محمد حنفیه

محمد بن حنفیه
اطلاعات شخصی
زاده	میانِ ۱۶ تا ۲۱ ق (حدود ۶۳۷–۶۴۲م؛ اختلاف منابع) مدینه، حجاز
درگذشته	۸۱ق (۷۰۰–۷۰۱م) مدینه، حجاز
دین	اسلام
همسر	اکرام المیسانه راضیه بنت الاسد
فرزندان	ابوهاشم حنفیه حسن بن محمد بن حنفیه زینب بنت محمد بن حنفیه رقیه بنت محمد بن حنفیه
والدین	علی بن ابی‌طالب (پدر) خَوله بنت جعفر الحنفیه (مادر)
قومیت	عرب
شناخته شده برای	نقش در تحولات شیعه پس از کربلا؛ نسبت با کیسانیه و گسترش ایدهٔ مهدی

محمد بن علی بن ابی‌طالب مشهور به محمد بن حَنفیه (عربی: مُحَمَّد بن الحَنَفِيَّة‎؛ حدود ۶۳۷–۷۰۰/۷۰۱م، ۱۵/۱۶–۸۱ق) از فرزندان علی بن ابی‌طالب و خَوله بنت جعفر از قبیلهٔ بنی‌حنیفه بود. او در دوران خلافت علی در برخی نبردهای داخلی آغازین اسلام همراهِ پدرش حضور داشت و پس از کشته‌شدن حسین بن علی در واقعه کربلا، از سوی گروه‌هایی از شیعیان به‌عنوان سرِ خاندان علوی و در سنت کیسانیه به‌عنوان امام شناخته شد. در میان بخشی از پیروان کیسانیه، پس از مرگ او باورهایی دربارهٔ «غیبت» و بازگشتِ وی به‌عنوان مهدی شکل گرفت و این جریان بعدها در شکل‌دهی به سازمان اجتماعی–سیاسیِ نهضت عباسی نقش غیرمستقیم داشت.

نام و نسب

لقب «ابن الحنفیه» به انتساب مادرِ او به قبیلهٔ بنی‌حنیفه برمی‌گردد و برای تمایز او از برادران ناتنی‌اش حسن و حسین به‌کار رفته است. او برخلاف حسن و حسین، نوهٔ پیامبر اسلام نبود و همین تمایز در برخی منازعات هویتیِ صدر اسلام بازتاب یافت.

تولد و خانواده

دربارهٔ سال تولد او اختلاف گزارش شده است؛ در برخی منابع ۱۶ق و در برخی گزارش‌های دیگر سال‌های بالاتری ذکر شده است. در پاره‌ای منابع کُنیهٔ او «ابوالقاسم» آمده است.

نقش در دوران خلافت علی

محمد بن حنفیه در دورهٔ خلافت علی (۳۵–۴۰ق) در کنار پدرش حضور داشت و در نبردهایی چون جنگ جمل و صفین از او یاد شده است. در برخی روایات، او حامل پرچم یا از نزدیکان مؤثر علی در میدان جنگ معرفی شده است.

واقعهٔ کربلا

در منابع تاریخی آمده است که محمد بن حنفیه پیش از حرکت حسین از مکه به سوی عراق، نسبت به اعتماد به دعوت کوفیان هشدار داده بود. با این حال حسین تصمیم خود را گرفت و واقعهٔ کربلا در محرم ۶۱ق رخ داد.

پس از کربلا و قیام مختار

پس از کربلا، محمد بن حنفیه نزد گروه‌هایی از شیعیان به‌عنوان چهره‌ای محوری مطرح شد. در سال ۶۶ق، مختار ثقفی قیامی را به نام او آغاز کرد، هرچند موضع محمد بن حنفیه نسبت به این قیام در منابع اغلب غیرصریح توصیف شده است.

تنش با ابن زبیر

عبدالله بن زبیر از محمد بن حنفیه خواست بیعت کند، اما او با تأکید بر ضرورت اجماع خودداری کرد.

شناسایی خلافت اموی

پس از شکست ابن زبیر، محمد بن حنفیه خلافت عبدالملک بن مروان را به رسمیت شناخت.

کیسانیه، مهدویت و میراث

در جریان کیسانیه، عنوان «مهدی» دربارهٔ محمد بن حنفیه به‌کار رفت و پس از مرگ او، باور به غیبت در میان بخشی از پیروان شکل گرفت. این اندیشه‌ها بعدها بر مشروعیت‌سازی نهضت عباسی تأثیر گذاشت.

مرگ و محل دفن

سال وفات او معمولاً ۸۱ق ذکر می‌شود و دربارهٔ محل دفن او گزارش‌های متفاوتی وجود دارد.

منابع

• Encyclopaedia of Islam, 2nd ed.
• محمد بن سعد، الطبقات الكبرى
• البلاذري، أنساب الأشراف
• محمد بن جرير الطبري، تاريخ الرسل والملوك
• النوبختي، فرق الشيعة
• الشهرستاني، الملل والنحل
• المسعودي، مروج الذهب
• Moojan Momen, An Introduction to Shi‘i Islam
• Moshe Sharon, Black Banners from the East
• Lesley Hazleton, After the Prophet
• Hans Küng, Islam: Past, Present and Future