دادارباوری

دادارباوری یا دئیسم (به انگلیسی: Deism) جریانی فکری است که در اروپا، به‌ویژه در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی و هم‌زمان با عصر روشنگری پدید آمد. بر پایهٔ این دیدگاه، جهان دارای یک آفریننده است، اما این آفریننده پس از آفرینش جهان دیگر در آن مداخله نمی‌کند. قوانین طبیعت، مانند جاذبه، حرکت سیارات یا فرایندهای زیست‌شناختی، به‌منزلهٔ «طرح» آغازین خدا تلقی می‌شوند که به‌طور خودکار کار می‌کنند.

دادارباوران وحی، معجزه، کتاب‌های مقدس و ادیان سازمان‌یافته را ساختهٔ بشر می‌دانند و نه بازتاب واقعیتی الهی. برای توضیح ساده‌تر، خدا در این دیدگاه به «ساعت‌سازی» تشبیه می‌شود که ساعت (جهان) را می‌سازد و کوک می‌کند، اما پس از آن دیگر نقشی در گردش آن ندارد.

دادارباوری الزاماً به وجود زندگی پس از مرگ باور ندارد؛ برخی دادارباوران آن را ممکن دانسته‌اند و برخی نه. همچنین خدا در این دیدگاه بیشتر به‌عنوان «علت نخستین» مطرح است تا نیرویی خیرخواه و همواره حاضر.

واژه دادار

واژه فارسی «دادار» (به‌معنای آفریننده، خالق) از ریشهٔ ایرانی باستان *dātaram گرفته شده است. این صورت کهن از مصدر «دادن» (در اوستایی dā-) ساخته شده و در اصل به معنای «آن‌که می‌نهد، آن‌که می‌آفریند» بوده است.

در متون اوستایی «dātār» به معنای «آفریننده» آمده است. همین صورت در زبان فارسی میانه نیز حفظ شده و سپس به شکل دادار به فارسی دری رسیده است.

از دیدگاه ریشه‌شناسی هندواروپایی، این واژه به ریشهٔ *dhe-/*dhē- در زبان‌های هندواروپایی بازمی‌گردد که معنای اصلی آن «نهادن، گذاشتن، آفریدن» بوده است. در زبان‌های ایرانی، از همین ریشه واژه‌هایی مانند «داد» (به معنای قانون و نظم) نیز پدید آمده‌اند.

پس «دادار» در اصل ترکیبی است از ریشهٔ «داد» (نهادن، آفرینش) + پسوند اسم فاعل ساز -tar، و معنای آن «آفریدگار» یا «خالق» است.

تفاوت‌ها با دیدگاه‌های دیگر

در خداگرایی سنتی، خدا به‌طور مستقیم در زندگی بشر و تاریخ مداخله می‌کند؛ در حالی‌که دادارباوری چنین باوری را رد می‌کند.

در خداناباوری وجود خدا به‌کلی انکار می‌شود، اما دادارباوری وجود آفریننده را می‌پذیرد.

در ندانم‌گرایی گفته می‌شود که نمی‌توان دربارهٔ وجود یا عدم وجود خدا داوری کرد، اما دادارباوری بر وجود یک آفرینندهٔ نخستین تأکید دارد.

شخصیت‌های تاریخی

چهره‌هایی مانند ولتر، جان لاک، توماس پین و برخی از بنیان‌گذاران ایالات متحده (از جمله توماس جفرسون) گرایش‌های دادارباورانه داشته‌اند.

توضیحات بیشتر

دئیسم برگرفته از واژه لاتین deus به معنای «خدا»، فلسفه‌ای است که می‌گوید خدایی وجود دارد و به عنوان آفریننده و دادار، عامل خلق همه چیز است؛ دئیسم مداخلهٔ مستقیم خداوند در عملکرد جهان را رد می‌کند (خداباوری دین‌ناباورانه). دادارباوری، مرتبط با فلسفه دینی و جنبشی است که وجود خدا را از طریق عقل استنتاج می‌کند. دادارباوری دربارهٔ اینکه خدا در خارج از گیتی چه انجام می‌دهد، هیچ‌گونه موضع‌گیری نمی‌کند. این رویکرد برخلاف اصل اعتمادگرایی در ادیان اسلام، مسیحیت، یهودیت است که بر وحی در کتب تکیه می‌کنند. دادارباوران، بیشتر، رویدادهای فراطبیعی مانند معجزه و پیش‌گویی را رد می‌کنند و باور دارند که خدا در زندگی انسان‌ها و قوانین طبیعی گیتی مداخله نمی‌کند. آنچه که آئین‌های سازماندهی‌شده، وحی و کتاب آسمانی می‌نامند، دادارباوران تفسیرها و برداشت‌های دیگر می‌دانند. به باور دادارباوران بزرگ‌ترین هدیه‌ای که خدا به انسان داده است، دین نیست، بلکه قدرت درک و استنتاج و نتیجه‌گیری است. می‌توان گفت دادارباوران خدا را تنها یک آفریننده می‌دانند نه یک ناظر.

دادارباوری در قرن ۱۷ و ۱۸ در دورهٔ روشنگری به‌ویژه در فرانسه، بریتانیا، ایالات متحده رواج بسیار یافت. همچنین در میان مسیحیانی که نمی‌توانستند مفاهیمی مانند سه‌گانگی خدا، الٰهی بودن مسیح، معجزه‌ها، بی‌خطایی نوشته‌ها یا عصمت وحی را قبول کنند، امّا به خدای یکتا اعتقاد داشته باشند. در ابتدا گروه خاصّی تشکیل نشده بود، ولی این بینش بعدها باعث به وجود آمدن آیین‌هایی مانند توحیدگرایی و جهان‌گرایی توحیدگرا بودن شد و تا امروز به شکل‌های دادارباوری امروزی و دادارباوری کلاسیک ادامه دارد.

جستارهای وابسته

• خدا
• مفهوم خدا
• همه‌دادارباوری
• فهرست دادارباوران
• جهان‌گرایی توحیدگر
• ذهن آزاد
• آفرینش‌گرایی انقلابی
• دادارباوری تشریفاتی