسکری با نرگس خاتون، دختر امپراطوری بیزانس ازدواج کرد. گفته می شود نرگس خاتون، پیرو توصیه هایی که در رویا به او شده، خودش را به بردگی فروخته تا به همسری حسن عسکری در بیاید. عسکری بیشتر عمر خود را محبوس بود تا اینکه، به نوشته ی منابع شیعی، عاقبت به دستور معتمد خلیفه عباسی مسموم شد و در سامرا در کنار قبر پدرش هادی مدفون شد.[۱][۲][۳][۴][۵][۶]

تولد و سالهای اولیه زندگی

ولادت حسن عسکری به سال ۲۳۰، ۲۳۱ یا ۲۳۲ هجری قمری، مصادف با زمانی است که متوکل، خلیفه عباسی، به پدرش هادی مظنون شده بود و قصد داشت او را به همراه خانواده اش از مدینه به سامرا منتقل کند تا از نزدیک او را زیر نظر داشته باشد. از اینرو معلوم نیست آیا حسن عسکری در مدینه متولد شده یا سامرا. در سامرا حسن بیشتر وقتش را صرف تعلیم قرآن و شریعت کرد و به گفته دونالدسون ممکن است در آنجا به زبان آموزی هم اشتغال داشته، چون در سالهای بعد قادر بود با هندی ها به زبان هندی صحبت کند، با ترکها، ترکی و با ایرانیها فارسی سخن بگوید.[۷] به اعتقاد شیعیان، اما، توانای سخن گفتن به تمام زبان های بشری بوسیله خداوند به ائمه داده شده است.[۸][۹]

گفته می شود که حتی در دوران کودکی، حسن عسکری از علم الوهی برخوردار بود. روزی مردی او را، که کودکی بیش نبود، در حال گریه دید. مرد برای فرونشاندن گریه اش گفت که برایش اسباب بازی خواهد خرید تا با آن بازی کند. عسکری پاسخ داد "ما برای بازی خلق نشده ایم." مرد گفت "پس برای چه خلق شده ایم؟" عسکری پاسخ داد: "برای عبادت و دانش اندوزی". مرد گفت این پاسخ را از کجا آورده است. عسکری آیه ای از قرآن را خواند که" آيا پنداشته‌ايد كه شما را بيهوده آفريده‌ايم" (قرآن ۲۳:۱۱۵) مرد که تعجب کرده بود گفت "مگر کودک معصومی مثل تو چه کرده که باید برای آن گریه کند؟" عسکری گفت: "از من دور شو! مادرم را دیده ام که هیزمها را آتش می زند در حالی که آتش شعله ور نمی شود مگر اینکه اول تکه های کوچک هیزم آتش بگیرد. ترسم این است که من از تکه های کوچک هیزم جهنم باشم."[۱۰][۱۱]

مادر عسکری، مثل مادر بسیاری از ائمه شیعه، از بردگان آزاد شده ای بود که بعد از تولد فرزندانش "ام ولد" (مادر فرزندان) نامیده شد. اسم خودش "حدیث" بود گرچه اسامی سوسن، غزال و سلیل هم برایش ذکر شده است.[۷] عسکری برادران دیگری هم داشت از جمله جعفر که به جعفر کذاب یا جعفر ثانی معروف شد. برادر دیگرش حسین نام داشت که به همراه حسن و به یاد دو جدشان حسن و حسین که سبطین نامیده می شدند، سبطین نام گرفتند.[۱۲][۱۳] کنیه عسکری ابومحمّد و القابش صامت، زکی، خالص، نقی، هادی، رفیق است او در بین شیعیانش به ابن الرضا (فرزند رضا، امام هشتم شیعیان) معروف بود. وی همانند پدرش لقب عسکری داشت و این لقب از عسکر سامرا گرفته شده‌است.[۱۳]

همسر

گفته می شود که همسر عسکری، نرگس خاتون، مادر مهدی موعود، دختر امپراطوری روم شرقی بوده است که پیرو توصیه ای که به او در عالم رویا شده، خودش را به بردگی فروخته تا در عراق به سفارش هادی، پدرِ حسن عسکری خریداری شده، به ازدواج حسن درآید.[۳] گزارش این داستان به شرح زیر ثبت شده است:

پدر حسن عسکری، هادی، نامه ای به خط رومی به همراه ۲۰۰ دینار در پاکت قرمزی قرار داده، به همراه دوستش بشار بن سلیمان به بغداد فرستاده، از او می خواهد تا به محلی که برده ها را به فروش می رسانند رفته، سراغ فروشنده ای به نام امر بن یزید را بگیرد که کنیزی را در اختیار دارد که به زبان رومی فریاد می زند: "حتی اگر ثروت و فخر سلیمان، پسر داوود، را داشته باشید، به شما توجهی نخواهم کرد، پس سرمایه تان را بیهوده تلف نکنید". هادی پیشگویی کرده بود که فروشنده پاسخ خواهد داد که به هر صورت مجبور به فروش اوست. و کنیز پاسخ خواهد داد تا برای اینکار عجله نکند و اجازه دهد تا خودش خریدارش را انتخاب کند. بشار نقل می کند که همانطور که از او خواسته شده بود، نامه را به کنیز داده، کنیز نامه را خوانده نمی توانسته جلوی گریه اش را بگیرد. سپس به امربن یزید گفته که باید او را به نویسنده این نامه بفروشد وگرنه خودش را خواهد کشت. بشار ادامه می دهد که در راه سامرا، کنیز پیوسته نامه را بوسیده آنرا به صورت و بدنش می کشید، و وقتی بشار علت این امر را پرسید بود، کنیز پاسخ داد که اولاد پیغمبر شک او را برطرف خواهند کرد. مدتی بعد کنیز داستانِ کامل خوابی که دیده و نحوه ی فرار از قصر پدرش را برای بشار شرح می دهد. شرح این روایت و بحثی که حول اعتبار این گزارش صورت گرفته در کتاب دونالدسون قابل مطالعه است.[۷]

امامت

حسن عسکری به اعتقاد شیعیان دوازده امامی بعد از پدرش به حکم خداوند و به سفارش پدر در سن ۲۲ سالگی به امامت رسید. در طول دوران هفت ساله ی امامتش، حسن عسکری تقریبا بدون هیچ تماس اجتماعی و در تقیه کامل زندگی می کرد. شمار زیاد شیعیان در عصر وی موجبات نگرانی خلفای عباسی را فراهم کرده بود، بعلاوه عباسیان می دانستند که بزرگان شیعه بر مبنای احادیث فراوانی که از حسن عسکری و ائمه پیشین به آنها رسیده بود، معتقد بودند که عسکری صاحب فرزندی خواهد شد که ریشه ظلم و اختناق را بر خواهد داشت. خلفای عباسی، اما، مصمم بودند تا یک بار برای همیشه به امامت ائمه شیعه پایان دهند.[۲][۱۴] امامت حسن عسکری از سال ۲۵۴ تا سال ۲۶۰ ادامه یافت.[۱۵]

در منابع شیعی، امام نهم، دهم و یازدهم، ابن الرضا لقب گرفته اند به این دلیل که عده ای از جمله واقفیه معتقد بودند که امامت با علی بن موسی الرضا پایان یافته است. اعطای نام ابن الرضا(پسر رضا) به این سه نشانگر این مطلب بود که امامت در رضا متوقف نشده، بلکه به فرزندان او منتقل شده است. از رضا تا مهدی انشعاب مهمی در میان شیعیان صورت نگرفت به جز موارد محدودی که در عرض چند روز از هم می پاشیدند. از جمله آنها می توان به جعفر اشاره کرد که چند صباحی پس از مرگ عسکری عده ای را دور خودش جمع کرد اما حتی خودش هم ادعای امامتش را پی نگرفت و مردم به زودی از گردش پراکنده شدند. امروزه به جز زیدیه و اسماعیلیه که از جمعیت قابل توجهی برخوردارند، از بقیه ی فرقه هایی که از اکثریت شیعه منشعب شدند اثر چندانی باقی نمانده است.[۲]

فشار و اختناق خلفای عباسی

خلفای عباسی همواره امامان شیعه را تحت فشار و محدودیت قرار می‌دادند و این فشارها در دوران جواد، هادی و حسن عسکری در سامرا به اوج رسید به طوری که این سه شخص عمر طولانی نکردند. تعقیب و مراقبت از هادی و حسن عسکری به قدری بود که آنان را در میان لشکریان جای داده بودند و به همین دلیل این دو را «عسکریین» لقب داده‌اند.[۱۶] حسن عسکری تقریبا تمام دوران امامتش را در حبس خانگی خلفای عباسی در سامرا به سر برد.[۱۷] بعد از مرگ پدرش، هادی، معتز خلیفه عباسی، عسکری را به بغداد احضار کرد تا از نزدیک او را تحت نظر بگیرد طوری که، به روایتی، عسکری مجبور بود دوشنبه ها و چهارشنبه در دربار حضور پیدا کند.[۱۴] بعدها معتز او را زندانی کرده حتی نقشه ی قتلش را هم کشید اما مرگ زود هنگام خلیفه این اجازه را به او نداد.[۱۸] دوران حبس عسکری در طول دوران کوتاهِ خلیفه بعدی، مهتدی، هم ادامه پیدا کرد. بیشتر دوره حبس امام، اما، مربوط به دوره معتمد می شود که در ادبیات شیعه به عنوان سختگیرترین خلیفه نسبت به عسکری معروف است.[۷] عامل مسمومیت و مرگ عسکری را معمولا معتمد ذکر می کنند.[۱۹]

ارتباط با شیعیان

در سالهای زندگی حسن عسکری در سامرا، شیعیان که در مناطق مختلف گسترش یافته بودند، برای دیدن وی مشکلات فراوانی داشتند. نقل شده است در روزی که عسکری قصد رفتن به داراالخلافه را داشت، عده ی سر راهش جمع شده تا او را از نزدیک ملاقات کنند که در همین حال نامه ای از سوی او دریافت کردند مبنی بر اینکه کسی به او نزدیک نشده به او سلام یا اشاره نکند که در امان نخواهد بود.[۲۰] با این حال عسکری با شیعیان در فرصت های مختلف و با سرپوشهای گوناگون ملاقات می کرد. بهترین راه ارتباط با او اما مکاتبه بود که نمونه های فراوانی در کتب شیعی می توان برای آن پیدا کرد.[۲۱] از جمله نامه آن امام به شیعیان قم و آوه، یا نامه‌های فراوان او به مردم مدینه، و یا نامه مفصلی که خطاب به اسحاق بن اسماعیل و شیعیان نیشابور نوشته بود، می توان ذکر کرد.[۲۲]

گسترش و پراکندگی جغرافیایی شیعیان اما، باعث شد تا عسکری شبکه سری ارتباطی وکالت و عزل و نصب در مناطق مختلف راه‌اندازی کند که بوسیله این شبکه ، نامه‌ها و مکتوبات فراوانی با شیعیان رد و بدل شده و بسیار کارآمد بوده است. همچنین عسکری از نمایندگانی جهت ارتباط با شیعیان استفاده نمود که از جمله این افراد باید از عقید، خادم خاص وی یاد کرد.[۲۳] عثمان بن سعید یکی دیگر از این نمایندگان بود که زیر پوشش یک روغن فروش فعالیت کرده، شیعیان سؤالات و وجوهی را که می‌خواستند به وی تحویل دهند، به او رسانده و او آنها را در ظرف‌ها و مشک‌های روغن قرار داده، به حضور عسکری می‌رساند.[۲۴] او حتی پس از مرگ حسن عسکری و با ورود به عصر غیبت صغری، به عنوان نخستین نایب خاص مهدی نیز ایفای نقش کرده است. عسکری به همراه پدرش هادی، همچنین نوید تولد مهدی را داده، شیعیان را برای غیبت امام دوازدهم آماده کرده خودشان هم سعی می کردند از پشت پرده با شیعیان در ارتباط بوده تا زمینه را برای دوران غیبت مهدی موعود آماده کنند. لازمه این کار، تقویت و توجیه سیاسی رجال و عناصر مهم شیعه و استفاده گسترده از آگاهی غیبی برای از بین بردن شک‌ها و تردیدهای زمان بود.[۲۵].

موقعیت علمی

در روایات شیعی، عسکری مخزن علم و جانشین رسول الله معرفی شده است.[۲۶] با وجود اختناق حاکم به تربیت شاگردان زیادی پرداخت.[۲] شیخ طوسی نام ۱۰۳ نفر از این شاگردان را ثبت کرده است.[۲۷] در دوران عسکری شک و شبهه های مذهبی زیادی وجود داشت. عسکری، اما، بر خلاف پدرانش که آزادی بیشتری داشتند، نمی توانست با شکاکان روبرو شده، مستقیم به سؤالات آنها پاسخ دهد، با این وجود در جواب کسانی که مخصوصا قرآن را زیر سؤال می بردند، نوشته هایی از جمله یک تفسیر، که منتسب به اوست، نگاشته است. نقل شده است که کندی، که او را به عنوان اولین فیسلوف اسلامی می شناسند، در حال نوشتن کتابی با عنوان "تناقضات قرآن" بود. وقتی این خبر به گوش عسکری رسید، یکی از شاگردان کندی را به حضور طلبیده پرسید آیا یک مرد عاقل در میان آنها یافت نمی شود تا کندی را از این کار بازدارد. شاگرد پاسخ داد که کندی استاد اوست و قادر نیست او را توجیه کرده از این کار منصرف کند. حسن عسکری، اما، او را راهنمایی کرد چگونه کندی را به سؤال کشیده او را از کارش منصرف کند. عسکری از او خواست به سراغ کندی رفته، رعابت ادب را کرده، از او بخواهد تا در آنچه به آن مشغول است کمکش کند: "وقتی با تو احساس راحتی کرد از او بپرس: آیا ممکن است شخص دیگری معنی دیگری جز آنچه شما در ذهن دارید از قرآن درک کند؟ کندی پاسخ خواهد داد: البته! چون او کسی است که درک می کند وقتی گوش می دهد اگر این را گفت در پاسخ بگو: از کجا می دانید؟ شاید او معنی متفاوتی با معنی ای که شما درک کرده اید، درک کند و سپس معنایی جعلی برای قرآن درست کند..."[۲۸] شاگرد همانطور که عسکری خواسته بود عمل کرد و کندی به اندازه کافی باهوش بود تا بگوید: "کسی مثل تو نمی تواند به چنین چیزی رسیده باشد... بگو این حرف را از کجا آورده ای؟" کندی وقتی اصل داستان را شیند گفت: "اکنون حقیقت را گفتی! چیزی مثل این از غیر آن خانه (اهل بیت) بیرون نی آید". گفته می شود کندی پس از این واقعه کتابش را سوزاند.[۲۸][۲۹]

تفسیر عسکری

نوشتار اصلی: تفسیر العسکری

این تفسیر روایی، که تا پایان آیة ۲۸۲ سورة بقره در دست است، با بیان روایاتی راجع به فضائل قرآن و تأویل و آداب قرائت قرآن آغاز شده و با ذکر احادیثی مشتمل بر فضائل اهل بیت و مثالب دشمنان اهل بیت ادامه یافته است. بحثهای متعددی نیز در بارة سیرة نبوی، بخصوص راجع به مناسبات پیامبر و یهودیان، مطرح شده است. بیشتر روایات طولانی و مفصّل است، به طوری که گاه یک روایت چندین صفحه را در برمی گیرد.[۳۰] بین دانشمندان در نسبت این تفسیر به حسن عسکری اختلاف است.[۳۱][۳۲] مهمترین دلیلی را که برای تشکیک این انتساب ذکر می شود این است که عسکری تحت نظارت کامل خلفای عباسی بوده است و نمی توانسته بدون ارتباط با اصحابش این نوشته را منتشر کند.[۳۳]

اصحاب

شیخ طوسی تعداد شاگردان حسن عسکری را بیش از ۱۰۰ نفر ثبت کرده‌است.[۳۴] مشهورترین آنها به شرح زیر می باشند:[۳۵][۳۶]

۱) ابو عمرو عثمان بن سعید عَمری (نائب اول مهدی) ۲) احمد بن اسحاق قمی ۳) ابراهیم بن مهزیار ۴) ابو هاشم داود بن قاسم جعفری ۵) محمد بن حسن صفار ۶) محمد بن عثمان بن سعید عمروی (نائب دوم مهدی) ۷) عبدالله بن جعفر حمیری ۸) احمد بن محمد بن مطهّر ۹) ابوسهل اسماعیل بن علی ۱۰) محمد بن صالح بن محمد همدانی

سخنان برگزیده

  • وقتی کسی از شما در دینش وارسته است، در سخن راستگو است، امانت را به صاحبش برمی گرداند و با مردم مهربان است می توانید او را شیعه بنامید.[۳۷]
  • به سمت میوه ای که هنوز نرسیده نشتابید زیرا به وقتش چیده خواهد شد! ... کارتان را به خدا واگذار کرده و زود به سمت نیازتان نشتابید که دلگیر می شوید و یاس بر شما چیره می شود.[۳۷]
  • عبادت به زیادی روزه و نماز نیست، بلکه به مراقبه و تفکر زیاد در امر خداوند است.[۳۷]
  • انسان کینه توز کمترین آسایش را دارد.[۳۷]
  • دو چیز است که بالاتر از آنها چیزی موجود نیست: ایمان به خدا و خدمت به خلق.[۳۷]
  • تواضع نعمتی است که به آن حسادت نمی شود.[۳۷]
  • اگر همه مردم عالم عاقل بودند، دنیا از هم می پاشید.[۳۸][۳۹]
  • احمق ترین دشمن، کسی است که دشمنی اش را آشکار می کند.[۳۷]
  • همه زشتی ها در خانه ای جمع شده که کلید آن دروغ است.[۳۷]

مرگ

در مورد علت مرگ حسن عسکری اختلاف نظر وجود دارد؛ بر اساس نظر شیعیان عسکری با سم خلیفه کشته شد، ولی سایرین معتقدند که وی بر اثر بیماری از دنیا رفته است. به گفته طبرسی، برخی از امامیه بر اساس حدیثی که به مقتضای آن، همه ائمه به شهادت از دنیا می روند، باور داشتند که حسن عسکری نیز مسموم شده است.[۴۰] ابن شهر آشوب به استناد برخی نوشته ها از حمله دلائل الامامة وی را شهید می داند.[۴۱] در منابع متاخر با تکیه بر قول به مسمومیت، نقل است که خلیفه وقت از دستور خود نسبت به قتل وی پشیمان شد، طبیبان را ملازم خانه او ساخته تا علاجی حاصل شود، اما کوشش آنان سودی نداشت و سم منجر به وفات حسن عسکری شد.[۴۱] در منابع متاخر دیگر نیز اقوال مشابهی مبنی بر کشته شدن حسن بن علی با سم خلیفه ذکر شده است.[۴۲][۴۳]

حرم علی نقی و حسن عسگری پس از انفجار و تخریب

به نظر رسول جعفریان کشته شدن وی امری کاملاً محتمل است. وی علاوه بر استناد تاریخی بر منابع قرن ششم هجری، چنین استدلال می کند که: "سوابق بازداشت و خطری که همواره از طرف دسـتگاه حـاکم متوجه جان حضرتش بود و اینکه آن حضرت یک شخصیت مخالف سیاسی به حساب مـی‌آمده و رحـلت او در سنین جوانی رخ داده همگی می‌تواند مؤید کشته شدن وی باشد."[۴۴] حسن عسکری در روز جمعه ۸ ربیع‌الاول سال ۲۶۰ هجری در سن ۲۹ سالگی وفات یافت.[۴۴][۴۵] و در سامرا کنار پدرش هادی به خاک سپرده‌شد.[۴۶][۴۷] حرم هادی و حسن عسکری دو بار توسط وهابیون تخریب شد. اولین حمله در ۳ اسفند ۱۳۸۴ که با بمبگذاری در مرکز گنبد، گنبد و بخشی از گلدسته های حرم را ویران کردند. دومین حمله نیز در ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ رخ داد که گلدسته‌ها نیز مورد تخریب واقع شد.

نشانه شناسی متون تاریخی

صرف نظر از اینکه "منابع تاریخی متقدم" به کشته شدن وی اشاره کرده باشند یا نه، محور مشترکی وجود دارد که همگی از آن سخن رانده اند: اینکه خلیفه تلاش داشته تا با واسطه های مختلف از جمله طبیبان و معتمدان به مردم اعلام کند که حسن بن علی به مرگ طبیعی وفات نموده است.[۴۱][۴۸] این محور مشترک در متون تاریخی نشانگر این است که سوء ظن جدی نسبت به مرگ وی، در بین مردم وجود داشته که خلیفه نیاز به چنین تلاشی احساس کرده است.[۴۱][۴۸][۴۹] علاوه بر این در کتاب "کمال الدین و تمام النعمة" شیخ صدوق در قسمت مربوط به پایان حیات حسن عسکری، از خلیفه با عنوان "امیرالمؤمنین" نام برده شده است[۵۰]، با توجه به اینکه پدر شیخ صدوق از معتمدین حسن عسکری بوده و توقیعی نیز از حجت بن حسن دارد[۵۱]، استفاده از چنین عنوانی از جانب وی امری عادی محسوب نمی‌شود چرا که شیعیان خلیفه ها را غاصب خلافت و حکومت می دانستند لذا چنین کاربردی احتمال وجود ترس و احتیاط را در مورد نویسنده به ذهن متبادر می کند.[۵۲] افزون بر این ها اخبار رسیده از منابع تاریخی، مبنی بر این است که پس از مرگ وی، کنیزان خانه او توسط کارگزاران خلیفه وارسی و از حیث باردار بودن بررسی شده اند؛ این خبر نیز حاکی از این است که خلیفه به عمر امامت شیعه حساس بوده است.[۵۳]

جانشینی وی

از آن‌جا که پس از مرگ وی جانشین او به درستی آشکار نبود، پیروانش بر سر جانشینی او به چند گروه تقسیم شدند؛ برخی می‌گفتند که او به نزد خدا عروج کرده و منتظر بازگشتش بودند. برخی گمان می‌کردند که چند سال پیش از کشته‌شدنش فرزندی از او به نام محمد به دنیا آمده‌است. گروه دیگری هم معتقد بودند که یکی از کنیزانش از او حامله‌است و روزی مهدی موعود را به دنیا می‌آورد. گروه‌هایی هم امامت یکی از برادران حسن عسکری، جعفر یا محمد را پذیرفتند. در میان فرقه‌های مختلفی که پس از مرگش ایجاد شد، تنها تشیع دوازده‌امامی (که معتقد به وجود پسری از حسن عسکری، همنام پیامبر اسلام، بودند) دوام یافت.[۵۴]

شیعیان دوازده‌امامی، جعفر (برادر حسن عسکری و از مدعیان اصلی جانشینی او) را «جعفر کذّاب» می‌نامند. به عقیدهٔ آنان جعفر کذاب ویژگی‌های امامت را نداشت. به عقیدهٔ آنان، هنگام نماز گزاردن بر بدن حسن عسکری، فرزندش حجت بن الحسن بر او نماز گزارد و شک را از شیعیان برداشت.[۵۵][۵۶][۵۷] گرچه ممکن است همه نسبت‌هایی که به جعفر کذاب داده می‌شود درست نباشد ولی قطعاً مقداری حقیقت در مورد نسبت‌هایی که شیعه به جعفر کذاب داده‌است وجود دارد چرا که پیروان جعفر گاهی به هنگام دفاع از او اظهار می‌نمودند که وی از خصوصیات جوانی خود فاصله گرفته‌است.[۵۸]

سال‌شمار امامت امامان دوازده‌گانه شیعه

توضیحات
  • این الگو بر مبنای اندیشه شیعه می‌باشد.
  • دوره امامت علی بن ابی‌طالب از درگذشت پیامبر اسلام آغاز شده‌است. دوره خلافت وی پس از کشته شدن عثمان بن عفان آغاز شد.
  • آغاز امامت هر امام مصادف با درگذشت امام پیشین است.
  • دوره امامت حجت بن حسن از لحظه درگذشت امام پیشین خود آغاز شده است و چون به عقیده شیعیان دوازده امامی وی زنده است و از نظرها پنهان می‌باشد، لذا امامت حجت بن حسن تا زمان ظهور وی و پیرو آن تا روز قیامت ادامه دارد.

     (۱) علی المرتضی، از ۶۳۲ تا ۶۶۱ (۲۹ سال)      (۲) حسن المجتبی، از ۶۶۱ تا ۶۷۰ (۹ سال)      (۳) حسین الشهید، از ۶۷۰ تا ۶۸۰ (۱۰ سال)      (۴) علی السجاد، از ۶۸۰ تا ۷۱۲ (۳۲ سال)      (۵) محمد الباقر، از ۷۱۲ تا ۷۳۲ (۲۰ سال)      (۶)جعفر الصادق، از ۷۳۲ تا ۷۶۵ (۳۳ سال)      (۷) موسی الکاظم، از ۷۶۵ تا ۷۹۹ (۳۴ سال)      (۸) علی الرضا، از ۷۹۹ تا ۸۱۷ (۱۸ سال)      (۹) محمد التقی، از ۸۱۷ تا ۸۳۵ (۱۸ سال)      (۱۰) علی النقی، از ۸۳۵ تا ۸۶۸ (۳۳ سال)      (۱۱) حسن العسکری، از ۸۶۷ تا ۸۷۴ (۷ سال)      (۱۲) محمد المهدی، از ۸۷۴ تا زمان حال (تاکنون ۱۱۴۰ سال)

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مشهورترین القاب امام هادی علیه السلام
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Tabataba'i, Muhammad Husayn (1979). Shi'iteIslam. State University of New York Press. pp. 184–185 & 69. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Tabåatabåa'åi, Muhammad Husayn (1981). A Shi'ite Anthology. Selected and with a Foreword by Muhammad Husayn Tabataba'i; Translated with Explanatory Notes by William Chittick; Under the Direction of and with an Introduction by Hossein Nasr. State University of New York Press. p. 139. ISBN 9780585078182. 
  4. Corbin, Henry (2001). The History of Islamic Philosophy. Translated by Liadain Sherrard with the assistance of Philip Sherrard. London and New York: Kegan Paul International. pp. 69–70. 
  5. Shareef al-Qurashi 2005, p. 18
  6. Eliash, J. "Ḥasan al- ʿAskarī , Abū Muḥammad Ḥasan b. ʿAlī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2010. Brill Online. Augustana. 13 April 2010 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-2762>
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ Donaldson, Dwight M. (1933). The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Irak. BURLEIGH PRESS. pp. 217–222. 
  8. Al-Qurashi, Baqir Shareef. The Life of Imam ‘Ali al-Hadi, Study and Analysis. Abdullah al-Shahin. Qum: Ansariyan Publications. p. 82. Retrieved 25 September 2014. 
  9. Koleini, Mohammad (1362). Osule Kafi 1. Tehran: Islamie. pp. 509 & 285. 
  10. Shareef al-Qurashi 2005, pp. 20–21
  11. Shoushtari, Noorollah. Ihqaq-al-Haq 12. p. 473. 
  12. Shareef al-Qurashi 2005, p. 23
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Veccia Vaglieri ۱۹۸۶, p. ۲۴۶-۲۴۷
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ مناقب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۴۳۴
    دلائل الامامه، محمد بن جریر طبری، صفحه ۲۲۶
    بحار الانوار، علامه مجلسی، جلد ۵۰، صفحه ۲۵۱
  15. مناقب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۴۵۵
  16. بحارالانوار، جلد ۵، صفحه ۱۱۳
  17. Meri, Josef W. (2005). Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. USA: Routledge. ISBN 978-0-415-96690-0. 
  18. بحار الانوار، علمه مجلسی، جلد ۵۰، صفحه ۲۵۱
  19. Shareef al-Qurashi 2005, p. 188
  20. الخرائج و الجرائح، راوندی، ج ۱، ص ۴۳۹
  21. ابن شهر آشوب، مناقب، ج۴، ص۴۲۵؛ شیخ طوسی، الغیبه، ص ۲۱۴
  22. تحف العقول، حرانی، ترجمه صادق حسن‌زاده، ص ۸۸۳
  23. شیخ طوسی، الغیبة، ص۲۷۲، به نقل از: پاکتچی، امام حسن عسکری (ع)، ص۶۲۶
  24. ابن شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب (ع)، ج ۴ ص ۴۲۷
  25. تحف العقول، حسن بن علی بن شعبه، صفحه ۴۸۷
  26. کلینی، کافی، ج1، ص230
  27. شیخ طوسی، رجال، ص ۳۹۷
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ Shareef al-Qurashi 2005, pp. 162–163
  29. Shahr Ashoub, Abu Abdullah Ali. Manaqib e Ale Abi Talib 4. p. 424. 
  30. دانشنامه جهان اسلام، تفسیر امام حسن عسکری
  31. «تفسیر منسوب به امام حسن عسکری – تقریرات درس علامه ریاحی». سایت رسمی گروه تحقیقاتی علوم و معارف اسلامی احتجاج. 
  32. Robson, J. "Isnād." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2010. Brill Online. Augustana. 13 April 2010 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-3665>
  33. Shareef al-Qurashi 2005, pp. 80–86
  34. رجال، شیخ طوسی، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۱، صفحه ۴۲۷ به بعد.
  35. سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، صفحه ۶۲۷
  36. منتهی الآمال، شیخ *عباس قمی، جلد ۲، صفحه ۴۱۴ تا ۴۱۶
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ ۳۷٫۲ ۳۷٫۳ ۳۷٫۴ ۳۷٫۵ ۳۷٫۶ ۳۷٫۷ Shareef al-Qurashi 2005, pp. 68–75
  38. "Library of Shia Ahadith". 
  39. Mohammadi Rey Shahri, Mohammad. Mizan al Hikmat 5. 
  40. احمدوند،عباس؛ طاووسی مسرور،سعید،(1387ش)، بررسی و نقد مدخل (امام) حسن عسگری دائرةالمعارف اسلام،مجله تاریخ اسلام، شماره 35 و 36، ص158
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ ۴۱٫۲ ۴۱٫۳ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 20، مدخل حسن عسکری(ع)، امام، ص3.
  42. منتهی الآمال، عباس قمی، ج۳، ص ۱۹۴۰
  43. جلاء العیون، علامه مجلسی، صفحه ۹۹۸
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ جعفریان،رسول،(1371)،اسوه های بشریت (11): امام حسن عسکری علیه السلام، مجله نور علم، مهر و آبان، شماره 47، ص40
  45. کمال الدین و تمام النعمه، شیخ صدوق، صفحه ۴۷۳
  46. مناقب آل ابی طالب، ابن شهرآشوب، جلد ۴، صفحه ۴۵۵
  47. فرهنگ شیعه، محمد خطیبی و دیگران، صفحه ۱۲۶
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ احمدوند،عباس؛ طاووسی مسرور،سعید،(1387ش)، بررسی و نقد مدخل (امام) حسن عسگری دائرةالمعارف اسلام،مجله تاریخ اسلام، شماره 35 و 36، ص159
  49. طبسی، محمد جواد،(1379ش)، با خورشید سامرا، ترجمه عباس جلالی، چاپ اول، مرکز انتشارات تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، قم، ص333-334.
  50. ترجمه کمال الدین و تمام النعمة، نویسنده: شیخ صدوق، ترجمه: موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت(ع)، ص53
  51. وبگاه آینده روشن (BFNEWS)او به دعای امام عصر (عج) متولد شد «۱۶-۰۲-۱۳۸۹»
  52. مناسبات و روابط امامان (علیهم السلام) با قدرت های فاسد زمان، مجله پژوهش های اجتماعی اسلامی، شماره 81 و 82، ص36-37
  53. مرتضى مطهرى، مجموعه آثار ، جلد ، 18 صفحه 147.
  54. ʿASKARĪ, ABŪ MOḤAMMAD ḤASAN B. ʿALĪ, Encyclopædia Iranica
  55. سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، صفحه ۶۵۸- ۶۵۹
  56. منتهی الآمال، شیخ عباس قمی، جلد ۲، صفحه ۴۰۷
  57. جلاء العیون، علامه مجلسی، صفحه ۹۹۱ به بعد
  58. "Hossein+Modarressi"+inauthor:"Hossein+Modarressi+Tabataba'i"&q=refutation+charges+against#search_anchor Crisis and consolidation in the formative period of Shīʻite Islam, Hossein Modarressi, p. 75, 1993

منابع

  • ایرانیکا
  • جلاء العیون (تاریخ چهارده معصوم علیهم السلام)، علامه مجلسی، تحقیق سید علی امامیان، انتشارت سرور، ۱۳۸۳، شابک: ۳- ۳- ۹۱۴۶۷- ۹۶۴
  • منتهی الآمال، شیخ عباس قمی
  • سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، مؤسسه امام صادق، ۱۳۸۱، شابک: ۸- ۱۰۶- ۳۵۷- ۹۶۴
  • فرهنگ شیعه، نویسندگان: محمد خطیبی و دیگران، انتشارات زمزم هدایت، ۱۳۸۵، شابک: ۷- ۷۳- ۸۷۶۹- ۹۶۴
  • امام دانش، محمدمهدی محب الرحمان، نشریه حریم امام، شماره ۱۴۹، سال سوم، پنجشنبه ۴ دیماه ۱۳۹۳
  • Shareef al-Qurashi, Baqir (2005). The Life of Imam Al-Hasan Al-Askari. Translation by: Abdullah al-Shahin. Ansariyan Publications – Qum. 

پیوند به بیرون