فایده‌گرایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از اصالت نفع)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

فایده‌گرایی، سودمندگرایی، فایده‌باوری، اصالت سود، اصالت نفع یا یوتیلیتاریانیسم (به انگلیسی: Utilitarianism) که به منفعت گرایی نیز ترجمه شده‌است، شاخه‌ای از نظریه‌های اخلاقی پیامدگرایانه و تلاشی برای پاسخ به این پرسش است که: «چکار کنیم؟»

بنا به سودمندگرایی، اخلاقی‌ترین عمل، عملی است که «سودمندترین گزینه برای طرفین اثرپذیر» باشد، حتی اگر مضر (ذاتاً شر) باشد.[۱] گرچه در فایده‌گرایی فردیت و اختلافات فردی لحاظ میشود ولی همه آنها در پس پیامدگرای به حداکثر رساندن مطلوبیت و مفاهیم مرتبط با آن لحاظ می گردد. به عنوان مثال ، جرمی بنتام به عنوان بنیانگذار سودگرایی چنین می گوید: "هر نوع شیء ای می تواند موجب سودريال مزیت، لذت، شادی و سعادت باشد... (یا)برای جلوگیری از وقوع درد، شر یا ناراضایتی در هر جمع باید علائق آنها لحاظ شود." فایده گرایی نسخه ای از نتیجه گیری است که بیان می کند پیامدهای هر عملی تنها معیار درست و نادرست است. فایده گرایی برخلاف دیگر اشکال نتیجه گیری ، مانند خودخواهی و نوعدوستی ، منافع همه موجودات را به یکسان در نظر می گیرد.

طرفداران فایده گرایی در چندین مورد با هم اختلاف نظر دارند ، مانند اینکه آیا اقدامات باید براساس نتایج احتمالی آنها ( فایده گرایی عمل ) انتخاب شوند یا اینکه آیا نمایندگان باید با قوانینی که حداکثر سودمندی را رعایت می کنند ( قاعده سودگرایی ) را انتخاب کنند. همچنین در مورد اینکه آیا کل (سودمندی کل ) ، میانگین ( متوسط سودگرایی ) یا حداقل [۲] ابزار باید حداکثر باشد نیز اختلاف دیدگاه دارند.

گرچه بذرهای این نظریه را می توان در آرای آریستیپوس و اپیکور مشاهده کرد ، که ملاک خوشبختی را تنها در خیر می‎دیدند ،ولی سنت سودگرایی به طور امروزی آن با بنتام آغاز شد ، و افرادی چون جان استوارت میل [۳]، هنری_سیجویک، دیوید بریبروک ، و پیتر سینگر از این تئوری در رفاه اقتصادی جامعه، بحران فقر جهانی ، اخلاق پرورش حیوانات برای غذا و اهمیت جلوگیری از فجایع_آخرالزمانی برای بشریت استفاده کردند.

سودمندگرایی نباید با عمل‌گرایی اشتباه گرفته شود.

جرمی بنتام در کتاب «مقدمه‌ای بر اصول اخلاق و قانون گذاری» از اصالت سودمندی دفاع می‌کند[۴] و می‌گوید: هدف قانونگذار باید این باشد که حداکثر خوشی افراد را تأمین کند؛ و سپس اضافه می‌کند که چون مجازات، توأم با درد است، لذا ذاتاً شر محسوب می‌شود و باید فقط موقعی اجرا گردد که از بروز شر بزرگتری جلوگیری کند.

جان استوارت میل در فلسفه لذت از جرمی بنتام پیروی می‌کند و می‌گوید: در انتخاب خوشی‌ها باید خصوصیات آن‌ها را که شدت و ضعف، پایداری یا زودگذری، مسلم بودن یا محتمل بودن، نزدیکی یا دوری، خلوص یا باروری یا بی ثمری باشد در نظر گرفت.

پیدا است اگر باید بین دو خوشی یکی را انتخاب کنیم، آن یک که شدیدتر و پایدارتر، سالم‌تر و نزدیک‌تر، خالص تر و بارورتر است باید رجحان داشته باشد. اما در نظر جرمی بنتام خوشی‌ها از لحاظ نوع و کیفیت با هم اختلاف ندارند و اختلافشان صرفاً در کمیت است؛ بنابراین اگر سایر شرایط مساوی باشند، به قول او، چنان‌که در کتاب مقدمه‌ای بر اصول اخلاق و قانون‌گذاری می‌گوید، «تصنیف چاچاچا همان ارزشی را دارد که سمفونی نهم بتهوون».

فایده‌گرایان تنها معیار نهایی دربارهٔ صواب، خطا و الزام را "سود" می‌دانند و معتقدند غایت اخلاقی که باید در تمام اعمال خود به دنبال آن باشیم، بیش‌ترین غلبه ممکن خیر بر شر (یا کمترین غلبه ممکن شر بر خیر) در کل جهان است. همچنین آن‌ها اشاره دارند به اینکه خوب و بد را می‌شود به روش کمی اندازه‌گیری کرد.[نیازمند منبع]

پیشینه تاریخی[ویرایش]

اهمیت شادی به عنوان یک هدف برای انسان مدتهاست که شناخته شده است. اشکال و تعاریف مختلف خوشگذرانی توسط آریستیپوس و اپیکور و ارسطو مورد بحث قرار گرفته و خوش‌روانی را بالاترین خیر بشر دانسته اند و آگوستین نوشت: "آرزوی نهای همه انسان ها رسیدن خوشبختی است." مفهوم خوشبختی همچنین توسط آکویناس مورد توجه بوده است. [۵] [۶] [۷] [۸] [۹] نظرات مختلفی در این خصوص در جهان باستان و قرون وسطایی وجود داشته است، مانند نتیجه‌گیری دولت موهیسم یا فلسفه سیاسی نیکولو ماکیاولی . یا گروه آن را با ثبات سياسی ، رشد جمعيت و ثروت مترادف می دانستند، اما در هیچ‌کدام از این ایده ها سعادث و خوشبختی از منظر فرد اهمیتی نداشته است و ملاک جامعه بوده است. [۱۰] فایده گرایی با رویکرد فردیت به عنوان یک موقعیت اخلاقی مجزا فقط در قرن هجدهم ظهور یافت.

اگرچه معمولاً تصور می شود كه فایده‌گرایی با جرمی بنتام شروع می شود ، اما نویسندگان قبلی نیز بودند كه تئوری هایی ارائه می دادند كه به طرز شگفت‌آور مشابه بودند.

فرانسیس هاتچسون در جستجوی اصل ایده های ما از زیبایی و فضیلت (۱۷۲۵) می گوید: [۱۱] ملاک انتخاب اخلاقی ترین عمل، تعداد افرادی است که به آن عمل دست میزنند و آن را باعث خوشبختی می دانند. و همچنین ملاک شر اخلاقی تعداد افرادی اند که انجام آن عمل را زجر آور می دانند.

در سه نسخه اول کتاب ، هاچسون شامل الگوریتم های مختلف ریاضی "... برای محاسبه اخلاق هر عملی" ارئه داده بود.چیزی که بسیار شبیه حساب لذتجوی بنتام بود.

برخی ادعا می كنند كه جان گی اولین تئوری سیستماتیک اخلاق سودمند را توسعه ارائه داده است. [۱۲]  


سودگرایی کلاسیک[ویرایش]

جرمی بنتام[ویرایش]


کتاب بنتام مقدمه ای بر اصول اخلاق و قانونگذاری در سال 1780 چاپ شد اما تا سال 1789 منتشر نشد. این احتمال وجود دارد که بنتام پس از دیدن موفقیت پالی در انتشار "اصول اخلاقی و فلسفه سیاسی" اقدام به نشر آن نمود . [۱۳] کتاب بنتام در ابتدا مورد اقبال عمومی قرار نگرفت [۱۴] مدت ها بعد ویرایش های از آن به فرانسوی ترجمه شد و در سال 1802 به چاپ رسید. بعداً مجدد از همین متن هیلدرت در کتاب نظریه قانونگذاری به انگلیسی استفاده نمود. و عملا تا سالهای 1838 تا 1843 که قسمت های مختلف آن به شکل مقالات منتشر نشده بود چندان شناخته شده نبود.

کار بنتام با بیانیه ای از اصل سودمندی آغاز می شود: [۱۵]

طبیعت، انسان را تحت سلطه دو ارباب قرار داده است؛ درد و لذت. ولی این شامل کسانی است که به آنان امر به انجام کاری داده میشود...براساس اصل فایده‌گرایی اعمال بر اساس ایت که موجب تقویت یا کاهش سعادت می شوند سنجیده میشوند. همان امری که می توان آن را مروج یا مخالف خوشبختی دانست. و این امر صرفا در خصوص سنجش نحوه عملکرد افراد نیست و دولت های را نیز در برمی گیرد.

در فصل چهارم کتاب، بنتام روشی را برای محاسبه ارزش گذاری لذت و درد ارائه می دهد ، که به عنوان محاسبات هادیونیک یا لذتبخشی شناخته شده است. بنتام می گوید در تعیین ارزش لذت یا درد ، باید به شدت ، مدت زمان ، یقین / عدم اطمینان و صلاحیت/ عدم صلاحیت آن توجه داشت. علاوه بر این ، لازم است "تمایلات حاصل از هر عملی" را نیز در نظر بگیریم به شکلی که فرصت بروز تناقص تمایلات در جامعه رخ ندهد. و سرانجام ، باید میزان یا تعداد افراد تحت تأثیر این عمل را در نظر گرفت.

شاید آگاه باشید که هاتچسون سرانجام الگوریتم های او را برای محاسبه میزان خوشبختی حذف کرد زیرا به نظرش"بی فایده به نظر می‌رسید ، و بسیاری مخالف آن هستند"، [۱۶] اما بنتام ادعا می کند که هیچ ناموجه در مورد روش او وجود ندارد ، زیرا "در آن هیچ چیز جز آنچه که نتیجه عمل کرد بشر است وجود ندارد و اگر فرد دیدگاه روشنی از منافع خود داشته باشد این روابط معتبر اند"

روزن توصیفات فایده گرایی را مورد نقد قرار داده و گفته است "مشاهدات تاریخی شباهت کمی با آنچه که تئوری فایده‌گرایی بنتام و جان_استوارت_میل نشان می دهند" و همچنین به نظرش "نسخه خام استفاده از فایده گرایی که در قرن بیستم  رخ داده را به عنوان نمونه های اجرایی مترسکوار مورد حمله قرار داده و رد کرده است." [۱۷] این اشتباه است که فکر کنیم تئوری بنتام به قوانین ربطی ندارد. کار اصلی او به اصول قانون گذاری مربوط می شود و محاسبات هدیونیک با کلمات "لذت پس از آن ، و جلوگیری از دردها" ، اهدافی است که قانونگذار باید در نظر داشته باشد. در فصل هفتم ، بنتام می گوید: "كاری كه دولت با مجازات و پاداش دادن باید انجام دهد، ارتقا سعادت جامعه است، ... که نسبت مجازات و پاداش را میزان اختلال و یا شادی حاصله در جامعه تعیین می کند."


سپس این سؤال مطرح می شود این است که در چه شرایطی نقض قانون می تواند قانونی باشد. در تئوری قانونگذاری بنتام شر ها درجه یک و درجه دو رتبه بندی کرده است. شرهای مرتبه اول عواقب آن سریعاً منتشر میشوند؛ شرهای درجه دو به تدریج در جامعه پخش می شود و باعث ایجاد "خطر" می شود.

حقیقت آن است که مواردی وجود دارد که در صورت محدود کردن اثرات مرتبه اول ، نیکی برتری غیر قابل قیاسی با اثرات شر خواهد داشت. و اگر جرم را فقط تحت این دیدگاه مورد بررسی قرار گیرد، دلایل مناسب برای توجیه سخت گیری قوانین آسان نیست. دراین حالت همه چیز به شر مرتبه دوم بستگی دارد. این همان چیزی است که به چنین اقداماتی وجه مجرمیت می دهد و مجازات را ضروری می کند. برای مثال ، فرض کنیم گدایی تحت فشار گرسنگی، برای تهیه نان از خانه فرد ثروتمندی دزدی کند و این کار او را از گرسنگی نجات دهد. آیا می توان کالایی را که دزد برای خودش بدست می آورد ، با شرهایی که مرد ثروتمند متحمل می شود ، مقایسه کرد؟ … به خاطر شر مرتبه اول مجازات فرد در این شرایط معقول نیست ولی به خاطر شر مرتبه دوم نمی توان از مجازات فرد سرباز زد [۱۸]

جان استوارت میل[ویرایش]

میل از این جهت مطرح شد که به عنوان بنتامیت یا طرفدار نظریه بنتام که قصد انجام عملی این تئوری را کرد.[۱۹] کتاب فایده‌گرایی میل در ابتدا به صورت مجموعه ای از سه مقاله منتشر شد که در سال 1861 در مجله فریزر منتشر شد و در سال 1863 به عنوان یک کتاب مجددا چاپ شد. [۲۰] [۲۱]

لذت های بالاتر و پایینتر[ویرایش]

میل یک اندازه گیری کاملاً کمی برای تعیین لذت را رد می کند و می گوید: [۲۲]

به رسمیت شناختن یک اصل فایده گرایی در صورتی ممکن است که بتوان گفت برخی از انواع لذت ها از سایر لذت های مطلوب تر و با ارزش تر هستند که در عمل ادعا و انتظار پوچی است و تخمین کیفیت و کمیت لذت ممکن نیست و فقط تعداد افرادی که از امری احساس لذت می کنند را می توان تعیین کرد.

کلمه فایده به معنای بهزیستی عمومی یا خوشبختی به کار می رود ، و نظر میل این است که سودمندی نتیجه یک عمل خوب است. در چارچوب فایده گرایی ، سودمندی افراد با میزان سودمندی اجتماعی اعمالشان سنجیده میشود. سودمندی اجتماعی آن است که رفاه جمعی را یا اکثریت را تامین کند.

توضیحات میل در مورد مفهوم سودمندی این است که مردم واقعاً شادی را آرزو می کنند ، و از آنجا که هر فرد آرزوی خوشبختی خود را دارد ، باید آرزو شخصی خودش را در آرزو خوشبختی جامعه دنبال کند. بنابراین ، عملی که بیشترین لذت را برای اکثریت جامعه به دنبال داشته باشد، بهترین اقدام است ، یا همانطور که جرمی بنتام ، بنیانگذار اوایل فایده گرایی گفته است، آن را به عنوان بزرگترین خوشبختی برای بیشترین افراد می داند.

میل نه تنها فایده را بخش اصلی تعیین عملکرد می داند، بلکه به عنوان قاعده اصلی هدایت رفتار اخلاقی بشر نیز می داند. بر این قاعده افراد باید به نحوهی عمل کنند که لذت عمومی جامعه را تامین نمایند و بر اساس این ایده لذت بالاترین خیر زندگی معرفی میشود.این مفهوم توسط جرمی بنتام ، بنیانگذار سودگرایی ارائه شده است ، و می توان در آثار او آن را مشاهده کرد. به گفته میل ، اقدامات خوب موجب لذت می شوند و نتیجه ای بالاتر از لذت وجود ندارد. میل می گوید اقدامات خوب منجر به لذت و تعریف شخصیت اخلاقی خوب می شود. براساس این روایت، توجیه شخصیت و اینکه آیا عمل او خوب است یا خیر ، بر اساس این است که فرد چگونه در مفهوم فایده اجتماعی مشارکت داشته است. در دراز مدت بهترین روش اثبات شخصیت خوب ، اقدامات و عمل خوب اوست. و وارد کردن نیت و قصد خیر در این شناسه هیچ جای ندارد. در آخرین فصل فایده‌گرایی ، میل نتیجه می گیرد که عدالت ، به عنوان یک عامل طبقه بندی کننده اعمال ما (عادلانه یا ناعادلانه) ، یکی از الزامات اخلاقی خاص است و هنگامی که الزامات همه به صورت جمعی در نظر گرفته می شود ، مطابق با این نظر بزرگتر ملاک مقیاس "فایده جمعی" است.

وی همچنین خاطرنشان می کند که ، برخلاف آنچه منتقدان آن می گویند ، "هیچ تئوری شناخته شده ای از زندگی اپیکوریان وجود ندارد که به لذت های عقل عقلانی، ارزش بسیار بالاتری نسبت به لذت های احساسی صرف دارند". با این حال ، او می پذیرد كه این امر معمولاً به این دلیل است كه تصور می شود لذت های فكری دارای مزایای غیرمترقبه هستند ، یعنی "ماندگاری بیشتر ، ایمنی و ...". در عوض ، میل استدلال می کند که برخی لذت ها ذاتاً بهتر از دیگران هستند.

این ادعا که لذت گرایی یک "آموزه ای است که فقط خوکان به آن علاقه دارد" سابقه طولانی دارد. در اخلاق نیکوماخوسی (یا نیک سرشتان) (کتاب 1 فصل 5) ، ارسطو می گوید که تعیین خیر با ملاک لذت ، برازنده جانوران است. فایده گرایان مذهبی از همین منتقل با رویکرد رضایت الهی استفاده می کنند و لذت های عقلانی را ذاتاً بر لذت های جسمی برتری می دانند.

کمتر انسانی حاضر است که به وعده کامجویی و لذت تا مقام حیوانی نزول کند. هیچ انسان خردمندی موافق نابخردی نیست؛ هیچ فرد آموزنده ای نادان نخواهد بود، وجود استعداد های بالاتر برای سعادتمندی بیشتر نیاز است که کسب آنها نیاز به رنج کشیدن است و با لذت کسب شدنی نیست.با وجود این انسان خردمند هرگز نمی تواند آرزو کند احساساتش را با سطحی پایین تر از لذت پر کند ... بهتر است یک انسان ناراضی باشیم تا یک خوک راضی. بهتر است سقراط ناراضی باشد تا یک احمق راضی. و اگر احمق ، یا خوک ، عقیده دیگری دارند ، دلیلش این است که آنها فقط خود را مخاطب سوال می دانند ... [۲۳]

میل مطرح میکند که اگر فردی صلاحیت کافی برای ارزیابی دو لذت متفاوت را داشته باشد می تواند گزینه اصلح را انتخاب کند حتی اگر گزینه دیگر هیچ کاستی و تقصیر واضحی نداشته باشد. و آن را مانند شرایط حکمیت در قضا می داند که هر چند به شکل قطعی نمی تواند گزینه اصلح را مشخص کرد ولی با اتکا به تصدیق اکثریت، گزینه انتخابی مقبول جمع قرار می گیرد. البته میل تصدیق می کند که این احتمال هم وجود دارد که افراد تحت تاثیر وسوسه یا عوامل دیگر در تعیین لذت برتر و انتخاب گزینه پست تر نیز دچار اشتباه شوند. همچنین میل در مورد ارزیابی کیفیت لذتها داشتن تجربه یا نداشتن آن را چندان ملاک درستی نمی داند و همان طور که هیچ روشی برای سنجش میزان حاد بودن دو درد وجود ندارد، انتخاب و مقایسه دو حس لذت نیز ممکن نیست. و این که اگر کسی ظرفیت لذت بردنش پایین باشد بیشتر شانس آن را دارد که نیاز خود را برآورده ساز و یا فرد دیگر که چنین حس کند که به هر تقدیر جهان ناقص است و امکان کامجویی کامل وجود ندارد. [۲۴]

میل همچنین فکر می کند که "لذات فکری به نسبت میزان رضایت یا لذت (وضعیت روحی) که تولید می کنند ارزش دارند". [۲۵] میل همچنین می گوید که مردم باید این آرمان های بزرگ را دنبال کنند ، زیرا اگر تصمیم بگیرند که از لذت های کوچک لذت ببرند ، "سرانجام برخی نارضایتی ظهور و نمود پیدا می کنند و ما بی حوصله و افسرده می شویم. " [۲۶] میل ادعا می کند که رضایت از لذت های کوچک فقط باعث خوشبختی کوتاه مدت می شود و متعاقب آن فردی ممکن است احساس کند زندگی اش فاقد ارزش و خوشبختی است. در حالی که ، تلاشهای فکری باعث خوشبختی طولانی مدت می شود زیرا در طی سالیان متمادی فرصت هایی را برای بهبود زندگی خود با بهره گیری از کنکاش و جستجوی دانش را فراهم می آورد. میل فعالیتهای فکری می تواند با ترکیب فرایند های شادی آفرین و لذت بخش کوچک اهداف ارزشمند و بزرگتر را برای کسب لذت ایجاد کند. [۲۷] میل می گوید که تعقیب های فکری این فرصت را به فرد می دهد تا از چرخه افسردگی مداوم فرار کند زیرا این تعقیبات به آنها امکان می دهد تا به ایده های خود برسند ، در حالی که لذت های کوچک این شانس را به فرد نمی دهد.  


ادله میل برای اصل فایده گرایی[ویرایش]

در فصل چهارم فایده گرایی ، میل ادله ای برای اثبات اصل سودمندی اقامه می کند و می گوید: [۲۸]

تنها راه اثبات این که شیء قابل دیدن است، آن است که مردم آن را به واقع ببینند. تنها راه اثبات شنیدن صدا آن است که مردم بتوانند آن را بشنوند...به همین ترتیب من برای اثبات این که چیزی مطلوب است را در آن می دانم که مردم واقعا آن را می خواهند می بینم...و هیچ دلیلی نمی توان ارائه کرد. خوشبختی مطلوب هر کسی است و هر فردی آرزوی رسیدن به آن را دارد...و هیچ کدام از ما برای پذیرفتن آن نیاز به دلیلی نداریم. در وجه شخصی آن چه که برای فرد خوب باشد را می توان خوشبختی فردی نامید و آن چه که برای همه افراد خوب است را خوشبختی عمومی دانست.

طبق معمول [۲۹] گروهی مدعی اند که میل برخی پیشفرض های غلط را استفاده کرده است مرتکبمغالطه طبیعت گرایانه شده است، چرا که از آنچه که مردم انجام میدهند می خواهد اثبات کند که مردم چه کاری را باید انجام دهند. مغالطه اشتراک لفظ نموده است. زیرا استدلال می کند چیزی که مقبول است فی نفسه قابلیت مطلوب بودن را دارد ولی در عمل مدعی آن می شود که آنچه مقبول است باید مطلوب محسوب شود. و دچار مغالطه ترکیب شده است، زیرا این واقعیت که مردم آرزوی خوشبختی خود را دارند ، به معنای این نیست که جمع همه افراد آرزوی خوشبختی عمومی را نیز خواهند داشت.

چنین سوالاتی کمی پس از انتشار کتاب مطلوبیت یا فایده‌گرای میل شروع به مطرح شدن نمود و هنوز هم مورد توجه بسیاری قرار دارند.


تحولات قرن بیستم[ویرایش]

فایده گرایی ایده آل[ویرایش]

توصیف مطلوبیت ایده آل برای اولین بار توسط هاستینگز رشتال در تئوری خوب و شر (1907) مورد استفاده قرار گرفت ، که بیشتر اوقات با مور همکاری می نموده است. در اخلاق (1912) ، مور یک مطلوبیت صرفاً لذت‌گرایانه را رد کرد و اظهار داشت که طیف وسیعی از ارزش ها وجود دارد که تعالی آنها ارزشمند است. استراتژی مور این بود که نشان دهد بطور شهودی غیرممکن است که لذت تنها معیار سنجش خوبی است. او می گوید چنین فرضی: [۳۰]

به عنوان مثال اگر دنیایی را تصور کنیم که هیچ چیز جز لذت در آن وجود ندارد یعنی نه دانش وجود دارد، نه هنر، نه اخلاقیات) ، باید ذاتاً جهان ایده آل باشد در حالی که دنیا با وجود این ها نیز لذت بخش است و حتی اگر فرض کنیم لذت آن متفاوت است به دلیل وجود همه آنچیز های که عشق و ارزشها را تشکیل میدهد، نمی توان دلیلی برای رجحان دنیا خالی از دانش و اخلاق و.. بر حالت موجود یافت. مور اذعان می کند که اثبات این مورد غیرممکن نیست ، اما او معتقد بود که به طور شهودی بدیهی است دنیای که حاوی مواردی مانند زیبایی و عشق باشد ، دنیای بهتری خواهد بود. وی می افزاید: اگر شخصی نظر مخالف را اتخاذ می کرد ، "فکر می کنم بدیهی است که او اشتباه کرده است." [۳۱]

نظریه بنتام[ویرایش]

اصل‌های نظریه بنتام عبارت است از:

  1. طبیعت، انسان را فرمانبردار دو خداوندگار قرار داده‌است:لذت و رنج.
  2. لذت و رنج، همان چیزهایی هستند که انسان آن‌ها را احساس می‌کند و فهم آن‌ها به بحث فلسفی نیاز ندارد.
  3. اعمال اخلاقی، اعمالی هستند که بیشترین لذت را به دنبال داشته باشند و اعمال ناشایست یا غیراخلاقی، آن اعمالی هستند که موجب کاهش این لذت باشند.
  4. بیشترین خوبی باید برای تمام افراد جامعه بشری باشد (اصل فایده‌مندی).
  5. پس، اصل واحد این است که بیشترین میزان خوشی و خوشبختی افراد یا جامعه، تنها هدف مطلوب عمل است.
  6. لذت مطلوب، هفت ویژگی دارد: شدّت، مدّت، قطعیت، دوری و نزدیکی (نقد و نسیه)، باروری (لذت‌های دیگری را به دنبال خود بیاورد)، خلوص (با رنج کم یا بدون رنج)، دامنه شمول (بیشترین افراد جامعه را در بر گیرد).

اشکالات استوارت میل[ویرایش]

جان استوارت میل، ضمن نقد نظریه بنتام و برشمردن نقاط ضعف آن، سعی در تکمیل نظریه منفعت‌گرایی داشت؛ لذا اشکال‌هایی بر نظریه بنتام وارد کرد و اموری را افزود.

برخی از اموری که استوارت میل بر نظریه بنتام افزود:

  1. توجه به چگونگی لذت و برتری لذت‌های روحی بر لذت‌های دیگر؛ زیرا پایدارتر و دارای امنیت بیشتری هستند و آسان‌تر به دست می‌آیند.
  2. ترجیح امور معنوی بر امور مادی؛ از این‌رو؛ مانند سقراط با درد و رنج، بهتر از نادان در ناز و نعمت است.
  3. . انسان یک موجود اجتماعی است و احساسات گروهی در نهاد او ریشه دارند و با تعلیم و تربیت و تمدن رشد می‌کند و همین امر موجب می‌شود که اصل فایده‌مندی بیشترین خوشی و لذت برای بیشترین افراد، هدف نهایی فعل او باشد.[1]

ارزیابی و نقد مکتب منفعت‌گرایی[ویرایش]

نکته مثبت و مورد پذیرش در نظریه منفعت‌گرایی، توجه به حبّ ذات و حبّ کمالات و منافع ذات است و نیز توجه به احساسات گروهی و عواطف انسانی است، ولی روشن است که مصداق واقعی لذت و منفعت و رنج و ضرر، مبانی صحیحی را در هستی‌شناسی و انسان‌شناسی می‌طلبد که این نظریه از آن بی‌بهره است.[2]

نقد نظریه بنتام[ویرایش]

نقد اول[ویرایش]

به کمالات و منافع ابدی و اخروی توجه نشده و تنها بر منافع دنیوی تکیه کرده‌است. اگر بنا است میزان و معیار ارزش اخلاقی را در میزان سود و لذت حاصله از آن جستجو کنیم، چرا نباید سود اخروی و آن جهانی آن‌ها را نیز مورد توجه قرار دهیم؟

اگر شدت و قوت را به عنوان یکی از معیارهای محاسبه لذات می‌دانیم، آیا لذات اخروی نسبت به لذات دنیوی شدیدتر و قوی‌تر نیستند؟

اگر مدت و دوام لذت و سود اعمال را به عنوان یکی از معیارهای هفتگانه برای سنجش میزان سود اعمال معرفی می‌کنیم چرا نباید سودها و لذایذ اخروی را، که به مراتب پایدارتر و مداوم‌تر از هر نوع سود و لذت دنیوی هستند، به حساب آوریم؟[3]

پاسخ نقد اول[ویرایش]

اعتبار این ایرادات منوط به اثبات وجود جهان اخروی است؛ تفاوت نظریه بنتام با ادیان، مطلقاً دلیلی بر بی‌اعتباری فایده‌گرایی نیست.

نقد دوم[ویرایش]

در موارد دوگانگی ملاک‌های هفت‌گانه راه‌حلی ارائه نشده‌است.

نقد سوم[ویرایش]

عواطف و احساسات غیر منفعت‌گرایانه نیز نادیده گرفته شده‌است.

پاسخ نقد سوم[ویرایش]

همه عواطف و احساسات، دارای منافعی برای جاندار هستند. (خشم، ترس، ...)

نقد چهارم[ویرایش]

مستلزم نوعی هرج و مرج اخلاقی است؛ اگر انسان در هر موقعیت جزئی به منظور تأمین منافع شخصی خود به اصول کلی متمسک شود، این خطر را در پی دارد که ممکن است افراد دیگر در مواقع دیگر، با تمسک به همان اصول، علیه خود وی استناد کنند. به تعبیر دیگر؛ تمسک به این نظریه ممکن است به خلاف مقصود بینجامد؛ و نوعی هرج و مرج اخلاقی را در جامعه حاکم کند.

در نظریه میل هم اگرچه به چگونگی امور معنوی توجه شده‌است ولی، اولاً:مبنای اصالت حس هیچ‌گاه نمی‌تواند حقایق هستی و انسان را در قلمرو گسترده‌ای دریابد تا بر اساس آن، نفع‌ها و ضررهای ابدی را تشخیص دهد.

ثانیاً. ترجیح دیگران بر خود، توجیه منطقی پیدا نکرده‌است و احساسات گروهی و اجتماعی، مطلبی اضافه بر عاطفه و وجدان که مکتب عاطفه‌گرایی بیان کرده‌است، ندارد.[4]

سود از منظر سودگرایان[ویرایش]

همان گونه که گفته شد، از دیدگاه سودگرایان، درستی و نادرستی یک عمل یا رویه رفتاری را تنها سنجش و ارزیابی پیامدهای آن عمل تعیین می‌کند، و عملی درست و الزامی است که پیامدهای بهتر و پر بارتری را به بار آورد، البته مراد از پیامدهای بهتر، پیامدهایی است که حاوی و حامل بیشترین میزان سود باشد و به ایجاد بالاترین سود و خوشی سرجمع کمک کند.[6]

منابع[ویرایش]

  1. https://www.britannica.com/topic/utilitarianism-philosophy
  2. White, Stuart (2015), Zalta, Edward N., ed., "Social Minimum", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2015 ed.), Metaphysics Research Lab, Stanford University, retrieved 2018-10-03
  3. AN INTRODUCTION TO THE PRINCIPLES OF MORALS AND LEGISLATION, Jeremy Bentham, 1789 (“printed” in 1780, “first published” in 1789, "corrected by the Author" in 1823.) See Chapter I: Of the Principle of Utility. For Bentham on animals, see Ch. XVII Note 122 بایگانی‌شده در ۲۳ آوریل ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine.
  4. (1996)J.Bentham, "An Introduction to the Principles of Morals and Legislation", Oxford University Press
  5. "SUMMA THEOLOGICA: Man's last end (Prima Secundae Partis, Q. 1)". newadvent.org.
  6. "SUMMA THEOLOGICA: Things in which man's happiness consists (Prima Secundae Partis, Q. 2)". newadvent.org.
  7. "SUMMA THEOLOGICA: What is happiness (Prima Secundae Partis, Q. 3)". newadvent.org.
  8. "SUMMA THEOLOGICA: Things that are required for happiness (Prima Secundae Partis, Q. 4)". newadvent.org.
  9. "SUMMA THEOLOGICA: The attainment of happiness (Prima Secundae Partis, Q. 5)". newadvent.org.
  10. Fraser, Chris (2011). The Oxford Handbook of World Philosophy. Oxford University Press. p. 62. ISBN 978-0-19-532899-8.
  11. Hutcheson, Francis (2002). "The Original of Our Ideas of Beauty and Virtue". In Schneewind, J. B. Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press. p. 515. ISBN 978-0521003049.
  12. Ashcraft, Richard (1991) John Locke: Critical Assessments (Critical assessments of leading political philosophers), Routledge, p. 691
  13. Rosen, Frederick (2003) Classical Utilitarianism from Hume to Mill. Routledge, p. 132
  14. Schneewind, J.B. (1977) Sidgwick's Ethics and Victorian Moral Philosophy, Oxford: Clarendon Press, p. 122
  15. Bentham, Jeremy (2009). An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Dover Philosophical Classics. Dover Publications. p. 1. ISBN 978-0486454528.
  16. An Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue, Francis Hutcheson, Introduction, 1726
  17. Rosen, Frederick (2003) Classical Utilitarianism from Hume to Mill. Routledge, p. 32
  18. Bentham, Jeremy; Dumont, Etienne; Hildreth, R (November 2005). Theory of Legislation: Translated from the French of Etienne Dumont. Adamant Media Corporation. p. 58. ISBN 978-1402170348.
  19. Halevy, Elie (1966). The Growth of Philosophic Radicalism. Beacon Press. pp. 282–84. ISBN 978-0-19-101020-0.
  20. Hinman, Lawrence (2012). Ethics: A Pluralistic Approach to Moral Theory. Wadsworth. ISBN 978-1133050018.
  21. Mill, John Stuart (2010) [1863]. Utilitarianism - Ed. Heydt (Broadview Editions). Broadview Press. p. 33. ISBN 1551115018. Retrieved 2019-07-28.
  22. Mill, John Stuart (1998). Crisp, Roger, ed. Utilitarianism. Oxford University Press. p. 56. ISBN 978-0-19-875163-2.
  23. Mill, John Stuart (1998). Crisp, Roger, ed. Utilitarianism. Oxford University Press. pp. 56–57. ISBN 978-0-19-875163-2.
  24. John Stuart Mill, Utilitarianism, Chapter 2
  25. Brink, David. “Mill Moral and Political Philosophy.” Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/mill-moral-political [accessed April 27, 2018].
  26. Hauskeller, Michael (2011). "No Philosophy for Swine: John Stuart Mill on the Quality of Pleasures". Utilitas. 23 (4): 428–446. doi:10.1017/S0953820811000264.
  27. Saunders, Ben. "J. S. Mill's Conception of Utility." Utilitas 22, no. 1 (March 2010): 52-69. https://search.proquest.com/docview/200183451 [accessed April 27, 2018]
  28. Mill, John Stuart (1998). Crisp, Roger, ed. Utilitarianism. Oxford: Oxford University Press. p. 81. ISBN 978-0-19-875163-2.
  29. Popkin, Richard H. (1950). "A Note on the 'Proof' of Utility in J. S. Mill". Ethics. 61: 66. doi:10.1086/290751.
  30. Moore, G. E. (1912). Ethics, London: Williams and Norgate, Ch. 7
  31. Moore, G. E. (1912). Ethics, London: Williams and Norgate, Ch. 7