شیخ مفید

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مُحمّد بن مُحمّد بن نَعمان ملقب به شیخ مُفید و معروف به ابن المعلّم، فقیه و متکلم و از علمای برجسته شیعه سده ۴ هجری قمری بود.

شرایط تاریخی[ویرایش]

سده چهارم در تاریخ اسلام قرن علم و دانش است که همراه با استقرار دولت آل بویه است که در بغداد آغاز شده است. در این دوران دانش های مختلفی بالیدن گرفتند و کتاب های گوناگونی در بیشتر شاخه های علمی نگاشته شد. بسیاری از حکومت‌ها همچون آل بویه در ایران و عراق، سامانیان در خراسان و ترکستان، زیاریان در طبرستان، و دیگر دولت های اسلامی در رشد و شکوفایی علم نقش گسترده‌ای داشتند. در این دوران بغداد مرکز علمی جهان اسلام لقب گرفت و در قلمرو دولت‌های اسلامی، دانشمندان و اندیشمندان برجسته‌ای در حوزه‌های علمی مختلف ظهور کردند. عضد الدوله دیلمی نقش مهمی در این شکوفایی داشته است. وی به عنوان سلطان دانشمند آل بویه پایه‌گذار کتابخانه گران قیمتی بنام عضدالدوله در شیراز و کتابخانه صاحب ابن عباد و ابن عمید در ری، به شمار می‌رود. وزیر آل بویه شخصی به نام شاپور این اردشیر در سال ۳۸۱ کتابخانه بزرگی بنام دارالعلم بنا می‌کند که پس از مرگ وی، اداره آن به دست شیخ مفید می‌افتد. اهمیت تاریخی این دوره از آن روست که به دلیل روی کار آمدن دولت های شیعی مستقل، همچون آل بویه در ایران، شیعیان توانستند عقاید خود را تا حدود بسیاری به صورت آزاد بیان کنند.[۱][۲]

زندگی[ویرایش]

نام و نسب[ویرایش]

در تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، مورخ اهل سنت، در باب شیخ مفید می‌گوید که محمد بن محمد بن النعمان، ابوعبدالله، معروف به ابن العلم، شیخ رافضیان و در تعلیم اندیشه آن‌ها بسیار ماهر بود. مفید به گفته بغدادی چندین کتاب در دفاع از اصول عقاید رافضیان نگاشته است.[۳] ابن ندیم، ضمن اشاره به نام ابن نعمان، مهارت مفید در استدلال را چنین بیان می‌کند: «ابن المعلم، ابوعبدالله، در زمان ما رهبری متکلمان شیعه با اوست. وی در ترکیب کلام بنابر اعتقاد همکاران خود برجسته است و عقل نکته سنج و قدرت نفوذ فراوان دارد. من با او ملاقات کرده‌ام و او را بسیار روشن دیده‌ام.»[۳] ذهبی در کتاب العبر دربارهٔ مفید نوشته است که ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان بغدادی کرخی، دانشمند شیعی و مؤلف چند کتاب است. از این عبارات بر می‌آید نام وی همان ابو عبدالله محمد ابن محمد بن نعمان است و به القابی همچون ابن المعلم، ابن العلم نیز نامبردار است. العکبری نیز که در انتهای نام وی دیده می‌شود حاکی از محلی است که وی در آن زاده شده است.[۴]

نجاشی از رجال نویسان مشهورو یکی از شاگردان مفید، دربارهٔ نسب وی چنین آورده است که: «محمد ابن محمد ابن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعید بن جبیر بن وهیب ابن هلال ابن اوس بن سنان بن عبدالدار ابن الریان بن قطر بن زیاد بن الحارث بن مالک بن ربیعه بن کعب بن الحارث بن کعب بن یعرب ابن قحطان. نسب خانوادگی وی به اعراب اصیل قحطانی از طایفه حارث بن مالک و نیز از قبیل حارث ابن کعب بوده و ملقب به حارثی است. نیای پنجم وی سعید ابن جبیر نام دارد که به نظر برخی همچون شبیری غیر از سعید ابن جبیر تابعی است که از دانشمندان آزاده بوده است.[۵][۶]

زاد روز[ویرایش]

برخی مؤلفان همچون ابن ندیم و شیخ طوسی، تاریخ زادروز وی را سال ۳۳۸ هجری قمری دانسته‌اند. نجاشی علاوه بر آن که قول شیخ طوسی و ابن ندیم را ضعیف دانسته است بر این باور است که تاریخ دقیق زادروز شیخ مفید یازدهم ذی قعده سال ۳۳۶ هجری قمری است.[۱][۲]

مکدرموت هر دوی این تاریخ را ذکر کرده است. محل تولد وی عکبرا شهری در ساحل شرقی دجله است. شیخ مفید در میانه راه بغداد و موصل به دنیا آمده است. وی ابتدا بهمراه پدرش رهسپار بغداد می شود و تحصیلات خود را در آغاز می کند.از استادان اولیه وی می توان به ابوعبدالله بصری و ابویاسر نام برد. وی همچنین نزد علی ابن عیسی الرمانی مفسر برجسته قرآن شاگردی کرده است.[۷]

لقب مفید[ویرایش]

به گفته شوشتری و خوانساری، لقب مفید از جانب رمانی به شیخ نعمان داده شده است.البته برخی از اقوال دیگر، لقب مفید را برخاسته از گفتگوی علمی میان ابو نعمان و قاضی عبدالجبار می دانند. برخی چون ابن شهر آشوب بر این باورند که لقب مفید از جانب امام غایب به وی داده شده است.امام غایب شیعیان در نامه ای ابن نعمان را به این لقب خوانده است. مکدرموت معنای مفید را سودمند برای امام غائب و آموزنده و فایده رسان برای شاگردانش می داند.[۷]

استادان[ویرایش]

در علم کلام مفید از استادانی همچون طاهر غلام ابی الحبیش بهره برده است.مظفر محمد خراسانی یا همان ابوالجیش یا ابی الحبیش به گفته طوسی از متکلمان شیعی و از شاگردان ابو سهل نوبختی به شمار می رود. از دیگر استادان وی در علم کلام می توان به ابوالحسین علی ابن عبدالله بن وصیف ملقب به ناشی اصغر اشاره کرد.[۸]

در علم حدیث وی نزد اساتیدی چون علی ابن محمد الرفاع ابو جعفر ابن قولویه شاگردی کرده است.وی همچنین از شاگردان برجسته شیخ صدوق،محدث برجسته شیعه است.[۹]

شیخ مفید در ذیقعده سال ۳۳۶ (قمری) در نزدیکی بغداد متولد شد. او استاد شیخ طوسی و سید مرتضی علم‌الهدی بود. او فقیه و کلامی شیعی بود که بسیار در علم کلام تبحر داشت و مکتب کلامی شیعه در عصر او به اوج کمال رسید.

او در مناظرات دینی مهارت خاصی داشت و مناظراتش با قاضی عبدالجبار رئیس فرقه معتزله بغداد و قاضی ابوبکر باقلانی رئیس اشاعره معروف بود.[۱۰]

او مورد تحسین و احترام بزرگان اهل تسنن از قبیل، ابن حجر عسقلانی، ابن عماد حنبلی، شافعی و دیگران بود. شیخ طوسی دربارهٔ او در الفهرست می‌نویسد: «محمد بن محمد بن نعمان، معروف به ابن المعلم (ابوالعلی معری این لقب را به وی داده)، از متکلمان امامیه است. درعصر خویش ریاست و مرجعیت شیعه به او منتهی گردید. در فقه و کلام بر هر کس دیگر مقدم بود. حافظه خوب و ذهن دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات حاضرجواب بود. او بیش از ۲۰۰ جلد کتاب کوچک و بزرگ دارد.»[۱۱]

برخی گفته‌اند لقب «مفید» را علی بن عیسی معتزلی در عهد جوانی، در نتیجه مباحثه با وی به او داد.[۱۰]

شیخ مفید در شب جمعه ۳ رمضان ۴۱۳ در بغداد، در سن ۷۵ سالگی درگذشت. هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشییع کردند و سید مرتضی علم‌الهدی بر او نمازگزارد و در پایین پای محمد بن علی التقی (پیشوای نهم شیعیان) و استادش ابن قولویه مدفون گردید.[۱۰]

شاگردان[ویرایش]

معروفترین شاگردان او عبارتند از:

آثار[ویرایش]

«شیخ مفید» از عالمان و دانشمندان جهان اسلام است که با پایه‌گذاری اندیشه کلام شیعه در عرصه‌های علمی، فکری و فرهنگی مسلمانان تاثیر بسیار شگرفی نهاد و راهگشای دانش پژوهان و اندیشمندان بسیاری شد.[۱۲] شیخ نجاشی که از شاگردان اوست در کتاب رجال خود ۱۷۱ اثر او را نام برده‌است.[۱۱] برخی از آثار او عبارت‌اند از:[۱۰]

علم کلام و عقاید

کتابی نوشته شیخ مفید در زمینه علم کلام است.این کتاب به پیشنهاد فردی بنام سید نقیب نوشته شده است.احتمال قوی تر آن است که کتاب به پیشنهاد سید رضی نوشته شده باشد.این کتاب به موضوعات کلامی می پردازد که مورد اختلاف اهل سنت و شیعه است.همچنین به اختلاف عقاید شیعه دوازده امامی با دیگر شاخه های شیعی همچون زیدی نیز در آن اشاره شده است.در این کتاب ۱۷۶ مسئله مطرح شده است. برخی از مباحث این کتاب به صورت زیر هستند: کتاب به پنج بخش تقسیم شده است که عبارتند از :

  1. بخش اول: توضیح معنای شیعه و معتزله و منشا آن ها
  2. بخش دوم: تفاوت اصلی امامیه با دیگر فرق شیعه
  3. یخش سوم:توضیح تفاوت های امامیه و معتزله
  4. بخش چهارم:گزارشی از ماثورات امامیه
  5. بخش پنجم:چند مسئله عقلی [۱۳]
  • شرح عقاید صدوق
  • اجوبه المسائل السرویه
  • نکت الاعتقادیه
فقه
  • المقنعه
  • الاعلام
  • المسائل الصاغانیه
  • جوابات اهل الموصل فی العدد الرویه
  • جواب اهل الرقه فی الاهله و العدد
اخلاق اسلامی و حدیث
غیبت
  • الفصول العشره فی الغیبه
  • الجوابات فی الخروج المهدی (عج)
دیگر
  • الجمل،النصره فی حرب البصره
  • الفرائض
  • الکلام فی دلائل القرآن
  • وجوه اعجاز القرآن
  • النصرة فی فضل القرآن
  • البیان فی تألیف القرآن
  • الافصاح
  • الایضاح
  • الارکان
  • الارشاد العیون

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ سید محمدجواد شبیری ،ناگفته هایی از حیات شیخ مفید به استقبال هزاره مفید،(نشریه): نور علم 1368 شماره 33،صص 133-134
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ http://www.ensani.ir/storage/Files/20101115101211-321.pdf
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ مارتین مک درموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام،1363 شمسی،انتشارات مک گیل و دانشگاه تهران، صص9-12
  4. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-mufid-SIM_5316?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Al+Mufid
  5. سید محمدجواد شبیری، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید به استقبال هزاره مفید، (نشریه): نور علم 1368 شماره 33، صص 133-134
  6. http://www.ensani.ir/storage/Files/20101115101211-321.pdf
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ مارتین مک درموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام،1363 شمسی،انتشارات مک گیل و دانشگاه تهران، ص12
  8. مارتین مک درموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام،1363 شمسی،انتشارات مک گیل و دانشگاه تهران، ص15
  9. مارتین مک درموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام،1363 شمسی،انتشارات مک گیل و دانشگاه تهران، ص16
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ «شیخ مفید»(فارسی)‎. کتابخانه طهور. [۱]
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، وبگاه حوزه
  12. شیخ مفید؛ بزرگ متکلم شیعه، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) http://www.irna.ir
  13. http://www.ketabnews.com/detail-10027-fa-1.html