جابر بن عبدالله انصاری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
Jabir ibn Abdullah
جابر بن عبدالله
Title: al-Ansari الأنصاری
زادگاهمدینه، حجاز
قومیتمردم عرب
شناخته شده برایهمراه وفادار محمد، علی بن ابی‌طالب، اهل بیت
تاثیرگذارانالله، محمد، علی بن ابی‌طالب، اهل بیت
درگذشت۷۹ هجری قمری (۶۹۸ میلادی)
مدفنمدینه، قبرستان بقیع
والدینپدر:عبدالله بن عمرو بن حرام مادر: نسیبه بنت عقبه بن عدی
دیناسلام

جابر بن عبدالله انصاری (زاده ۱۶ قبل از هجرت – درگذشته ۷۹ ه‍. ق[۱]) با نسب کامل جابِرِ بن عبدالله بن عَمرو بن حرام بن کعب بن غَنْم بن سلمة از صحابه محمد پیامبر اسلام و به اعتقاد شیعه سجاد[۲] (امام چهارم شیعیان) بود. شیعیان معتقد هستند که او همان‌طور که محمد پیامبر اسلام بشارت داده بود تا زمان امامت محمد باقر زنده بود و سلام پیامبر اسلام را به محمد باقر رساند. به این ترتیب او پنج امام شیعه: علی، حسن، حسین، زین العابدین و محمدباقر را درک کرد.

تولد و کودکی[ویرایش]

جابر بن عبدالله بن عمرو انصاری از تیره بنوسلمه از قبیله خزرج است که حدود پانزده سال قبل از هجرت محمد در مدینه به‌دنیا آمد. البته تولد او را ۱۶ سال قبل از هجرت و سن او را در حادثه بدر ۱۸ سال هم نوشته اند.[۳] اولین موردی که مورخان از جابر آورده‌اند، حضور او با پدرش در بیعت عقبه دوم در سال ۱۳ بعثت است. وی کم سال‌ترین ناظرِ بیعت اوسیان و خزرجیان با محمد بود و احتمالاً در آن هنگام ۱۶ سال داشته‌است.[۴]

نسبت[ویرایش]

جابر بن عبدالله انصاری در روایات مختلف ۱۹ یا ۱۷ یا ۱۸ غزوه شرکت کرده‌است. از کنیه‌های او ابوعبدالرحمن و ابومحمد است.

سیره‌نویسان نسب جابر را چنین نوشتند: جابربن عبدالله بن عمرو بن حرام بن کعب بن غنم بن کعب بن سلمة. عبدالله بن عمرو- پدر جابر از مردم مدینه و از طایفه خزرج بود. وی درمیان مردم مدینه از نخستین کسانی بود که قبل از هجرت محمد (از مکه به مدینه) قبول اسلام کرد و در محل عقبه اولاً با محمد بیعت کرده‌است.

در مورد نسب مادر جابر چنین نوشته‌اند: نسیبه- دختر عقبة بن عدی بن سنان بن هابی یا (یابی) بن زید بن حرام بن کعب و در حقیقت عبدالله با دختر عموی پدرش ازدواج کرده‌است.

مسلمان شدن[ویرایش]

عبدالله پدر جابر از بزرگان قبیله خزرج و از نخستین مسلمانان مدینه بود و در بیعت عقبه شرکت نموده و از کسانی بوده که سوگند خوردند پس از مهاجرت محمد به مدینه جان و مال خود را فدای او کنند.[۴]

پس از هجرت محمد[ویرایش]

پس از هجرت محمد از مکه به مدینه، جابر از کسانی بود که در بیشتر غزوه‌ها حضور داشت و فقط در غزوه بدر و احد غایب بود گرچه برخی گفته‌اند که او در غزوه بدر آب‌رسان بوده‌است.[۵]

در سال ۳ هجرت و پیش از غزوه ذات الرقاع، جابر با بیوه‌ای به نام سُهَیْمه، دختر مسعود بن اوس، ازدواج کرد تا بتواند پس از کشته شدن پدرش، از ۹ خواهر خود بهتر سرپرستی کند. در این هنگام جابر با مشکلات مالی دست به گریبان بود و دیونی از پدر خود برعهده داشت. چندی بعد در راه بازگشت از غزوه ذات الرقاع (سال چهارم هجرت) محمد جویای حال جابر شد و آبرومندانه مشکل مالی او را برطرف و برای او استغفار کرد.

پس از درگذشت محمد[ویرایش]

وی پس از محمد اعتبار خود را حفظ کرد و در فعالیت های سیاسی و نظامی مشارکت داشت. بر اساس منابع شیعی جابر جزو 6-7 صحابه ای بود که در جریان سقیفه نسبت به علی ابن ابیطالب وفادار بود و خلافت و جانشینی را حق وی می دانست. وی از نخستین بیعت کنندگان با علی ابن ابیطالب به خلافت بود. در جنگ صفین با لشگر معاویه جنگید. هنگامی که معاویه پس از کشته شدن علی ابن ابیطالب مردم مدینه را به بیعت فراخواند، آن را بیعت ضلال خواند. وی در سفری که به شام داشت با معاویه برخورد انتقادی داشت و صله او را نپذیرفت.[۵]

در کربلا[ویرایش]

او یکی از یاران برجستهٔ محمد بود. اما به دلیل نابینایی نتوانست در کربلا حاضر شود و از حسین دفاع کند.[۶] بر اساس روایات امامی او اولین فردی بود که قبر حسین را 40 روز پس از واقعه عاشورا زیارت کرد.[۴] و این نخستین اقدام شیعه در برگزاری مراسم اربعین شناخته می شود.[۵]

فضلیت ها[ویرایش]

جابر در شماره آن گروه از صحابه است که شیعه و سنی در بزرگداشت او اتفاق نظر دارند.به گزارش ترمزی، احمد بن حنبل و ابن حبان، از مشهورترين فضايلش این بود که 25 بار پيامبر اسلام برای وی در ماجرای «ليلة البعير» استغفار کرد. در روایتی جعفر الصادق جابر را از منقطعان به اهل بیت شمرده و در روایتی دیگر در شماره چند تن از اصحاب علی ابن ابیطالب قرار گرفته که به آنها بشارت بهشت داده شده است. کشی در حدیثی نقل کرده است پیامبر اسلام طول عمر جابر را پیش بینی کرده است و از او خواسته تا سلام او را به محمد باقر برساند. [۵]

جایگاه علمی[ویرایش]

جابر در میان صحابه از اعتبار علمی خاصی برخوردار بود. در مسجد نبوی حلقه ای برای تعلیم داشت. در ارتباط با قرآن رویکرد او بیشتر تفسیری بود. در میان اخبار تفسیری بازمانده از جابر سبب نزول آیات جایگاه ویژه ای به خود اختصاص داده است. آنچه از روایات بر می آید او مرجعی برای پرسش درباره اسباب نزول در میان تابعان بوده است. در زمینه حدیث وی به عنوان یکی از صحابه پر روایت بوده است و مرجعی برای حدیث نبوی در میان تابعان بوده است. وی در نقل حدیث دقت بالایی داشته است. در منابع حدیثی اهل سنت 1540 حدیث از پیامبر به نقل از جابر ثبت شده است که برخی از آنها مشترک می باشد بطور مثال بین صحیح بخاری و مسلم 60 حدیث مشترک از جابر وجود دارد. در منابع شیعی احادیث اندکی از جابر نقل ثبت شده است. اما اسناد نشان مید هد که در سده های نخستین هجری نسخه ای دربردارنده مجموعه احادیث جابر در میان شیعیان دست به دست می شوده است که در مشیخه کتاب من لایحضر الفقیه بدان اشاره شده است.

جابر در دانش فقه نیز سرآمد بود و در زمان خود به عنوان مرجع افتا در مدینه بوده است بخصوص پس از درگذشت عبدالله بن عمر در سال 73 مرجعی بی رقیب در فقه مدینه بوده است. یکی دیگر از ویژگی های فقی جابر نگاه تحولی او به فقه بوده است به گونه ای که به تقدم و تاخر حکم ها و ناسخ و منسوخ بودن آنها توجه داشته است. وی در مورد لغو ذکر حی علی خیرالعمل در اذان و منبع بیع ام ولد و نکاح متعه بیان کرده است که اینها در عصر خلیفه دوم تغییر کرده اند و در عصر پیامبر اسلام و خلیفه اول خلاف آن انجام می شده است. وی همچنین به عنوان مرجعی در مسائل تاریخی شناخته می شد بگونه که حسین بن علی در احتجاجات خود در باب وقایع فراموش شده مخاطبانش را به پرسش از جابر فرامیخواند. [۵]

حدیث اوالامر[ویرایش]

حدیث جابر یک حدیث مشهور است که شیعیان برای اثبات و تعیین امامت به آن تمسک می‌جویند. نام این حدیث برگرفته از نام جابر بن عبدالله انصاری، یکی از اصحاب پیامبر اسلام است. در این حدیث پیامبر اسلام در پاسخ به سوال جابر اوالامر را برای جابر معرفی میکند که همان امامان شیعه می باشند. [۷]

وفات[ویرایش]

معروف است که جابر ابن عبدالله انصاری آخرین نفر از اصحاب محمد بود که در سال‌های بین ۷۰ تا ۸۰ هجری درگذشت و به گزارش دانشنامه بزرگ اسلامی در معتبرین روایات 94 سال عمر کرده و در سال 74 قمری درگذشته است.[۵] و در این مورد کلامی از جعفرصادق در اصول کافی {ج۱ص۴۶۹} نقل شده‌است. بسیاری از احادیث معتبر از جمله لوح فاطمه و حدیث غدیر خم از جابر بن عبدالله روایت شده‌است که زندگی جابر و احادیث وی در کتابی به نام (زندگی پر افتخار جابربن عبدالله انصاری پاسدار حکومت صالحان نوشته محمد محمدی اشتهاردی)و کتب دیگر نوشته شده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. سال درگذشت را ۹۸ هم گفته‌اند
  2. شهیدی، جعفر (۱۳۹۴). زندگانی علی بن الحسین. تهران. ص. ۱۱۷.
  3. محمدرضا هدایت پناه. «شیعه پیشگام در سیره نگاری جایگاه جابر بن عبداله انصاری در سیره نگاری». پرتال جامع علوم انسانی به نقل از منبع: مطالعات تاریخ اسلام سال پنجم زمستان 1392 شماره 19.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ احمد بادکوبه هزاوه. «جابربن عبدالله انصاری». دانشنامه جهان اسلام.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ احمد پاکتچی. «جابر بن عبدالله انصاری». دائره المعارف بزرگ اسلامی.
  6. مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، بازدید در 3 مهر 1391.
  7. آفتاب ولايت نویسنده : مصباح یزدی، محمد تقی، جلد : 1 صفحه : 56.